Азастанны аржылы институттары жне оларды инвестициялы рдісті кеейтудегі рлі

ü «Самры-азына» лтты л-ауат оры лтты экономиканы бсекеге абілеттілігі мен тратылыын арттыру жне лемдік нарытаы згерістерді елдегі экономикалы суге ытимал жайсыз сер етуі факторларынан сатандыру шін рылды. за мерзімді ндылытарын кшейту жне лемдік нарыта бсекеге абілеттілігін арттыру шін лтты даму институттарыны, лтты компаниялар мен баса да зады тлаларды зіне меншік ыында тиесілі акциялар пакеттерін (атысу лестерін) басару орды негізгі масаты болып табылады.

«Самры-азына» лтты л ауат оры» акционерлік оамы «лтты экономиканы бсекеге абілеттілігі мен тратылыын амтамасыз ету жніндегі кейбір шаралар туралы» азастан Республикасы Президентіні 2008 жылы 13 азандаы № 669 Жарлыына жне « азастан Республикасы Президентіні 2008 жылы 13 азандаы № 669 Жарлыын іске асыру жніндегі шаралар туралы » азастан Республикасы кіметіні 2008 жылы 17 азандаы № 962 аулысы на сйкес «азына» орныты даму оры» акционерлік оамы мен «Самры» мемлекеттік активтерді басару жніндегі азастанды холдингі акционерлік оамын біріктіру жолымен рылды.

«Самры-азына» лтты л ауат оры лтты экономиканы бсекеге абілеттілігі мен тратылыын арттыру жне лемдік нарытаы згерістерді елдегі экономикалы суге ытимал жайсыз сер етуі факторларынан сатандыру шін рылды.

за мерзімді ндылытарын кшейту жне лемдік нарыта бсекеге абілеттілігін арттыру шін лтты даму институттарыны, лтты компаниялар мен баса да зады тлаларды зіне меншік ыында тиесілі акциялар пакеттерін (атысу лестерін) басару орды негізгі масаты болып табыла ды.

ор ызметіні негізгі аидаттары мыналар болып табылады:

1. орды жалыз акционері ретінде мемлекетті мдделерін сатау;

2. орды жне оны компаниялары ызметіні ашытыы, тиімділігі жне икемділігі;

3. шешімдер абылдауда жне оларды іске асыруда кезінде жйелілік жне шылды;

4. жауаптылы жне есептілікте болу.

ор ызметіні негізгі баыттары мыналар болып табылады:

1. лтты экономиканы жаыртуа жне ртараптандыруа жрдемдесу;

2. елді экономикасын тратандыруа жрдемдесу;

3. компаниялар ызметіні тиімділігін арттыру.

азастан Республикасы Президентіні Жолдауларын, азастан Республикасыны Индустриялы-инновациялы дамуыны 2003-2015 жылдара арналан стратегиясын, «азастанны 30 корпоративтік кшбасшысы» бадарламасын, компанияларды алдына ойылан масаттар мен міндеттерді іске асыру шеберінде жаырту мен ртараптандыру орды жне компаниялар ызметіні негізгі баыты болып табылады.

ор экономиканы шынайы секторына инвестициялар тарту, ірлерде жмыстарды жандандыру, салааралы жне іраралы байланыстарды ныайту жніндегі мселелерді жылдам рі шыл шеше отырып жне бар басымдытар мен ммкіндіктерді барынша олдана отырып азастан Республикасыны кіметіне барынша жрдемдесу шін танылан.

лтты экономиканы тиімді ртараптандыру жне жаырту, сіресе, мынадай экономиканы басым секторларында белсенді инвестициялы ызметті іске асыру арылы жзеге асырылады:

§ мнай- газ сектор ы ;

§ электр энергетика сы ;

§ металлургия;

§ химия, мнай- химия;

§ инфра рылым .

орды негізгі міндеттері мыналар болып табылады:

1. ірлік, лтты жне халыаралы ауымдаы инвестициялы жобаларды зірлеу жне оны іске асырылуын амтамасыз ету;

2. орды компаниялары топтарыны олданыстаы активтерін олдау жне жаырту;

3. ірлерді дамытуа жне леуметтік жобаларды іске асыруа жрдемдесу;

4. отанды тауар ндірушілерді, отанды тауарлар мен ызметтерді олдау.

