Рекет ету уаыты бойынша — траты жне уаытша.

Ішкі факторлар ксіпорынны зіні жмысын йымдастыруына байланысты болады, ал сырты факторлар ксіпорын еркіне баынышты емес.

Негізгі ішкі факторларды арастырайы. Ксіпорынны тратылыы е бірінші ндіріс шыындарымен здіксіз байланысан ндірілген нім мен крсетілген ызметті рамы мен рылымына туелді. Сондай-а, траты жне айнымалы шыындар арасындаы атынас маызды болып табылады.

Ксіпорынны ндірілетін нім жне ндіріс технологиясымен тыыз байланысан аржылы тратылыыны маызды факторларыны бірі — активтерді тиімді рамы. мен рылымы, сондай-а ксіпорынны басару стратегиясын дрыс тадап алуы болып табылады. Аымдаы активтерді басару нері — ксіпорын шотында оны аымдаы жедел ызметі шік ажет болатын аржыны е тменгі сомасын стаудан трады.

Аржылы тратылыты ішкі, маызды факторларыны бірі — бл аржы ресурстарыны рамы мен рылымы, оларды басару стратегиясы мен тактикасыны дрыс тадалып алынуы. Ксіпорынны з аржы ресурсы, соны ішінде таза табысы аншалыты кп болса, соншалыты ол зін жайлы сезіне алады.

Ксіпорынны аржылы тратылыына арызды капиталдар нарыындаы осымша жмылдырушы (мобилизацияланушы) аражаттар лкен серін тигізеді. Ксіпорын аша аражаттарын аншалыты кп тартатын болса, оны аржылы ммкіндіктері де соншалыты жоары болады, алайда, сонымен бірге аржылы туекелділік те седі — яни ксіпорын з кредиторларымен уаытында есептесе ала ма, жо па? -деген

Жоарыда айтыландарды орыта келе, ксіпорынны аржылы тратылыына сер ететін мынадай ішкі факторларды атап крсетуге болады:

• ксіпорынны салалы топа жатуы;

• шыарылатын німні (жмыс, ызмет) рылымы жне оны жалпы тлем абілеттілігі бар — сраныстаы лесі;

• тленген жарылы капиталды млшері;

• шыындарды клемі, оларды ашалай табыспен салыстырандаы динамикасы;

• орлар мен резервтерді, оларды рамы мен рылымын оса аландаы млік пен аржы ресурстарыны жадайы;

Ксіпорындарды басару тиімділігі.

Сырты факторлара шаруашылы жргізуді экономикалы жадайыны сері, оамда стемдік етуші техника мен технология, тлеу абілеті бар сраныс жне ттынушылар табысыны дегейі, Р кіметіні салы жне несие саясаты, ксіпорынны ызметін баылау жніндегі за актілері, сырты экономикалы байланыс жне таы басалар жатады.

Ксіпорын ішілік аржылык арым-атынастара ксіпорынны ішкі блімшелері арасындаы аржылы операциялар кіреді. Блімшеаралы атынастар бекітілген басару жйесі мен ішкі коммерциялы есеп жйесіне негізделеді. Оларды абылдаан міндеттемелердін орындалуы шін материалды жауапкершілік пен ынталандыруды тиімді тетігін руа арналан.

аржы-несиелік жйемен арым-атынас рилы болып келеді. Е алдымен, бл р дегейлі бюджеттермен, сатандыру жйесімен, бюджеттен тыс орлар мен несие беру мекемелерімен болатын арым-атынас.

азастанны салы жйесіні кемшілік тстары баршылы жне ол ксіпкерлікті дамуына ммкіндік туызбайды. Дамыан елдерді тжірибесі крсеткендей, ксіпорынны іскерлік жне инвестициялы белсенділігін дамыту шін ндірісті олдау мен тиімді инвестициялы тетік ру арылы ана ол жеткізуге болады. Кптеген елдерде ндірісті дамытуа баытталан барлы аржы аражаттары немесе оны бір блігі салытан босатылады.

Салыты ауыр ыспаы болан жадайда ксіпорынны аржылык жмысын йымдастыруды басты да маызды міндеті - бюджетке тленетін салы тлемдерін отайландыруды тиімді дістемесін ру, салы тлемдерін тлеу, кнтізбелік жоспарын жасау, салыты есеп беруді дайындау жнс салыты тлемні аымды орларын руды камтитын дербес салы саясатын белгілеу болып табылады.

аржылы жйені сатандыру буынымсн арадаы арым-атынасы ксіпорынны млкін, валюталы жне коммерциялы туекелдерін жне т.б. сатапдыраны шін тиісті компаниялар есебіне аржы аударуды йымдастырудан р-алады.

Коммерциялы банктермен арадаы аржылы арым-атынас олма-ол ашасыз есеп айырысу мен несие алу немесе теуге байланысты тзіледі.

олма-кол акшасыз есеп айырысу тлеуші мен тлем абылдаушы р трлі банктер кызметін пайдаланан жадайда жзеге асырылады. Мндай есеп айырысу банктерді корреспонденттік атынастарын йымдастыру аркылы іске асады.

олма-кол ашасыз есеп айырысуды тиімділігі ксіпорынны аржылы жадайына тікелей ыпал етеді.

Несие айналмалы капиталды алыптастыруды, ндірісті дамытуды кзі болып табылады. Дегенмен, азіргі уаытта несие млшерлемелері жоары болуына байланысты, ол шын мнінде инвестиция кзі бола алмай отыр. Банктер шін за мерзімді инвестициялы несиелендіру туекелділігі жоары боландытан, банк ызметіні аталан дстрлі трі іс жзінде ке дамымай отыр. Банктер мен зге де несие институттары ксіпорындара дстрлі емес ызмет трлерін де сынады. Олар:

· лизинг;

· факторинг;

· форфейтинг;

· траст жне т.б.

