СЖ-ді кнтізбелік - таырыпты жоспары
Глоссарий
Аббреватура (итал. Abbrevatura <лат.brevus - ыса) – 1) белгілі бір сз тіркесіні басты ріптерінен не буындарынан жасалан крделі ысаран сз; 2) шартты трде ысаран сз.
Агглютинативті тип (тілдерді) (лат. agglutinatio – жабысу, жабыстырылу) – . Жаламалы тип (тілдерді).
Адстрат (лат. Ad – асында, жанында, stratum – абат, атпар) – халытарды за уаыт атар мір сріп, арым-атынаста болуы нтижесінде бір тілді баса тілге сер етуінен тан тілдік белгілерді жиынтыы.
Аккомодация (лат. accomodatio - бейімделу) – бір сз ішінде немесе р тектес буыннан ралан сздерге іргелес орналасан дауысты жне дауыссыз дыбыстарды, яни ні мен салдыры р трлі фонемаларды, бір-біріне сер етіп, зіне сатып айтылуы.
Актив сздер (лат. activus - рекетті, рекеттеуші) – белгілі бір ортадаы кнделікті тілдік арым-атынаста жиі олданылатын сздер.
Акустика(грек. Akustikos – естілу) – 1) физиканы бір саласы 2) дыбыстарды естілуі.
Акцент (лат. accentus – дауыс ктерілуі, екпін , екпін) – 1) сздік екпін: поставить акцент – екпін тсіру; 2) зге бір тілде сйлегенде ана тіліне тн дыбысты ерекшеліктерді саталуы. Тілді йренгенде оны лексикасы мен грамматикасынан грі айтылу лгісін мегеру иына тседі.
Акцентология (лат. accentus –дауыс ктерілуі, екпін, грек. loqos - ілім) – екпінні табиатын, трлері мен ызметін зерттейтін тіл біліміні саласы.
Алфавит (грек. alphabetos – гректі алашы альфа жне бета ріптерінен) – азаша ліпби.
Альтернация (лат. alternatio - згкру, алмасу) – алитернация, бір тбірден (негізден) тараан сздерді тілді зіне тн белгілі задылытарына сйкес дыбыстарды зара алмасуы. Мысалы; жа-жау, тап – тауып, сап – сабы.
Амплитуда (лат. amplitudo – клемділік, кедік) – дыбыстарды айтылуындаы діріл арына. ліпби.
Аналитизм (грек. analysis – ктелу6 ыдырау) – сзді негізгі (лексикалы) жне осымша (грамматикалы, сзжасамды) маыналарын ажыратып білдіретін, синтетизмге арама-арсы типологиялы асиет.
Анлаут (нем. аn –асында, жанында laut -дыбыс ) – сз басы, басталуы.
Антонимдер (грек. anti – арсы onyma – ат, атау) – орыс. антонимы - здеріне тн сапалы белгілерін сатап, бір-біріне арама-арсы маынада олданылатын сздер.
Антропологиялы лингвистика орыс. антропологическая (грек. antropos адам, лат. lingua тіл) – 1) тіл біліміні жазуы жо тілдерді зерттейтін саласы; 2) методологиялы негіз ретінде антропологиялы принципті (тіл - адам) олдайтын зерттеулерді шартты атауы.
Антропонизм (грек. antropos – адам, onyma – есім, ат) – адамдарды зіне меншікті есімдері, аты-жні, бркеншік, жасырын, лаап аттары.
Апикальды дауыссыздар – орыс, апмкальные согласные (лат. apex – сті, стігі жа) – тіл шыны стігі тіске немесе альвеольа не жуысуынан, не абысуынан жасалатын дыбыстар.
Апокопа (грек. apokope – тсу, зілу) 1) екпінге атысты дыбысты процеыы нтижесінде сз соында дыбысты не буынны тсіп алуы. Мысалы; болат(болады), келет (келеді),тсет (тседі), шахмат (шахматы), газет (газета), Минут (минута), Облыс (Область); 2) ысару нтижесінде жаа сз пайда болуы. Мысалы: такси (таксомотор), метро (метрополитен), келі (километр).
