СЖ-ді кнтізбелік - таырыпты жоспары

Глоссарий

Аббреватура (итал. Abbrevatura <лат.brevus - ыса) – 1) белгілі бір сз тіркесіні басты ріптерінен не буындарынан жасалан крделі ысаран сз; 2) шартты трде ысаран сз.

Агглютинативті тип (тілдерді) (лат. agglutinatio – жабысу, жабыстырылу) – . Жаламалы тип (тілдерді).

Адстрат (лат. Ad – асында, жанында, stratum – абат, атпар) – халытарды за уаыт атар мір сріп, арым-атынаста болуы нтижесінде бір тілді баса тілге сер етуінен тан тілдік белгілерді жиынтыы.

Аккомодация (лат. accomodatio - бейімделу) – бір сз ішінде немесе р тектес буыннан ралан сздерге іргелес орналасан дауысты жне дауыссыз дыбыстарды, яни ні мен салдыры р трлі фонемаларды, бір-біріне сер етіп, зіне сатып айтылуы.

Актив сздер (лат. activus - рекетті, рекеттеуші) – белгілі бір ортадаы кнделікті тілдік арым-атынаста жиі олданылатын сздер.

Акустика(грек. Akustikos – естілу) – 1) физиканы бір саласы 2) дыбыстарды естілуі.

Акцент (лат. accentus – дауыс ктерілуі, екпін , екпін) – 1) сздік екпін: поставить акцент – екпін тсіру; 2) зге бір тілде сйлегенде ана тіліне тн дыбысты ерекшеліктерді саталуы. Тілді йренгенде оны лексикасы мен грамматикасынан грі айтылу лгісін мегеру иына тседі.

Акцентология (лат. accentus –дауыс ктерілуі, екпін, грек. loqos - ілім) – екпінні табиатын, трлері мен ызметін зерттейтін тіл біліміні саласы.

Алфавит (грек. alphabetos – гректі алашы альфа жне бета ріптерінен) – азаша ліпби.

Альтернация (лат. alternatio - згкру, алмасу) – алитернация, бір тбірден (негізден) тараан сздерді тілді зіне тн белгілі задылытарына сйкес дыбыстарды зара алмасуы. Мысалы; жа-жау, тап – тауып, сап – сабы.

Амплитуда (лат. amplitudo – клемділік, кедік) – дыбыстарды айтылуындаы діріл арына. ліпби.

Аналитизм (грек. analysis – ктелу6 ыдырау) – сзді негізгі (лексикалы) жне осымша (грамматикалы, сзжасамды) маыналарын ажыратып білдіретін, синтетизмге арама-арсы типологиялы асиет.

Анлаут (нем. аn –асында, жанында laut -дыбыс ) – сз басы, басталуы.

Антонимдер (грек. anti – арсы onyma – ат, атау) – орыс. антонимы - здеріне тн сапалы белгілерін сатап, бір-біріне арама-арсы маынада олданылатын сздер.

Антропологиялы лингвистика орыс. антропологическая (грек. antropos адам, лат. lingua тіл) – 1) тіл біліміні жазуы жо тілдерді зерттейтін саласы; 2) методологиялы негіз ретінде антропологиялы принципті (тіл - адам) олдайтын зерттеулерді шартты атауы.

Антропонизм (грек. antropos – адам, onyma – есім, ат) – адамдарды зіне меншікті есімдері, аты-жні, бркеншік, жасырын, лаап аттары.

Апикальды дауыссыздар – орыс, апмкальные согласные (лат. apex – сті, стігі жа) – тіл шыны стігі тіске немесе альвеольа не жуысуынан, не абысуынан жасалатын дыбыстар.

Апокопа (грек. apokope – тсу, зілу) 1) екпінге атысты дыбысты процеыы нтижесінде сз соында дыбысты не буынны тсіп алуы. Мысалы; болат(болады), келет (келеді),тсет (тседі), шахмат (шахматы), газет (газета), Минут (минута), Облыс (Область); 2) ысару нтижесінде жаа сз пайда болуы. Мысалы: такси (таксомотор), метро (метрополитен), келі (километр).