Ксіпорынны аржылы іс-рекетін йымдастыруды маызды міндеті - р трлі аша орларын калыптастырып, оларды тиімді пайдалану. Олар арылы ксіпорынны шаруа-шылык іс-рекеті аржы ресурстарымен камтамасыз етіледі, ндірісті ркендетуді аржыландыру, бюджетпен есеп айырысу жне т.б. іске асырылады.

Мндай орлара келесілерді жатызуа болады:

· жарылы капитал,

· тленген косымша капитал;

· тленбеген осымша капитал;

· резервтік капитал;

· блінбеген табыс;

· баса орлар.

Аталандардан блек, ксіпорып мезгілді оралымды аша орларын райды. Мысалы, ксіпорында айына бір немесе екі рет ебекаы оры тзіледі. атал мезгілді трде (салыктарды тлеу кнтізбесіне сйкес) ксіпорын бюджетке толенетін салы трлеріне арнап ор йымдастырады.

Оралымды ор жасатауды басты міндеті - аымды (оралымды) келесі мселелерді шешу, яни:

· ебекаы тлеу;

· салы тлеу;

· несиелік паиыздарды теу

· ылыми-техникалы іс-шараларды аржыландыру.

Сонымен, ксіпорынны аржысын йымдастырудын мні - ндірісті соы нтижесіне барынша тиімді трде ыпал ету масатымен аша орын алыптастыру жне аша аындарынын озалысымен байланыстырылан аржылы арым-атынас йымдастыруды камтитын аржы тетігін кру жне онын ызмет етуін камтамасыз ету, яни ксіпорынны аржылы тетігі за мерзімді, орта мерзімдегі жне аымдаы ксіпорынны аржылы даму масатына жету шін аржылы арым-атынас пен аша орынын отайлы рекеттесуін йымдастыратын ксіпорын басарудаы ішкі жйесі болып табылады.

Ксіпорынны аржы тетігіні жетекші трде болуы материалды ндіріс саласында каржыны жетекші рл атаруымен тсіндіріледі. Ксіпорынны каржы тетігі аржыны з ызметін толыканды рі барынша тиімді трде іске асыруына жадай жасауы тиіс. Ксіпорынды кажетті аржы ресурсымен амтамасыз етуге де дл осы каржы тетігі кмегімен кол жеткізеді.

Ксіпорынны каржылы іс-рекеті дербес рылымды блімшесі аржы блімімен жзеге асырылады. аржы беліміні бастыы тікелей ксіпорын басшысына баынады. аржы бліміні жмысында пайданы блу, німні зіндік нын тмендету мселелері маызды орын алады. Осыан байланысты, аржы бліміні міндетіне мыналар кіреді:

· ндірістік жне леуметтік дамуа ажетті аржы ресурстарын ру, пайданы лайту, табыстылыты арттыру.

· аржылы жоспарында крсетілген бюджет, материал мен жабдытаушылар, акционерлер алдында, сондай-ак баса да аржылы міндеттемелерді орындау жне есеп айырысуды йымдастыру.

· ндірістік корлар мен инвестицияларды нерлым тиімді жолмен пайдалануа кмек крсету.

· аржылык, иесиелік жне кассалы (азынагерлік) жоспар зірлеу.

· орларды тиімді пайдалану, мсншікті айналмалы капитал млшерін экомикалы трыдан негізделген нормативтерге жеткізу жоніндегі іс-шаралар кешенін жобалау, айналмалы капиталды айналымдылыын жеделдетуді амтамасыз ету, аржы ресурстарыны дрыс пайдаланылуын адаалау.

· Дайын нім шін есеп айырысуды тиімді трде йымдастыру жне нім сату жоспарынын орындалуын, тсетін пайданы здіксіз адагалап отыру жне баса да міндсттер.

азіргі тада кптеген ксіпорындарды аржылы жадайында иын кйде алып отыр (ндіріске ажетті капиталды тапшылыы, несиелік млшерлемелерді тым жоары болуы, тлемдердін дер кезінде телмеуі жэне т.б.), сол себепті дл азір кісіпорынны аржылы кйін ныайту басты міндет болып табылады.

Ксіпорынны аржысын тратандыруды негізгі жолдары пайдаланымдаы аша аражаттарын отайландырумен жне оларды тапшылыын жоюмен байланысты каржылык жмыстарды жетілдіруді басты баыттары келесі болып саналады:

· Ксіпорынны іс-рекетін дайы рі жйелі трде талдау.

· Ксіпорынны стратегиялык аржы саясатын эзірлеу
жэне оны іске асыру.

· Ксіпорында аржылык жоспарлауды тиімді жйесін йымдастыру.

· Ксіпорыннын мліктік рылымын жне оларды ралу кздерін отайландыру арылы нтижесі томен тедестік рылымыны орын алуына жол бермеу.

· Пайданы пайдалануды отайландыру жне нерлым тиімді дивиденд саясатын тадау.

· Бухгалтерлік есеп жйесін аржыны басару міндеттеріне арай беймідеу

· аржы ресурстары кздерін ынтайландыру масатыида
несие бсруіпілер мен инвесторларман арым-атынасты дамыту

· Ксіпорын шыындарын отайландыру.

Ксіпорынны іс-рекетін кешенді трде жан-жаты талдап. Ксіпорынны масатын орындауа бадарланан бірыай, кешенді даму стратегиясына сйкес ксіпорын жмысын йымдастыран жадайда ана жоарыда айтылан тйткіл мселелерді шешу ммкін болады.