Артикуляция (лат. Articulatio – анытап айту) – тіл дыбыстарын айтудаы сйлеу мшелеріні ызмет ету жйесі.
Архаизм (грек. archaios – кне- кнерген сздер) – сйлеу тілінде олданудан шыып алан кнерген сздер мен сз тіркестері.
Ассимиляция (лат. assimilatio – ндестік) – дыбыстарды комбинаторлы згерістеріні нерлым ке тараан трі. Сйлеу стінде сздегі не сз тіркесіндегі дыбыстар артикуляциясы жаынан бір-бірімен июласып, ндесіп айтылады.
Аферезис (грек. aphairesis) – алдыы сзді соы дыбысыны серімен келесі сзді басындаы басыы дауысты дыбысты тсіп алуы.
Аффикс (лат. affixus - жаланан) – осымша тбірге жаланып, грамматикалы немесе сжжасамды маына тудыратын сз блшегі, сзді е кіші рылымды элементі, кмекші морфема.
Аффиксоид – осымшаа айналан сз (тбір сз). Мысалы; -ты/-тын жрнатары тран сзіні ышамдалуынан туан:
Аффрикат (лат. affrikata - жысан) – орыс. аффрикат – шыл(зілмелі) жне ызы (сузілмелі) дауыссыздардан жасалады., біра оларды жай осындысы емес, жымдаса кірігуінен жасалан бір бтін дыбыс.
Баратын > баратын > бара тран: -хана (парсы. й, имарат: кітапхана, асхана).
Билабиаль (лат. bi – екі, labia - ерін) деген маынадаы сздеріні бірігуінен жасалан термин.
Билингвизм (лат. Bi – екі, linqua - тіл) – остілділік: белгілі леуметтік топты (мемлекетті) екі тілде сйлеуі.
Варваризм (грек. Barbaros – бтен елдік) – белгілі бір тілді алыптасан нормаларына кіріспейтін, ондаы сзжасам, сз трлендіру, сз тіркестіру задарына сйкеспейтін, зрушілігі шамалы бтен тілді сздері мен сз олданыстары.
Варианттылы орыс. вариантность (лат . varians - згеретін) – тілді ртрлі жадайда олданылуына жне леуметтік, территориялы сипатына байланысты аныталатын трлері мен згерістері.
Веляр(тадай) дауыссыздар (лат. velum – шымылды, жмса тадай) – тілді арты тадайа тиюі арылы жасалатын дауыссыздар; , , .
Вокализм (лат.vocalis – дауысты дыбыс) – тілдегі дауысты дыбыстар жйесі.
Гаплология (грек. haploos – арапайым жне loqos – сз, ілім) – дыбыстарды комбинаторлы згеруіні бір трі: сз шеберіндегі екі немесе одан да кп сас дыбысты артикуляциясы.
Гипонимия (грек. hypo – асты, астында жне есім) – семантикалы рістегі негізгі прагматикалы атынастарды трі.
Глоттогенез (грек. Glotta – тіл, genesis – шыу тегі ) – адамзатті табиы дыбысты тіліні алыптасу процесі.. Тілді пайда болуны философиялы, леуметтік жне психологиялы мнін ынмен байланысты туан жалпы проблемасыны жаласы.
Грамматикалы тла (форма) – грамматикалы маынаны алыпты (стандартты) крінісін білдіретін белгі (аффикс, екпін, айталау, кмекші сздер, дыбысты алмасулар, сздерді орын тртібі, интонация ).
Графика (грек. qraphike. Qrapho - рнектеймін, жазамын.)
Дейксис (грек. deixis крсету) – лексикалы жне грамматикалы тсілдер арылы білдірілетін тілдік бірліктерді маынасын не ызметін крсету. Дейксис ызметі детте есімдіктермен байланысты болыпк келеді.