Артикуляция (лат. Articulatio – анытап айту) – тіл дыбыстарын айтудаы сйлеу мшелеріні ызмет ету жйесі.

Архаизм (грек. archaios – кне- кнерген сздер) – сйлеу тілінде олданудан шыып алан кнерген сздер мен сз тіркестері.

Ассимиляция (лат. assimilatio – ндестік) – дыбыстарды комбинаторлы згерістеріні нерлым ке тараан трі. Сйлеу стінде сздегі не сз тіркесіндегі дыбыстар артикуляциясы жаынан бір-бірімен июласып, ндесіп айтылады.

Аферезис (грек. aphairesis) – алдыы сзді соы дыбысыны серімен келесі сзді басындаы басыы дауысты дыбысты тсіп алуы.

Аффикс (лат. affixus - жаланан) – осымша тбірге жаланып, грамматикалы немесе сжжасамды маына тудыратын сз блшегі, сзді е кіші рылымды элементі, кмекші морфема.

Аффиксоид – осымшаа айналан сз (тбір сз). Мысалы; -ты/-тын жрнатары тран сзіні ышамдалуынан туан:

Аффрикат (лат. affrikata - жысан) – орыс. аффрикат – шыл(зілмелі) жне ызы (сузілмелі) дауыссыздардан жасалады., біра оларды жай осындысы емес, жымдаса кірігуінен жасалан бір бтін дыбыс.

Баратын > баратын > бара тран: -хана (парсы. й, имарат: кітапхана, асхана).

Билабиаль (лат. bi – екі, labia - ерін) деген маынадаы сздеріні бірігуінен жасалан термин.

Билингвизм (лат. Bi – екі, linqua - тіл) – остілділік: белгілі леуметтік топты (мемлекетті) екі тілде сйлеуі.

Варваризм (грек. Barbaros – бтен елдік) – белгілі бір тілді алыптасан нормаларына кіріспейтін, ондаы сзжасам, сз трлендіру, сз тіркестіру задарына сйкеспейтін, зрушілігі шамалы бтен тілді сздері мен сз олданыстары.

Варианттылы орыс. вариантность (лат . varians - згеретін) – тілді ртрлі жадайда олданылуына жне леуметтік, территориялы сипатына байланысты аныталатын трлері мен згерістері.

Веляр(тадай) дауыссыздар (лат. velum – шымылды, жмса тадай) – тілді арты тадайа тиюі арылы жасалатын дауыссыздар; , , .

Вокализм (лат.vocalis – дауысты дыбыс) – тілдегі дауысты дыбыстар жйесі.

Гаплология (грек. haploos – арапайым жне loqos – сз, ілім) – дыбыстарды комбинаторлы згеруіні бір трі: сз шеберіндегі екі немесе одан да кп сас дыбысты артикуляциясы.

Гипонимия (грек. hypo – асты, астында жне есім) – семантикалы рістегі негізгі прагматикалы атынастарды трі.

Глоттогенез (грек. Glotta – тіл, genesis – шыу тегі ) – адамзатті табиы дыбысты тіліні алыптасу процесі.. Тілді пайда болуны философиялы, леуметтік жне психологиялы мнін ынмен байланысты туан жалпы проблемасыны жаласы.

Грамматикалы тла (форма) – грамматикалы маынаны алыпты (стандартты) крінісін білдіретін белгі (аффикс, екпін, айталау, кмекші сздер, дыбысты алмасулар, сздерді орын тртібі, интонация ).

Графика (грек. qraphike. Qrapho - рнектеймін, жазамын.)

Дейксис (грек. deixis крсету) – лексикалы жне грамматикалы тсілдер арылы білдірілетін тілдік бірліктерді маынасын не ызметін крсету. Дейксис ызметі детте есімдіктермен байланысты болыпк келеді.

