Трт тлік атауларыны лексикалы жйелену принциптері.

Трт тлік атты лкен топа

1) жылы

2) сиыр

3) тйе

4) ой

5) ешкі атаулары енеді. Сонымен бірге кіші топтар да жйе жасай алады. Мысалы жылы атауларын а) жасына арай; ) тсіне арай; б) ызметіне арай; в) жынысына арай блуге болады. Оларды екі, ш тобыны басын осып тран иеархиялы байланыс (жылы, ат, мініс, соым) пен синтагмалы байланыс (мініс ат, ата мінді, ат жарыс, атты жетеледі т.б.).

1.3.Трт тлік атаулары олданысыны танымды мні, этнолингвистикалы сипаты.

Халымызды трт тлікті аса адірмен, асиет ттып, оларды барынша дріптеп, бкіл міріні уанышы мен ренішін, дет рпын солармен байланыстырады.

Тілімізде саталан деректерге кз салса, азатар алдындаы малын а мал, ара мал деп екіге блген. А мала жылы, ара мал атарына ыста орада амалып тратын сиыр, ой, ешкі, тйені жатызады. Сздік орымызда аяты мал атауы да бар, оан тебіндейтін жылы, ой, ешкі жатады.

1.4.Жылыа атысты жас млшерлік атаулар жне оларды олдану шегі.

Жылы – азат мірді символы, тіршілік кзі. Кне дниені зерттеуші алымдарды айтуынша, гректер кне мдениетіндегі кентавр бейнесін ежелгі тріктерге арап ойлап тапан дейді. Ат стінен тспейтін тркілер кне гректерге ат стінде ас ішіп, йытайтын, ысасы, атпен бірге жаратыландай крінсе керек.

Тркі тілдес тілдерде жылыны жаа туан жас тлі лын, жабаы, тай, нан, днен, байтал, айыр, бесті бие, азбан бие, ат, ысыра, саа бие, асабалы бие т.б. атаулар беріледі. Тркі тілдеріндегі жылы жасына атысты атауларды топтастыра келе, оларды жылы тліні жаа туан 1-1,5 айлы кезеі, жылы тліні енесіні бауырындаы кезеі, енесіні бауырынан шыан, жынысты жетілген кезеі деп блген.

орытындалай келегенде тркі тілдерінде трлі жадайлармен байланысты бл атаулар трліше олданылады жне оны бастау тарихы кне дуірлерге барып тіреледі.

2.2. Тйеге атысты жас млшерлік атаулар жне оларды олданылу шегі.

Тйе малы ежелден киелі саналады, пірі – Ойсылара делінеді.

Тйе жасына байланысты жаа туан, тлдік кезеі. аза тілінде бота сзімен атарлас атауды бірі – ботаан. М.ашари сздігінде берілген боту-жаа туан, боту-енесіне ажырап кеткен, бота-бір жасар тйе, кшек-енесін емуді доаран бота ретінде кездеседі. аза тілінде бота атауларын зерттеген алым . Жаыпов «Басылымдарда беріліп жрген барлы анытамалара жалпылы тн. Онда жас млшері крінбейді. йтсе де, жинаталан экспедиция мантериалдарынан ботаан атауыны тйені 2-3 айлы тлі екендігін байауа болады» - деп крсетеді.

Бота атауыны алаш шыу тркіні туралы зерттеуші . Нрмаанбетовті болжамына келсек, тіліміздегі бошала сзімен тркіндеседі. Яни еркін, бос жіберген мал. детте тйелер боталар кезде тлін ызанып, адам крінбейтін жерге кетеді. Мндай тйелерді бошалауы тйе деп атайды. Сондытан інгенні з бетімен еркіндікте тууын боша тл деп атап, кейін боша сзіндегі ш дыбысы т-а сйкестеніп, бота пайда болан дейді.

Арамза бота – мезгілсіз туылан бота, мара бота – мезгілінен 3-4 ай брын туан бота. Кшек – енесінен емуді доаран бір жарым, екі жасар бота.

Тайла, торым, кенже нар тайла, нар тайла, жайлаша, нанша, дненше, тыыршын, буыршын, блдіршін, бура, атанша, атан т.б. жас атаулар тізбеленіп, саа тйе, кеуана атауларыны жас млшерлік сипаты этнолингвистикалы трыдан сараланады.

Тйе атауына атысты тйе, нар, бура, аруана, бота, тайла т.б. сияты басты-басты атаулар зіні шыар бастауын тркі тілдерінен жіне монол тілдерінен аланмен, жас атауларына атысты атаулар аза тілінде басым. Бл атаулар тобын кбінесе негізгі тбірге кішірейту, жас млшерлік мні бар –ша\-ше\; -шын\ -шін\ жрнатары арылы жасалан нарша, нанша, інгенше, буыршын, блдіршін т.б. атаулар райды. Бл атаулардаы жас млшерлік сипаты бар ерекшелікті екі-ш ай клемінде болуы, азатарды малды жасын маусымдап есептеуіні айаы.

Баса трт тлік сияты жынысты жетілгеннен бастап еркек, рашы тйелерге берілген жас млшерлік атаулар зді-зінше жеке-жеке атаумен аталады. Мселен, бура, лек, буыршын тйені еркегіне, інген, аруана, блдіршін т.б. рашы тйеге берілген атаулар.