Диакретикалы белгі (грек. diakritikos - ажыратушы) – белгілі бір дыбысты осымша артикуляциялы маынасын білдіру шін ріпке осылатын шартты кмекші белгі.
Диалект (грек. Dialektos – сйлеу, лебіз, наречие) – тыыз территориялы, леуметтік не профессионалды атынаста болатын адамдар олданатын тілді бір трі.
Диалектология (диалект жне логос – сз, ілім) – диалектілерді, тілді территориялы трлерін зерттейтін тіл біліміні саласы.
Диахрония (грке. diachronos – аытты туі) – тіл жйесіні тарихи дамуын зерттейтін тіл біліміні аспектісі.
Дифтонг (грек. diphthonqos – екі дауыстылы) – бір буынды райтын екі элементтен тратын крделі дауысты дыбыс.
Дифтонгоид – дифтонгке жаын дауысты дыбысты ерекшк трі. Оан и, у, ие, уо, у дыбыстары жатады.
Дифференциалды белгілер, интеграция, интегралды белгілер, перцептивьі ызмет, берік позиция, фонема..
Дифференциация (лат. differentia – айырмашылы) – бірттас затты, былысты з ішінен блінуі, жекеленуі.
Дифференциация (лет. Differentia - айырмашылы) – бірттас затты, былысты з ішінен блінуі, жекеленуі.
Диэреза – (грек. diairesis – блу) – дыбыстарды крделі тіркесіндегі бір дыбысты тсіріліп айтылуы (киім-кеншек(сйлеу тілде) // киім-кешек (деби тілде)
Дорсал дауыссыздар (лат. dorsalis арты) орыс. дорсальные согласные – тіл сітіні алдыы жаыны тадайа арай ктерілуі, тіл шыны астыы тістерге тиюі арылы жасалатын дауыссыздар; т, д, с.
Екпін – Сз ішінде бір буынны кшті айтылуы.
Жаргон (фр. Iargon) – траты жеке леуметтік топты ауызекі олданыстаы сйлеу тілі.
Идеограмма жазу (логографиялы жазу). Пиктографиялы жазудан біртіндеп и.ж пайда болан.
Иероглиф (грек. hieros – киелі жне – ашалан ою) – айсібір объектіні (адам, жануар, зат) суреті трізді графема.
Интеграция (лат. Integratio – лгі, мысал) – 1) ке маынада: бір-біріне арама-арсы ойылан, біра орта белгісі бар немесе сас ассоциация тудырушы кез келген лингвистикалы бірліктер тобы.
Интеграция (лат. Integration – айта алпына келу, толыу) – тілдерді бірігуі, бірігу процесінде оларды айырмашылытарыны жойылуы.
Интонация (лат. intonatio – атты айтамын) – сзді, сз тіркесін, сйлемді айтудаы дауыс мнері, дауыс ыраы, сйлеуді ритм – мелодикалы бейнесі.
Интонация (лат. intonation – атты айтамын) – сзді, сз тіркесін, сйлемді айтудаы дауыс мнері, дауыс ыраы, сйлеуді ритм – мелодикалы бейнесі.
Интонация, (дауыс ыраы), интонема, мелодика, негізгі тон, пауза (кідіріс), синтагма.
Историзм (тарихи сз) – аттап білдіретін заттары мен былыстары мірде жо, кнеріп олданудан шыып алан сздер мен траты сз тіркестері.
Какуминаль дауыссыздар (франц. Cacuminal) – тілді алды ктеріліп, ші сл ана стігі сітке, не атты тадайв арайиілуі арылы жасалатын дыбыстар; ш, ж, р.
Каламбур (франц calambour – ойнаы сз – кп маыналы сздерді немесе айтылуы сас ртрлі сздерді зіл-сыа ретінде олданудан тан сз айшыы. мысалы; алам, жаным, араым, Бетіе келмес араым.)