Диакретикалы белгі (грек. diakritikos - ажыратушы) – белгілі бір дыбысты осымша артикуляциялы маынасын білдіру шін ріпке осылатын шартты кмекші белгі.

Диалект (грек. Dialektos – сйлеу, лебіз, наречие) – тыыз территориялы, леуметтік не профессионалды атынаста болатын адамдар олданатын тілді бір трі.

Диалектология (диалект жне логос – сз, ілім) – диалектілерді, тілді территориялы трлерін зерттейтін тіл біліміні саласы.

Диахрония (грке. diachronos – аытты туі) – тіл жйесіні тарихи дамуын зерттейтін тіл біліміні аспектісі.

Дифтонг (грек. diphthonqos – екі дауыстылы) – бір буынды райтын екі элементтен тратын крделі дауысты дыбыс.

Дифтонгоид – дифтонгке жаын дауысты дыбысты ерекшк трі. Оан и, у, ие, уо, у дыбыстары жатады.

Дифференциалды белгілер, интеграция, интегралды белгілер, перцептивьі ызмет, берік позиция, фонема..

Дифференциация (лат. differentia – айырмашылы) – бірттас затты, былысты з ішінен блінуі, жекеленуі.

Дифференциация (лет. Differentia - айырмашылы) – бірттас затты, былысты з ішінен блінуі, жекеленуі.

Диэреза – (грек. diairesis – блу) – дыбыстарды крделі тіркесіндегі бір дыбысты тсіріліп айтылуы (киім-кеншек(сйлеу тілде) // киім-кешек (деби тілде)

Дорсал дауыссыздар (лат. dorsalis арты) орыс. дорсальные согласные – тіл сітіні алдыы жаыны тадайа арай ктерілуі, тіл шыны астыы тістерге тиюі арылы жасалатын дауыссыздар; т, д, с.

Екпін – Сз ішінде бір буынны кшті айтылуы.

Жаргон (фр. Iargon) – траты жеке леуметтік топты ауызекі олданыстаы сйлеу тілі.

Идеограмма жазу (логографиялы жазу). Пиктографиялы жазудан біртіндеп и.ж пайда болан.

Иероглиф (грек. hieros – киелі жне – ашалан ою) – айсібір объектіні (адам, жануар, зат) суреті трізді графема.

Интеграция (лат. Integratio – лгі, мысал) – 1) ке маынада: бір-біріне арама-арсы ойылан, біра орта белгісі бар немесе сас ассоциация тудырушы кез келген лингвистикалы бірліктер тобы.

Интеграция (лат. Integration – айта алпына келу, толыу) – тілдерді бірігуі, бірігу процесінде оларды айырмашылытарыны жойылуы.

Интонация (лат. intonatio – атты айтамын) – сзді, сз тіркесін, сйлемді айтудаы дауыс мнері, дауыс ыраы, сйлеуді ритм – мелодикалы бейнесі.

Интонация (лат. intonation – атты айтамын) – сзді, сз тіркесін, сйлемді айтудаы дауыс мнері, дауыс ыраы, сйлеуді ритм – мелодикалы бейнесі.

Интонация, (дауыс ыраы), интонема, мелодика, негізгі тон, пауза (кідіріс), синтагма.

Историзм (тарихи сз) – аттап білдіретін заттары мен былыстары мірде жо, кнеріп олданудан шыып алан сздер мен траты сз тіркестері.

Какуминаль дауыссыздар (франц. Cacuminal) – тілді алды ктеріліп, ші сл ана стігі сітке, не атты тадайв арайиілуі арылы жасалатын дыбыстар; ш, ж, р.

Каламбур (франц calambour – ойнаы сз – кп маыналы сздерді немесе айтылуы сас ртрлі сздерді зіл-сыа ретінде олданудан тан сз айшыы. мысалы; алам, жаным, араым, Бетіе келмес араым.)