аралатын міндеттер шеберінде ор мынадай функцияларды жзеге асырады:

1. здігінен жне (немесе) компанияларды атысуымен, сондай-а жарылы капиталдарына атысу жне арыздар беру арылы стратегиялы жне (немесе) отанды инвесторлармен бірлесіп, ірлік, лтты жне халыаралы ауымдардаы, оны ішінде экономиканы шынайы секторындаы инвестициялы жобаларды зірлеу жне (немесе) іске асыру, жне (немесе) аржыландыру;

2. «азастанны 30 корпоративтік кшбасшысы» бадарламасын жне азастан Республикасы кіметіні шешімі бойынша зге бадарламалар мен жоспарларды іске асыру жніндегі операторды функциясын орындау;

3. экономиканы жаа секторларын игеру жне елден жне де шетелден экономикалы жаынан тартымды активтер сатып алу;

4. азастан аумаында жобаларды асыру негізгі басымдыы болып табылатын инвестициялы жне инновациялы жобаларды компанияларды іске асыруы кезіндегі йлестірілген жне белсенді инвестициялы саясатты амтамасыз ету;

5. отанды жне шетелдік, мемлекеттік жне жеке инвестицияларды тарту жне экономиканы ртрлі саласына инновациялар енгізу;

6. капиталды дниежзілік жне отанды нарыында капиталды тегерімделген арыза беруді жзеге асыру;

7. шаын жне орта бизнесті жобаларын аржыландыру;

8. компанияларды топтары шеберінде аржы-инвестициялы ралдарыны тиімді кешенді жйесін ру;

9. іраралы экономикалы байланыстарды, оны ішінде азастан Республикасыны аумаында жобаларды іске асыру арылы дамыту;

10. леуметтік-ксіпкерлік корпорациялар арылы ірлерді серпінді дамытуды амтамасыз ету.

ор мынадай функцияларды да орындайды:

1. азастан Республикасы кіметіні тратандыру бадарламаларына атысу;

2. екінші дегейлі банктерден жарияланан дауыс беруші акцияларды сатып алу;

3. леуметтік-экономкалы дамуды олдау масатында екінші дегейлі банктерде негіздемелі аражатты орналастыру, оны ішінде рылыс объектілерін аятау, шаын жне орта бизнес субъектілерін жне агронерксіптік кешенді аржыландыру;

4. ипотекалы кредит беру нарыын жне трын й рылыс жина ашасы жйесін дамытуа жрдемдесу;

5. орды жне компанияларды азастанды тауар ндірушілерден тауарлар мен ызметтерді сатып алуда отанды маызды лайту, компаниялар импортты жабдыты ірі сатып алуды жзеге асыран кезде ндірісті, жинау, жндеу бойынша жмыстар жне олара ызмет крсетуді азастанда ошауландыру амтамасыз ету бойынша тетіктерді кздейтін орды жне компанияларды сатып алуды жзеге асыру тртібін анытау, бекіту жне жзеге асыру;

6. «Стресті активтер оры» акционерлік оамы акцияларыны мемлекеттік пакетін сенімгерлік басаруды жзеге асыру.

Сонымен лтты даму институттарына блінген «азына» орды аржы активтері мен «Самры» мемлекеттік холдингті мемлекеттік акция пакеттерінде жинаталан акционерлік капиталы «Самры-азына» лтты л-ауат орыны басаруына біріктірілді.

ор ызметіні негізгі масаты – меншігіндегі біріктірілген активтерді басару, оларды за мерзімді ндылыын арттыру жне дниежзілік нарыта бсекелестігін ктеру. Сйкесінше, ор ызметіні бірінші дрежелі станымдары – жалыз акционер ретінде мемлекетті мдделеріне сай тиімді, икемді рі таза жмыс жргізу.

1. ішінде азастан аумаында жобаларды іске асыру арылы.

ü азастан Даму банкісіні ызметі

Банк бгінгі кнде нерксіпті шикізата жатпайтын салаларында бсекеге абілетті жне экспорта бадарланан ндірістер руа, сондай-а азастанда нерксіптік, энергетикалы, кліктік жне телекоммуникациялы инфрарылым объектілерін руа жне жаыртуа баытталан жобаларды за мерзімді аржыландыру бойынша ызметтерді ке спектрін сынады.

Банк, инвестициялы жобалара жне экспортты операциялара за мерзімді (5 жылдан арты мерзімге) кредиттеу ызметтерін крсету, жобалара агенттік ызмет крсету жне банктік кепілдіктер берумен атар клиенттерге:

- жобаларды тиімді рылымдау есебінен тартылан капиталды нын тмендету;
- оларды аржылану кздерін саралау;

- бірлесе аржыландырып отыран тараптар арасында жоба бойынша туекелдерді блу;

- жобаларды аржыландыру дерісін жеілдетуге ммкіндік беретін біратар осымша ызметтерді крсетеді, сондай-а клиентке капиталды сырты жне ішкі нарыа шыатын кезінде инвестициялы банкинг ызметін крсетеді.