Калька (франц. Calque – кшірме) – шет тілдік тіл бірліктерін длме-дл аудару арылы жасалан сздер, фразеологизмдер жне жаа маыналар.
Квантантив (лат. quantitas – сан, млшер).
Кириллица – грек жазуынан шыан алашы орыс ліпбилеріні бірі. Орыс жеріне христиан дінімен бірге 9-11 . Келген. 9 асырдаы славян аартушысы Кирильді атымен аталан. Оны глаголицадан айырмасы ріп табаларыны нерлым натылыы мен олдануа иайлылыында. Осы кнгі орыс ліпбиі кириллицаны негізінде жасалан.
Когнитивті,тіл білімі (лат. Cognito – білім, тсінік) – табии тілді сана рекетіні крінісі, ойды тікелей шындыы ретінде зерттейтін тіл білімі саласы.
Конверсия (сзжасам) – (лат. conversio - згеру, айналу) – грамматика мен лексикада маынасы баламалы сйлемдердегі субъект пен объект арасындаы атынасты крінісі.
Коннотация (лат. connatatio, connato – осымша маынаа ие ) – тіл бірлігіні эмоциялы, стилистикалы реі, ке маынада коннотация тіл бірлігіні грамматикалы жне затты-ымды (денотативті) маынасын толытыратын, оан экспрессивтік ре беретін кез-келген трі.
Консонантизм (лат. consonantis – дауыссыз дыбыс) – тілдегі, диалектідегі, говордаы, тілдер тобындаы дауыссыздарды жйесі.
Контекст (лат. contextus – байланыс, осылу) – талдауа тсетін бірлікпен оса сол бірлікті маынасын ашуа жеткілікті жне де мтінні жалпы маынасын бзбайтын мтін блігі.
Корреляция (лат. correlatio - араатыныс) – тіл элементтеріні зара йлестілігі, сйкестігі, бір-бірімен рекеттестігі
Кумуляйия (лат. Cumulatio – лаю, жиналу) – флективті тілдердегі морфемалы жігі ашылмаан, длелденбеген ужсіз сздерді крделі маынасы.
Лабиальдаьъну(лат. labialis) орыс. лабиализация – дыбыстарды айтанда ерінні ала арай дгелене сйірленуі.
Ларингал (грек. larynx – кмей) – кмейлік дауыссыз дыбыс.
Лексема (lexis – сз) – сз орындаы бірлік ретінде арастырылатын сз.
Лексема (грек. lexis – сз, сйлемше) – тілді рылымды элементі болып табылатын сз; бкіл формалы, маыналы юолмысы ьірттас сз бірлігі(единица).
Лексика (грек. lexikos – сзге атысты) – тілдегі сздер жиынтыы; тілді сздік рамы.
Лексикография (грек. lexicos – сзге атысты жне grapho - жазамын) – сздіктер жасауды тжірибесі жне оны теориясымен айналысатын тіл біліміні саламы.
Лексикология (грек. lexicos – тілге атысты жне loqos - ілім) – тілді сздік оры мен тіл біліміні саласы.
Лексикон (грек. lexikon – сздік) – 1) ертеректе шыан сздіктерді атауы, мыс., М.ашари сздігі, Кодекс Куманикус т.б.; 2) белгілі бір тілге не диалектілер мен жаргондара, ксіби сздерге атысты барлы сздерді жиынтыы. Мыс., спортшылар Л.; загерлер Л.
Лигатура (лат. ligatura – ттастыру, байланыстыру) – жазу жйесінде екі дыбысты яки, екі фонетикалы табаны ттасып осылуы нтижесінде жасалан ріп немесе дыбыс таба (транскрипция).
Логикалы екпін (логическое ударение) – сйлемдегі айрыша кіл аударуа керекті наты бір сзді ошаулап,. Ерекше уениен айті\уа байланысты. Е., ол ой екпіні деп аталады. Мен бгін келдім – Мен бгінкелдім.