Калька (франц. Calque – кшірме) – шет тілдік тіл бірліктерін длме-дл аудару арылы жасалан сздер, фразеологизмдер жне жаа маыналар.

Квантантив (лат. quantitas – сан, млшер).

Кириллица – грек жазуынан шыан алашы орыс ліпбилеріні бірі. Орыс жеріне христиан дінімен бірге 9-11 . Келген. 9 асырдаы славян аартушысы Кирильді атымен аталан. Оны глаголицадан айырмасы ріп табаларыны нерлым натылыы мен олдануа иайлылыында. Осы кнгі орыс ліпбиі кириллицаны негізінде жасалан.

Когнитивті,тіл білімі (лат. Cognito – білім, тсінік) – табии тілді сана рекетіні крінісі, ойды тікелей шындыы ретінде зерттейтін тіл білімі саласы.

Конверсия (сзжасам) – (лат. conversio - згеру, айналу) – грамматика мен лексикада маынасы баламалы сйлемдердегі субъект пен объект арасындаы атынасты крінісі.

Коннотация (лат. connatatio, connato – осымша маынаа ие ) – тіл бірлігіні эмоциялы, стилистикалы реі, ке маынада коннотация тіл бірлігіні грамматикалы жне затты-ымды (денотативті) маынасын толытыратын, оан экспрессивтік ре беретін кез-келген трі.

Консонантизм (лат. consonantis – дауыссыз дыбыс) – тілдегі, диалектідегі, говордаы, тілдер тобындаы дауыссыздарды жйесі.

Контекст (лат. contextus – байланыс, осылу) – талдауа тсетін бірлікпен оса сол бірлікті маынасын ашуа жеткілікті жне де мтінні жалпы маынасын бзбайтын мтін блігі.

Корреляция (лат. correlatio - араатыныс) – тіл элементтеріні зара йлестілігі, сйкестігі, бір-бірімен рекеттестігі

Кумуляйия (лат. Cumulatio – лаю, жиналу) – флективті тілдердегі морфемалы жігі ашылмаан, длелденбеген ужсіз сздерді крделі маынасы.

Лабиальдаьъну(лат. labialis) орыс. лабиализация – дыбыстарды айтанда ерінні ала арай дгелене сйірленуі.

Ларингал (грек. larynx – кмей) – кмейлік дауыссыз дыбыс.

Лексема (lexis – сз) – сз орындаы бірлік ретінде арастырылатын сз.

Лексема (грек. lexis – сз, сйлемше) – тілді рылымды элементі болып табылатын сз; бкіл формалы, маыналы юолмысы ьірттас сз бірлігі(единица).

Лексика (грек. lexikos – сзге атысты) – тілдегі сздер жиынтыы; тілді сздік рамы.

Лексикография (грек. lexicos – сзге атысты жне grapho - жазамын) – сздіктер жасауды тжірибесі жне оны теориясымен айналысатын тіл біліміні саламы.

Лексикология (грек. lexicos – тілге атысты жне loqos - ілім) – тілді сздік оры мен тіл біліміні саласы.

Лексикон (грек. lexikon – сздік) – 1) ертеректе шыан сздіктерді атауы, мыс., М.ашари сздігі, Кодекс Куманикус т.б.; 2) белгілі бір тілге не диалектілер мен жаргондара, ксіби сздерге атысты барлы сздерді жиынтыы. Мыс., спортшылар Л.; загерлер Л.

Лигатура (лат. ligatura – ттастыру, байланыстыру) – жазу жйесінде екі дыбысты яки, екі фонетикалы табаны ттасып осылуы нтижесінде жасалан ріп немесе дыбыс таба (транскрипция).

Логикалы екпін (логическое ударение) – сйлемдегі айрыша кіл аударуа керекті наты бір сзді ошаулап,. Ерекше уениен айті\уа байланысты. Е., ол ой екпіні деп аталады. Мен бгін келдім – Мен бгінкелдім.