лемдік жетекші даму банктеріні тжірибесіне сйене отырып, Банк, жобалы облигациялар шыару, мезаниндік аржыландыру жне т.б. сияты аржыландыруды инновациялы тетіктерін енгізу есебінен пайдаланылатын аржылы ралдар атарын кеейту масатында здіксіз жмыс істейді.

Банкті кредиттік саясатыны негізгі аидаттары жне басымдытары, инвестициялы басымдытары, арызды аражаттар тартуа санды шектеулер, лимиттер, баыттар, ммкін болан талаптар, кредиттеуді тртібі мен мерзімі, меншікті капиталын орналастыру, бірлесіп аржыландыру, кепілдіктер беру, агент функцияларын орындау лтты басарушы компания бекіткен Банкті кредиттік саясаты туралы меморандумда белгіленген.

Сайтты «Банк крсететін ызметтер» блімі Сіздерге банкті шынайы сектор ксіпорындары мен аржылы йымдар шін талаптарын, мерзімдерін, ажетті жаттар пакетін, кері байланыс сауалнамасын, клиенттерге сыныстарды, байланыс апаратын оса аланда сынатын ызметтер туралы барлы ажетті апаратты жне баса да кптеген апарат сынады.

ü азастан лтты орыны инвестициялы ызметтері

кіметті лтты банктегі шотында шоырландырылатын, аржылы активтер тріндегі, сондай-а материалды емес активтерді оспаанда, зге млік тріндегі мемлекет активтері азастан Республикасыны лтты оры болып табылады. лтты ор мемлекетті орланымдарын алыптастыру, сонымен бірге лемдік бааларды жадаятына республикалы жне жергілікті бюджеттерді туелділігін тмендету масатында жасалынады. Ол мемлекетті траты леуметтік-экономикалы дамуын амтамасыз етуге, аржылы активтерді жне материалды емес активтерді оспаанда, зге мліктерді жинатауа, экономиканы мнай секторына туелділігін жне олайсыз сырты факторларды ыпалын тмендетуге арналан. лтты ор жинатау жне тратандыру функцияларын жзеге асырады.

Жинатау функциясы материалды емес активтерді оспаанда, аржылы активтер мен зге млікті жинаталуын жне туекелді алыпты дегейінде за мерзімді перспективада лтты ор активтеріні кірістілігін амтамасыз етеді. Тратандыру функциясы лтты орды активтері тімділігінін жеткілікті дегейін стап труа арналан. орды тратандыру функциясын жзеге асыру шін пайдаланылатын бір блігі кепілденілген трансфертті амтамасыз етуге ажетті млшерде айындалады.

лтты орды алыптастыру жне пайдалану лемдік, ішкі тарау жне аржы рыноктарыны конъюнктурасы, мемлекеттегі жне шет елдердегі экономикалы жадай, бл реттемакроэкономикалы жне фискалды тратылы сатала отырып жне лтты орды негізгі масаттары мен міндеттері саталынып, азастаннны леуметтік-экономикалы даму басымдытары ескеріле отырып айындалады.

азастан Республикасыны лтты орын басару жніндегі кеесті функциялары:

1) лтты орды калыптастыру мен пайдалану тиімділігін арттыру жнінде сыныстар зірлеу;

2) лтты орды пайдалану клемдері мен баыттары жніндегі сыныстарды карау жне зірлеу;

3) лтты орды орналастыру шін, материалды емес активтерді оспаанда, рсат етілген аржылы ралдарды тізбесі жнінде сыныстарды зірлеу болып табылады.

азастан Республикасыны лтты орын басару жніндегі кеесті ру туралы шешімді, оны рамы мен ол туралы аиданы азастан Республикасыны Президенті бекітеді.

лтты орды алыптастырылуы жне пайдаланылуы туралы жылды есепті кімет лтты ор аудитіні нтижелерін оса отырып, жыл сайын есепті жылдан кейінгі жылды 1 суіріне дейін лтты банкпен бірлесіп жасайды жне оны лтты банкпен бірлесе отырып жыл сайын аымдаы жылды 1 мамырынан кешіктірмей Президенттін бекітуіне сынады.

лтты орды алыптастырылуы жне пайдаланылуы туралы жылды есепті Президент бекіткеннен кейін кімет оны апарат ретінде азастан Республикасыны Парламентіне сынады.

лтты орды басаруа байланысты ызметті ашытыын амтамасыз ету масатында жыл сайын аудит жргізіледі. Аудиторлы йымды тадау конкурсты негізде азастан Республикасыны занамасына сйкес жзеге асырылады. лтты орды алыптастырылуы жне пайдаланылуы туралы жылды есеп жне аудит жргізуді нтижелері туралы апарат баралы апарат ралдарында жарияланады.