Мелодия (грек. melodikos - н, н айту) – дауыс уені мелодикасы дауыс ыраыны ктеріліп немесе бседеп отыруынан туады.
Метатеза (грек. metathesis – орын ауыстыру) – дыбыстарды комбинаторлы згеруіні бір трі. Сз ішіндегі дыбыстарды не буындаоды зара орын ауыстыруы.
Метафора (грек. metaphora - ауыстыру) – троп немесе сйлеу механизімі.
Метонимия (грек. metonymia – айтылуды згеруі) – тропты бір трі, бір объектіні не объектілер тобыны атауын баса объектіге олдану.
Моногенез теориясы – (грек. Monos – дара жне genesis – шыу тегі) – адамзат тілдеріні пайда болуы туралы теория.
Моносемия (грек. monos – бір, sema - белгі) – бір маыналы.
Монофтонг (грек. мonos – бір жне phtongos - дыбыс) – артикуляциясы мен акустикасы траты болатын дауысты дыбыс.
Морф (грек. morphe - форма) – морфеманы текстегі кілі, текстегі е кш, маызы бар бірлік.
Морфема (грек. morphe - форма) – тілді негізгі бірлігі.
Морфемика – тілді морфемикалы рылысы.
Морфология (грек. morphe – форма жне logos – сз, ілім ) -
Неологизм (грек. neos – жаа, logos – сз) – оамды атынастар, ылым мен техника, мдениет пен шаруашылыты дамуымен байланысты тілде пайда болан жаа сздер мен сз оралымдары.
Нольдік тла (форма) – сйлемде кейбір сздерді арнайы грамматикалы формасыз-а грамматикалы маына білдіруі.
Номинатив (лат. nominativus ) – азаша атау септік.
Номинация (лат. nominatio - атау) – 1) атауыш ызмет атаратын, Яни болмысты атайтын тіл бірлікиеріні жасалуы.
Обертон(нем. Obertone) – кмекші тон.
Окказионализм (лат. occasionalis - кездейсо) – маыналады кпшілікті олдануына сйкеспейтін, детте контексте ана кездесетін, тілде орныпаан сздер.
Омограф (грек. homos – бірдей жне qrapho - жазамын) – мысалы, алма-алма.
Омоним, омонимия (грек. homhnymia – аттас атаулар, бірдей аталу) – тіл білімінде маыналары блек тіл бірліктеріні бірдей дыбысталып айтылуы.
Омофондар – айтылуы бірдей , біра жазылуы ртрлі сздер. Мысалы; тзшы-тщы.
Омоформа – тек белгілі бір формаларында сйкестік болады. М; ыры (сан есім) – ыры(етістік).
Ономасиология – номинация (атау) теориясы, Семантиканы бір блігі.
Ономастика (грек. onomastike – атау ірі) – жалы есімдерді зерттейтін тіл біліміні саласы.
Орфограмма (грек. orthos – тіке, дрыс, gramma - жазу) – орфография ережелеріне сйене отырып жазу.
Орфография (грек. orthoqraphia, оrthos – дрыс жне qrapho – жазу, жазамын )
Орфоэпия (грек. Orthoepeia , orthos – дрыс жне epos – сйлеу).
Палатализация (лат. palatum – тадай) – дауыссыз дыбысты еріндік, алдыы не арты тілдік артикуляция кезінде болатын тілді орта блігіні тадайв врвй ктерілуі.
Парадигма (грек paradigma – лгі,мысал) – 1) Ке маынада бір-бірінен ерекшеленіп келетін, сонымен бірге бріне орта белгілері арылы біріккен кез келген тілдік бірліктер тобы. (Парадигматика); 2) осындай топтар мен жиынтаытарды жасалу моделі мен схемасы; 3) нерлым тар маынада – «морфологиялы парадигма» терминіні синонимі,.