Мелодия (грек. melodikos - н, н айту) – дауыс уені мелодикасы дауыс ыраыны ктеріліп немесе бседеп отыруынан туады.

Метатеза (грек. metathesis – орын ауыстыру) – дыбыстарды комбинаторлы згеруіні бір трі. Сз ішіндегі дыбыстарды не буындаоды зара орын ауыстыруы.

Метафора (грек. metaphora - ауыстыру) – троп немесе сйлеу механизімі.

Метонимия (грек. metonymia – айтылуды згеруі) – тропты бір трі, бір объектіні не объектілер тобыны атауын баса объектіге олдану.

Моногенез теориясы – (грек. Monos – дара жне genesis – шыу тегі) – адамзат тілдеріні пайда болуы туралы теория.

Моносемия (грек. monos – бір, sema - белгі) – бір маыналы.

Монофтонг (грек. мonos – бір жне phtongos - дыбыс) – артикуляциясы мен акустикасы траты болатын дауысты дыбыс.

Морф (грек. morphe - форма) – морфеманы текстегі кілі, текстегі е кш, маызы бар бірлік.

Морфема (грек. morphe - форма) – тілді негізгі бірлігі.

Морфемика – тілді морфемикалы рылысы.

Морфология (грек. morphe – форма жне logos – сз, ілім ) -

Неологизм (грек. neos – жаа, logos – сз) – оамды атынастар, ылым мен техника, мдениет пен шаруашылыты дамуымен байланысты тілде пайда болан жаа сздер мен сз оралымдары.

Нольдік тла (форма) – сйлемде кейбір сздерді арнайы грамматикалы формасыз-а грамматикалы маына білдіруі.

Номинатив (лат. nominativus ) – азаша атау септік.

Номинация (лат. nominatio - атау) – 1) атауыш ызмет атаратын, Яни болмысты атайтын тіл бірлікиеріні жасалуы.

Обертон(нем. Obertone) – кмекші тон.

Окказионализм (лат. occasionalis - кездейсо) – маыналады кпшілікті олдануына сйкеспейтін, детте контексте ана кездесетін, тілде орныпаан сздер.

Омограф (грек. homos – бірдей жне qrapho - жазамын) – мысалы, алма-алма.

Омоним, омонимия (грек. homhnymia – аттас атаулар, бірдей аталу) – тіл білімінде маыналары блек тіл бірліктеріні бірдей дыбысталып айтылуы.

Омофондар – айтылуы бірдей , біра жазылуы ртрлі сздер. Мысалы; тзшы-тщы.

Омоформа – тек белгілі бір формаларында сйкестік болады. М; ыры (сан есім) – ыры(етістік).

Ономасиология – номинация (атау) теориясы, Семантиканы бір блігі.

Ономастика (грек. onomastike – атау ірі) – жалы есімдерді зерттейтін тіл біліміні саласы.

Орфограмма (грек. orthos – тіке, дрыс, gramma - жазу) – орфография ережелеріне сйене отырып жазу.

Орфография (грек. orthoqraphia, оrthos – дрыс жне qrapho – жазу, жазамын )

Орфоэпия (грек. Orthoepeia , orthos – дрыс жне epos – сйлеу).

Палатализация (лат. palatum – тадай) – дауыссыз дыбысты еріндік, алдыы не арты тілдік артикуляция кезінде болатын тілді орта блігіні тадайв врвй ктерілуі.

Парадигма (грек paradigma – лгі,мысал) – 1) Ке маынада бір-бірінен ерекшеленіп келетін, сонымен бірге бріне орта белгілері арылы біріккен кез келген тілдік бірліктер тобы. (Парадигматика); 2) осындай топтар мен жиынтаытарды жасалу моделі мен схемасы; 3) нерлым тар маынада – «морфологиялы парадигма» терминіні синонимі,.

