Тірек сздер: этнос, фразеология, семантика, этимология, лингвомдениеттану

аза лтыны мдени міріні крінісі – фразеологиялы ордан ерекше байалады. йткені аза фразеологизмдері – халы міріні айнасы. Бл айнада лт менталитеті крінісі ттастай амтылады десек, асыра айтпаанды болар.

«Мдениет тілі» - семиотикалы жйелерде саталады. Бл ретте лт мдениеті оны ылымында, мірінде, дінінде тіл арылы танылады десек, онда фразеологиялы материалдар лтты маызы бар деректерден трады. Бл деректерді тп тркіні, таралу, шыу кзі фразеологизмдерді тлалы ерекшеліктеріне байланысты. Фразеологизм белгілеріндегі маына ттастыы, олданылу тиянатылыы, даяр алпында олданылу тратылыы арасында лт тілінде рпатан рпаа жетіп саталуда. р фразеологизмде мдени апар беретін дадылы алыптасан дниетаным, лт ерекшелігі аарылады.

Осындай лтты мдени ерекшеліктерді амтитын траты тіркестерді талдап тсіндіру шін оны лтты мдени негізіне сйену керек. Бізді бл сынысымыз В.Телияны сынысындаы: «что сам порядок предьявления этих источников, достаточно произволен, так как еще непроводились исследования продуктивности того иного ресурса интерпретиции применительно, в частности, к материалу фразеологии» (1996, 240) деген пікірінен туып отыр.

Шынында р лтты мдени аымындаы тілдік былыстар тамырланып, алыптасуы шін оны кптеген алышарттары мен салалары болу керек. Фразеологизмдерді мдени апар кздеріні тсініктері андай мдени негізде пайда болып, жасалынады деген сауалдара мынандай ылыми жорамалды сынар едік.

1. аза халыны е маызды мдени лтты ерекшеліктеріні бірі жан-жаты амтылан дстрлі мдениет лгілеріндегі дадылы лтты рсімдері. Халы ымында мндай лтты рсімдер трлеріні бден саталып аландыы ана бгіндері лт тлжатындай крінеді жне зге лттардан блек мдени айырмашылытарын айындайды.

лтты рсімдерге дет-рыптар мен салт дстрлер жатады. ай лтты болмасын зіні мір срген дуіріне арай, кн-кріс трмыс-тіршілігі, сол лта ана тн дет-рыптары мен салт-дстрлері, мдениеті бар. Ежелден келе жатан аза лтыны да брыннан алыптасан кне мдениеті, салт-дстрі мен дет-рпы, трмыс тіршілігіні бізге жеткен лгілері сан трлі. Кні бгінге дейін жер бетіндегі баса лттардан ажыратып крсететін азаты салт-дстрі туралы айту – азатар туралы айту деген сз.

азатар міріні сан асырлы тарихы детте ана тілімен тыыз байланысты. Барлы мір салты туан тілінде ртрлі номинативті атауларынан, сіресе фразеологизмдерінен крініс тапан.

Мысалы, да тсу рсімдері, йлену тойы, ас беру, т.б. толып жатан лтты дстр, дет-рып трлеріні атаулары тілде саталмаан болса, онда рухани мдениет лгілеріні мазмны да кеми бермек. Еншісі блек, ені баса – брыны уаытты мала таба салынып, ержеткен азамат балаларына арнап тиісті мал-млік лесін блу. аза салты бойынша енші л балалара блінеді. Осыдан рі арай енші алу /беру/ тіркесі - зіне тиісті сыбаасын алу /беру/ маынасында айтылады.

Ерулік беру – крші кеп онан й иелерін шаырып она ету маынасында айтылады. Бл ріден келе жатан кне дстр. Кшпелі аза кшіп онуды аса маызды іс деп санады. Кшу – брын азатар мірінде лкен салтанат деп есептелінген. Брын кшіп барып отыран ауылдар /еру отыран/ жанына онан ауылды жабыла арсы алып, «оныс жайлы болсын» айтып, йін тігіседі, ерулік апарады. Бл – кшіп, шаршап келген туыс-жекжаттарына жасалан сый, рмет жне аморлы. Сол сияты сауын айту, жылу жинау, асар салу /асара шаыру/, байазы беру, шабасар алу, тсаукесер т.б. толып жатан тіркестері лтты этнографизмдерден алан.