Паронимдер (грек. para-жаын, onyma-ат) – дыбысталуы жаын, бір тбірлес, жалпы грамматикалы белгілері орта, олданылуында маыналы ерекшеліктері бар сздер (рсім-ресім, жары-жарлы).
Пассив сздер (лат passivus - рекетсіз) – сирек олданылатын немесе ке тарамаан сздер.
Пауза (лат. pausa. грек. pausis – аялдау, тотау) – сйлеу кезінде кідіріп алу.
Перцептивті(лат. Percipiv – сезіммен абылдаймын) Сигнификат
Пиктография (лат. pictus – суретте бейнеоенген жне грек. grapho - жазамын) – жазу дамуындаы кезе; хабарды сурет арылы жеткізу.
Позиция(лат.Position – кй, алып ) – фонеманы айтылу шарттары жасалатын фонетикалы орта, алып.
Полисемия (грек. polisemos – кп маыналы) – тіл бірлігінде бірнеше маынаны болуы.
Префикс – тбір алдынан осылатын аффикстер (при-ходить, бей-млім).
Префиксоид – префикс ызметін атаратын тбір морфема. аза тіліне тн емес.
Проклитика (грек. proklino ілгері екею) – ритмикалы жаынан бірбтін сз тіркесіні рамындаы екпін тспеген сзді екпін тскен сз алдында труы.
Протеза (франц. Prothese - осылу) – сйлеу тілінде кейбір сздерді алдынан дыбыс (кбінесе ыса ы, і) осылып айтылуы.
Пунктуация акцент (лат. Punctuation - нкте) – 1) графика, орфография жне алфавиттен тыс болатын белгілер жйесі.
Пуризм (франц. Purusme лат. purus - таза) - деби тілді кірме сздерден, ртрлі жаа рылымдардан, сол сияты деби тілге жатпайтын диалектизмдерден, арапайым сздерден таза сатауа рекеттенген аым
Редубликация (лат. redu-plicatio - осарлану) – алашы буынны (жартылай Р) немесе бтін тбірді (толы Р) осарлануынан пайда болатын фономорфологиялы былыс.
Редукция (лат. reductio – кейін шегіну, азаю, ысару) - дыбысты артикуляциялы жне акустикалы сипатыны згеруі.
Резонатор(лат. Resonare – дыбыс шыару) – дыбыс уені жасалатын ауыз жне мрын уыстары.
Рекурсия (лат. Recursio – кейін айту) – дыбыс артикуляциясыны ушінші соы фазасы, яни сйлеу мшелеріні дыбыс жасау позициясынан айырылып, бастапы бейтарап алпына айта оралуы.
Ритм(грек. Rhythmos – ретті, лшем, ыра ) – рылымды, текст жасау жне экспресивтіэмоциялы ызмет атаратын сас, йлесімді тіл бірліктеріні жйелі айталанып труы.
Руна жазуы – ІІ-ІІІ . германдытар олданан алфавит.
Санскрит – кне нді тілдеріні бірі. Б.э.д. 1000 жылдан бастап Солтстік ндістанда таралан.
Семасиология (грек. semasia – маына, loqos – сз, ілім) – Еуропалы тіл білімі дстрінде; лексикалы семантиканы, яни сздер мен сз тіркестеріні маыналарын зерттейтін тіл біліміні тарауы. С.Ономасиологияа арсы ойылады.
Сингорманизм (грек. sun бірге, harmonia - ндесу) – ндестік заы.
Синехдоха (грек. synek-doche – араатынысын ашу) – жалпыны орнына жалы, бтінні орнына блшек немесе керісінше олданылатын стилистикалы тсілмен жаа маына жасау трі.
Синкопа (грек. synkope - ысару) – негізінен жабысыы дыбыстарды серемен сз ішінде немесе бірнеше дыбысты тсіп алуы.