Паронимдер (грек. para-жаын, onyma-ат) – дыбысталуы жаын, бір тбірлес, жалпы грамматикалы белгілері орта, олданылуында маыналы ерекшеліктері бар сздер (рсім-ресім, жары-жарлы).

Пассив сздер (лат passivus - рекетсіз) – сирек олданылатын немесе ке тарамаан сздер.

Пауза (лат. pausa. грек. pausis – аялдау, тотау) – сйлеу кезінде кідіріп алу.

Перцептивті(лат. Percipiv – сезіммен абылдаймын) Сигнификат

Пиктография (лат. pictus – суретте бейнеоенген жне грек. grapho - жазамын) – жазу дамуындаы кезе; хабарды сурет арылы жеткізу.

Позиция(лат.Position – кй, алып ) – фонеманы айтылу шарттары жасалатын фонетикалы орта, алып.

Полисемия (грек. polisemos – кп маыналы) – тіл бірлігінде бірнеше маынаны болуы.

Префикс – тбір алдынан осылатын аффикстер (при-ходить, бей-млім).

Префиксоид – префикс ызметін атаратын тбір морфема. аза тіліне тн емес.

Проклитика (грек. proklino ілгері екею) – ритмикалы жаынан бірбтін сз тіркесіні рамындаы екпін тспеген сзді екпін тскен сз алдында труы.

Протеза (франц. Prothese - осылу) – сйлеу тілінде кейбір сздерді алдынан дыбыс (кбінесе ыса ы, і) осылып айтылуы.

Пунктуация акцент (лат. Punctuation - нкте) – 1) графика, орфография жне алфавиттен тыс болатын белгілер жйесі.

Пуризм (франц. Purusme лат. purus - таза) - деби тілді кірме сздерден, ртрлі жаа рылымдардан, сол сияты деби тілге жатпайтын диалектизмдерден, арапайым сздерден таза сатауа рекеттенген аым

Редубликация (лат. redu-plicatio - осарлану) – алашы буынны (жартылай Р) немесе бтін тбірді (толы Р) осарлануынан пайда болатын фономорфологиялы былыс.

Редукция (лат. reductio – кейін шегіну, азаю, ысару) - дыбысты артикуляциялы жне акустикалы сипатыны згеруі.

Резонатор(лат. Resonare – дыбыс шыару) – дыбыс уені жасалатын ауыз жне мрын уыстары.

Рекурсия (лат. Recursio – кейін айту) – дыбыс артикуляциясыны ушінші соы фазасы, яни сйлеу мшелеріні дыбыс жасау позициясынан айырылып, бастапы бейтарап алпына айта оралуы.

Ритм(грек. Rhythmos – ретті, лшем, ыра ) – рылымды, текст жасау жне экспресивтіэмоциялы ызмет атаратын сас, йлесімді тіл бірліктеріні жйелі айталанып труы.

Руна жазуы – ІІ-ІІІ . германдытар олданан алфавит.

Санскрит – кне нді тілдеріні бірі. Б.э.д. 1000 жылдан бастап Солтстік ндістанда таралан.

Семасиология (грек. semasia – маына, loqos – сз, ілім) – Еуропалы тіл білімі дстрінде; лексикалы семантиканы, яни сздер мен сз тіркестеріні маыналарын зерттейтін тіл біліміні тарауы. С.Ономасиологияа арсы ойылады.

Сингорманизм (грек. sun бірге, harmonia - ндесу) – ндестік заы.

Синехдоха (грек. synek-doche – араатынысын ашу) – жалпыны орнына жалы, бтінні орнына блшек немесе керісінше олданылатын стилистикалы тсілмен жаа маына жасау трі.

Синкопа (грек. synkope - ысару) – негізінен жабысыы дыбыстарды серемен сз ішінде немесе бірнеше дыбысты тсіп алуы.