азатарды бгінгі мдени мір салтында лі де саталып келе жатан дстр – тілек айтып, бата беру салты. аза тіліндегі алыптасан траты тіркестер сияты кп айталанып, рі кп згеріссіз айтылатын тіркестерді біразы тілек-бата сздеріне де тн. Жиі олданыста жретін тілек-бата сздері ауыздан-ауыза ке тарайды, грамматикалы рылысы берік, орныты боландытан кп згеріссіз айтылады. Тілек-бата сздеріндегі траты тіркестерді лексика-семантикалы жне таырыпты парадигмаларыны молдыынан, тілек-бата сздеріні зі ттастай фразеологизацияа шырайтын кездері жиі байалады. Мны зі назар аударатын нрсе.

2. Фразеологиялы материалдарды мдени деректер тсінігіне жататын аза тіліндегі лан-айыр паремиологиялы ор – маал-мтелдер. Мнда халыты асырлар бойы мірден тйген зіндік аыл-ойы, парасат танымы, мірлік трлі аидалары мен философиясы жатыр. Біз бл деректер тсінігін фразеологизмдерді ке маынада тсінуді жатайтындытан осып отырмыз. Жалпы аза маал-мтелдер мдениет трысынан зерттеліп, з баасын лі алан жо. Кні бгінге дейін аза маал-мтелдері тек талым трысынан ана талданып келеді. Ал ондаы халы даналыынан баса да сол лт менталдылыына аз сзбен кп тйін тйіп жеткізген тіркестер лт тіліні ерекшелігі ретінде лі танылан жо...

Мдени лтты дниетанымны сыры мен ерекшеліктері тек лт тілі арылы жетіп танылады. Адамдарды материалды трмыс тіршілігі, оршаан ортасы жне рухани ой рісі бір-бірімен тыыз байланысты боландытан, бл бірлік мдени мір сру задылытарына сай, сол лтты з менталитетін айындайды.

Тіл-тілде саталып келген образды, метафоралы тіркестер сіресе, фразеологизмдер халы менталдыынан хабардар етеді. лт ерекшелігін ттастай тану шін оны тілдік, танымды асиеттерін зерттеп білмейінше плендей ой пікір тюге болмайды. Тіл дниені лтты-мдени айшытарын бейнелеуде адамдарды когнитивтік (танымды) рекетін оршаан ортаны ыпалымен штастырды. Халыты кн крісі, трмысыны мазмнды белгілері жинаталан фразеологиялы тлаларды тсініп талдау арылы лтты дниетаным, былысты абылдаудаы кркемдік аыл, ой дегейін бадарлауа болады.

детте фразеологиялы маынаны пайда болуына дстрлі тіршілік пен мдени мірді сері мол. Образа негізделген крініс тіл арылы жарыа шыанда ондаы лтты абылдау, азаи дниетаным, ойлау ерекшеліктері бірден аарылады. Фразеологиялы маынаа тірек, негіз болатын нрсе – (денотат) адамдарды кнделікті кйбе тіршіліктеріндегі кріп жрген трлі заттар, былыстар, кріністер ыпалы.

Мысалы мына траты тіркестерді маыналары:

бас шлу – малдау, птау (ТФС, 104);

амшы салдырмау – 1. Тапсырылан істі тез, тыылыты орындау. 2. Шаршамау (ТФС, 312) дегенді білдіреді.

Ал осы фразеологизмдерді о бастаы тура маынада олданылып, бір кездегі кріністерді балама оймен штасуы арылы (ассоциациялануы) ауыспалы маынаа кшуі, траты тіркесті тілдік олданыста алыптасуына сер етеді.

Семіздіктен еріккен жарау аттар тн салыны мен тыныштыына ызандай. Бастарын шлып, амшы салдырмай ыысады (М.уезов, І – 15).

Соы сйлемдегі «бастарын шлып, амшы салдырмау» деген дадылы (стереотип) имыл озалыс – азатарды кн кріс тіршілігнде дайы айталанатын, кнде кріп жрген ситуация. Атты немі басын шлып труы, жораны жиі амшы салдырмауы санаа сіе береді. Адамны кз алдында жиі айталанатын имыл-озалыс, былыс, зат кріністері траты бейнеге айналады.

Сенімен атар дебиетке келген жігіттер амшы салдырмайды ендігі. Шу, арайры!.. (Ш. марова – 266).

Жлдызы оынан туу, асыы алшысынан тсу – жолы болуды білдіретін маыналас фразеологизмдер. Ауа-райын болжау шін аспан денелеріні орналасуына атты зер салан халыты баылаудан туан айды шаруаа жайлы боп тууы туралы тіркес немесе асы ойыны кезіндегі ережені білдіретін асыты алшысынан тсу фактілері о баста тура маынаны білдірген еркін сз тіркестері. былысты р кездегі осындай дадылы (стереотип), мазмнды белгілерге (эталон, символ) айналуы образды тууына себепші болады.

 

Дріс№11