Синтагма (грек. syntagma – бірге рылан, біріктірілген, осылан) . Контексте жне белгілі жадайда бір ымды білдіретін интонациялы – маыналы берлік. Бір сзден, сз таптары мен ттас сйлемнен труы ммкін.
Синтагма (грек. syntagma – бірттас растырылан) – синтаксистік бірттас атынасты білдіретін интонациялы – маыналы бірлік, анытауыш-анытаушы тріндегі ос мшелі рылым.
Синтагма (грек. syntagma – осылмаан, бірге аланан ) – 1) контексте берілген ымды білдіретін иннотациялы маыналы бірлік.
Синхрония (грек. Synchronos – бір мезгілде болатын) – 1) зара байланысты жне бір-біріне ыпал ететін, бір мезетте болатын элементтер жйесі ретіне арастырылатын, белгілі бір даму кезеіндегі тілді жадайы; «жалыз ана жне шынайы» болатын тіл фактілеріні жиынтыы; (Ф. Де Сщссюр);
Стилистика – Тіл біліміні бір блімі. Оны негізгі зерттеу обзектісі – стиль.
Стиль – (лат. stilus – шталан таяша, жазу мнері)
Субстрат (лат. Sub – астыы жне stratum - абат) – белгілі лингвогеографиялы жерде еотеде болан тілден алан кне элементтер.
Суперстрат (лат. Super – стігі, strsatum – абат, атпар) – байыры трындарды тілінде саталып алан келімсектер тіліні іздері.
Суплетивизм (франц. Suppletif - осымша) – белгілі бір сз формаларыны ртрлі тбірден жасалуы.
Тембр( франц. Timbre – ыдбыс уені) – дыбыс дірілімен байланысты негізгі тон мен кмекші тонны ктерікілігі жне кші жаынан зара арам-атынасынан туатын дыбыс сапасы.
Термин (лат. terminus - шекарк) – ылымны арнайы саласындаы ымдщы білдіретін сз не сз тіркесі.
Терминотогия (лат. terminus,грек. Logos - ілім) – ылым, техника, ндіріс, білім саласындаы терминдерді жиынтыы.
Тон (грек. tonos – дауысты ктерілуі, жоарылауы) – сйлеу кезінде дыбыс ыраыны (діріл млшеріні) ктерікілігі. Тон негізгі жне кмекші болыр екіге блінеді. Кмекші тон обертон деп аталады.
Тон(грек. Tonos – дауысты ктерілуі, жоарылауы) – сйлеу кезінде дыбыс ыраыны (діріл млшеріні) ктерікілігі. Тон негізгі жне кмекші болып екіге блінеді.
Топонимика (грек. topos – орын жне onyma – есім, атау) – географиялы атауларды ызметін, маызы мен шыу тегін, рылысы мен шыу тегін, рылысы мен тарау шеберін, белгілі уаытта дамуы мен згеруін зерттеумен айналысатын ономастиканы блігі.
Транскрипция (лат. transcriptio – кшіріп жазу) – сз дыбыстарын хата тсіру дісі.
Транслитерация (лат. trans – арылы жне littera - ріп) – айсібір тілдегі текстерді не сздерді баса графикалы жйе арылы жазу.
Трифтонг (грек. triphthon –qos – ш дауыстыдан тратын мше) – бір буынды райтын ш элемененттен ралан крделі дауысты.
Увуляр дауыссыздар (лат. uvula – тілше, кішкене тілше) – кішкене тіл арылы айтылатын кмей дауыссызи: Ч.
Фарингал дауыссыздар (грек. pharyngos - жтынша) – орыс. фарингальные согласные – кмей дауыссыздары.
Филология (грек. Philoloqia – сзді сю) – гуманитарлы пндерді кешені, олар: тіл білімі, дебиеттану, текстология, палеография т.б.
Фонема (грек. Ponema – дыбыс, дауыс) – тілдегі дыбысты атарды райтын бірлік.