Синтагма (грек. syntagma – бірге рылан, біріктірілген, осылан) . Контексте жне белгілі жадайда бір ымды білдіретін интонациялы – маыналы берлік. Бір сзден, сз таптары мен ттас сйлемнен труы ммкін.

Синтагма (грек. syntagma – бірттас растырылан) – синтаксистік бірттас атынасты білдіретін интонациялы – маыналы бірлік, анытауыш-анытаушы тріндегі ос мшелі рылым.

Синтагма (грек. syntagma – осылмаан, бірге аланан ) – 1) контексте берілген ымды білдіретін иннотациялы маыналы бірлік.

Синхрония (грек. Synchronos – бір мезгілде болатын) – 1) зара байланысты жне бір-біріне ыпал ететін, бір мезетте болатын элементтер жйесі ретіне арастырылатын, белгілі бір даму кезеіндегі тілді жадайы; «жалыз ана жне шынайы» болатын тіл фактілеріні жиынтыы; (Ф. Де Сщссюр);

Стилистика – Тіл біліміні бір блімі. Оны негізгі зерттеу обзектісі – стиль.

Стиль – (лат. stilus – шталан таяша, жазу мнері)

Субстрат (лат. Sub – астыы жне stratum - абат) – белгілі лингвогеографиялы жерде еотеде болан тілден алан кне элементтер.

Суперстрат (лат. Super – стігі, strsatum – абат, атпар) – байыры трындарды тілінде саталып алан келімсектер тіліні іздері.

Суплетивизм (франц. Suppletif - осымша) – белгілі бір сз формаларыны ртрлі тбірден жасалуы.

Тембр( франц. Timbre – ыдбыс уені) – дыбыс дірілімен байланысты негізгі тон мен кмекші тонны ктерікілігі жне кші жаынан зара арам-атынасынан туатын дыбыс сапасы.

Термин (лат. terminus - шекарк) – ылымны арнайы саласындаы ымдщы білдіретін сз не сз тіркесі.

Терминотогия (лат. terminus,грек. Logos - ілім) – ылым, техника, ндіріс, білім саласындаы терминдерді жиынтыы.

Тон (грек. tonos – дауысты ктерілуі, жоарылауы) – сйлеу кезінде дыбыс ыраыны (діріл млшеріні) ктерікілігі. Тон негізгі жне кмекші болыр екіге блінеді. Кмекші тон обертон деп аталады.

Тон(грек. Tonos – дауысты ктерілуі, жоарылауы) – сйлеу кезінде дыбыс ыраыны (діріл млшеріні) ктерікілігі. Тон негізгі жне кмекші болып екіге блінеді.

Топонимика (грек. topos – орын жне onyma – есім, атау) – географиялы атауларды ызметін, маызы мен шыу тегін, рылысы мен шыу тегін, рылысы мен тарау шеберін, белгілі уаытта дамуы мен згеруін зерттеумен айналысатын ономастиканы блігі.

Транскрипция (лат. transcriptio – кшіріп жазу) – сз дыбыстарын хата тсіру дісі.

Транслитерация (лат. trans – арылы жне littera - ріп) – айсібір тілдегі текстерді не сздерді баса графикалы жйе арылы жазу.

Трифтонг (грек. triphthon –qos – ш дауыстыдан тратын мше) – бір буынды райтын ш элемененттен ралан крделі дауысты.

Увуляр дауыссыздар (лат. uvula – тілше, кішкене тілше) – кішкене тіл арылы айтылатын кмей дауыссызи: Ч.

Фарингал дауыссыздар (грек. pharyngos - жтынша) – орыс. фарингальные согласные – кмей дауыссыздары.

Филология (грек. Philoloqia – сзді сю) – гуманитарлы пндерді кешені, олар: тіл білімі, дебиеттану, текстология, палеография т.б.

Фонема (грек. Ponema – дыбыс, дауыс) – тілдегі дыбысты атарды райтын бірлік.

Фонетика ( грек. Phonetikos – дыбысты, дауысты) – тілді дыбысты ырын зерттейтін тіл біліміні бір саласы.

Фонограмма (грек. phone – дыбыс, gramm - жазу) – 1) сзді дыбысты рамын наты ажыратып крсетуге ызмет ететін грфикалы таба, сз дыбыстарыны табасы; 2) дыбыс, н жазылан пластика (табаша, кішкене білік (валик)).

Фонограф (грек. phone – дыбыс, grapho - жазамын) – дыбыс жазуа арналан ескі аспап.

Фонология(грек. Phone- дыбыс жне logos – сз, ілім) – тілді дыбысты атарыны рылысы мен ызметінде болатын задылытарды зерттейтін тіл біліміні бір саласы.

Форма (тла) – 1) тілді сырты жаы.

Фразеологизм (фразеологиялы бірлік) – семантикалы траты байланысты болатын сйлемдер мен сздерді тіркесуі.

Фразеология (грек. phrasis – сйлем жне loqos – сз, ілім) – 1) тілді фразеологиялы орын зерттейтін тіл біліміні бір саласы; 2) фразеологиялы ор. Тілдегі фразеологизмдерді жиынтыы.

Фрикатив дауыссыздар (лат. fricatus - йкеліс) – орыс. фрикативние согласные – ызы дауыссыздар. Сибилянт дауыссыздар.

Фузия (лат. fusio – осылан жер) – морфонологиялы былыс.

Ішкі флексия орыс. внутренняя флексия – тбірдегі дыбыстарды алмасуы. Ол – сзді лексикалы маынасына сер етпейді, біра оны грамматикалы маынасыны згеруіне ыпалын тигізеді. Тбірдегі дыбысты алмасулар Еуропа тілдеріне, араб тіліне тн былыс. аза тіліне тн емес.

Экзотизм (грек. exotikos – бтен, шет жерлік) – жыра жатан белгілі бір елге, этноса тн, трмыса, салт-дстрге байланысты сздер.

Экскурсия (лат. Excursio – рекет жасау) – дыбыс артикуляциясыны алашы фазасы, сйлеу мшелеріні дыбыс жасауа артикуляциялы бейімделуі, ыайлануы.

Эксплозия ( франц. Exclosifs – шыл, зілу) – жабысыы дауыссыздар, шыл дауыссыздар.

Элизия (лат. elision – ыыстыру, шыарып тастау) – 1) ілгері тран сзде соы дыбысты жоалуы. Торала (торы ала), мынауыл (мына ауыл).

Эмфазалы екпін(грек. emphasis – мнерлілік) – орыс. Эмфатическое ударение – сйлем ішінде бір сзді бір дыбысын ерекше ктеріп, былтып айту арылы жасалады. Мысалы; уаныш, анаыт сезімін білдіруде.

Энклитика (грек. enklitike - екейемін) – ритмикалы бір бтін топ раан сз тіркесіні рамындаы з екпінін жоалтып, екпін тсетін сзге жапсарлас айтылатын сз.

Эпентеза (грек. epenthesis - ыстырылу) – фонетикалы, морфологиялы згерістерді серінен сз ішіне дыбыс осылып айтылуы.

Эпитеза – сз соынан дыбыс осылып айтылуы. Мысалы, абстракты.

Этимология (грек. etymo – loqia, etymon – аиат жне сз, ілім) – 1) сзді шыу тегін зерттеумен айналысатын тіл біліміні саласы; 2) сзді шыу тегін анытадаы зерттеу тсілдері; 3) сзді шыу тегі.

Этимон (грек. etymon - аиат) – сзді бастапы тласы мен маынасы.

Этнолингвистика (грек. ethnos – халы, тайпа жне лингвистика) – тілді мдениетпен, тілді этномдени жне этнопсихологиялы факторлармен байланыстыра арастыратын тіл біліміні баыты.