Фонетика ( грек. Phonetikos – дыбысты, дауысты) – тілді дыбысты ырын зерттейтін тіл біліміні бір саласы.
Фонограмма (грек. phone – дыбыс, gramm - жазу) – 1) сзді дыбысты рамын наты ажыратып крсетуге ызмет ететін грфикалы таба, сз дыбыстарыны табасы; 2) дыбыс, н жазылан пластика (табаша, кішкене білік (валик)).
Фонограф (грек. phone – дыбыс, grapho - жазамын) – дыбыс жазуа арналан ескі аспап.
Фонология(грек. Phone- дыбыс жне logos – сз, ілім) – тілді дыбысты атарыны рылысы мен ызметінде болатын задылытарды зерттейтін тіл біліміні бір саласы.
Форма (тла) – 1) тілді сырты жаы.
Фразеологизм (фразеологиялы бірлік) – семантикалы траты байланысты болатын сйлемдер мен сздерді тіркесуі.
Фразеология (грек. phrasis – сйлем жне loqos – сз, ілім) – 1) тілді фразеологиялы орын зерттейтін тіл біліміні бір саласы; 2) фразеологиялы ор. Тілдегі фразеологизмдерді жиынтыы.
Фрикатив дауыссыздар (лат. fricatus - йкеліс) – орыс. фрикативние согласные – ызы дауыссыздар. Сибилянт дауыссыздар.
Фузия (лат. fusio – осылан жер) – морфонологиялы былыс.
Ішкі флексия орыс. внутренняя флексия – тбірдегі дыбыстарды алмасуы. Ол – сзді лексикалы маынасына сер етпейді, біра оны грамматикалы маынасыны згеруіне ыпалын тигізеді. Тбірдегі дыбысты алмасулар Еуропа тілдеріне, араб тіліне тн былыс. аза тіліне тн емес.
Экзотизм (грек. exotikos – бтен, шет жерлік) – жыра жатан белгілі бір елге, этноса тн, трмыса, салт-дстрге байланысты сздер.
Экскурсия (лат. Excursio – рекет жасау) – дыбыс артикуляциясыны алашы фазасы, сйлеу мшелеріні дыбыс жасауа артикуляциялы бейімделуі, ыайлануы.
Эксплозия ( франц. Exclosifs – шыл, зілу) – жабысыы дауыссыздар, шыл дауыссыздар.
Элизия (лат. elision – ыыстыру, шыарып тастау) – 1) ілгері тран сзде соы дыбысты жоалуы. Торала (торы ала), мынауыл (мына ауыл).
Эмфазалы екпін(грек. emphasis – мнерлілік) – орыс. Эмфатическое ударение – сйлем ішінде бір сзді бір дыбысын ерекше ктеріп, былтып айту арылы жасалады. Мысалы; уаныш, анаыт сезімін білдіруде.
Энклитика (грек. enklitike - екейемін) – ритмикалы бір бтін топ раан сз тіркесіні рамындаы з екпінін жоалтып, екпін тсетін сзге жапсарлас айтылатын сз.
Эпентеза (грек. epenthesis - ыстырылу) – фонетикалы, морфологиялы згерістерді серінен сз ішіне дыбыс осылып айтылуы.
Эпитеза – сз соынан дыбыс осылып айтылуы. Мысалы, абстракты.
Этимология (грек. etymo – loqia, etymon – аиат жне сз, ілім) – 1) сзді шыу тегін зерттеумен айналысатын тіл біліміні саласы; 2) сзді шыу тегін анытадаы зерттеу тсілдері; 3) сзді шыу тегі.
Этимон (грек. etymon - аиат) – сзді бастапы тласы мен маынасы.
Этнолингвистика (грек. ethnos – халы, тайпа жне лингвистика) – тілді мдениетпен, тілді этномдени жне этнопсихологиялы факторлармен байланыстыра арастыратын тіл біліміні баыты.