орды алыптастырылуы жне пайдаланылуы туралы жылды есепте:

1) лтты орды тсімдері жне пайдаланылуы туралы есеп;

2) лтты банкті лтты орды сенімгерлікпен басару жніндегі ызметі туралы есеп;

3) лтты орды басару жніндегі зге мліметтер болуы тиіс.

лтты орды активтері 2020 жыла арай 90 миллиард доллара дейін суі тиіс, мны зі ІЖ-ні 30 пайыздан кем емес млшерін райды. азір лтты орды алыптастыруды жне пайдалануды жаа тжырымдамасы жасалуда.

3.аржы жйесіні буыны ретіндегі й шаруашылыыны аржысы.Капиталды толы айналымы ндіріс дерісіні едуір блігін амтып отыран рынокты атынастар жадайларында аржы жйесіні дербес буынына й шаруашылыыны аржысын бліп крсету бір атар факторлара байланысты болып отыр.

й шаруашылытары экономикалы ызметті маызды субъектілеріні бірі болып келеді, оларды нтижелерінен жеке шаруашылы бірлігіні ана емес, жалпы елді бкіл халыны л-ауаты туелді болады. Экономиканы аса ірі субъекті бола отырып коммерциялы ксіпорындармен жне мемлекетпен бірге й шаруашылытары барлы макрореттеуші дерістерге атынасады. XXI асырды басында экономиканы жандана тсуі й шаруашылытарын белсенді тіршілік етуге жеткізді:

й шаруашылытары экономикалы агенттер ретінде негізінен отбасы мшелеріні тіршілік рекетін олдауа ажетті игіліктерді ттыну туралы шешімдер абылдайды. Аыр аяында барлы экономикалы ресурстар й шаруашылытарына жатады, біра бл ресурстар оларды арасында те ркелкі блінген. й шаруашылытарыны басым кпшілігі жмыс кшін иеленіп, басарады.Рынокты экономикада жмыс кші й шаруашылыы шеберінде жасалатын жне ндіріс факторлары рыногында сынылатын негізгі тауар болып табылады. зіні ресурстарын сатудан табыс ала отырып, й шаруашылытары р трлі ттыну игіліктерін сатып алу шін шектелімді табыстарды блу туралы шешімдер абылдайды. й шаруашылытарыны басты экономикалы мддесі сатып алынатын игіліктерді пайдалылыын барынша кбейтуде болып келеді. й шаруашылытарыны ттыну игіліктерін тадауы рынокты экономикада сранымды алыптастырады.

Экономикада й шаруашылытары мен ксіпорындарды (фирмаларды) арасында айырбас болып жатады. й шаруашылытары ресурстара иелік етеді жне оларды ресурстар рыноктары арылы фирмалара береді. Фирмалар ресурстарды пайдаланады, німдер ндіреді жне тауарлар мен ызметтер рыноктарына жеткізеді. й шаруашылытары мен баса субъектілер арасындаы зара іс-имылдар нтижесінде экономикада ндірісті жалпы клемі алыптасады.

Экономикалы теорияда й шаруашылыы деп бірлесіп тратын жне орта бюджеті болатын бір немесе бірнеше адам жргізетін шаруашылы ынылады. й шаруашылыы оамды ндірісте шылданатын жне шылданбайтын барлы жалдамалы жмыскерлерді, ірі жне майда капиталдар, жер, баалы ааздар иелерін біріктіреді.

й шаруашылыын жргізу отбасыны ндірістік ызметіні нысаны болып табылады. й шаруашылыында осы отбасыны мтаждарын анааттандыруа арналан ызметтер мен нім ндіріледі. Рынокта сату жне ткізу шін й шаруашылыында здіксіз енім ндіру дара ебек ызметімен шылданатын отбасын, ал ауыл шаруашылыы німін ндіру тауар баыттылыы бар жеке осалы шаруашылыты сипаттайды.

«й шаруашылыы» термині жиі экономикалы дебиетте «отбасы» терминіне сас термин ретінде пайдаланылады. Біра отбасынан айырмашылыы й шаруашылытары туан-туысандарды ана кіріктірмейді, бір, екі жне одан кп мшелерден де тра алады.

й шаруашылытарыны аржысы, ттас аланда оам аржысы сияты, шаруашылы мшелеріні материалды жне леуметтік жадайларын жне оларды дайы ндірісін амтамасыз ету масатында ашалай орларды алыптастыру жне пайдалану жніндегі экономикалы ашалай атынастар болып табылады. Жеке отбасы дегейінде аржы жйесінде буын бола отырып, ол оамны леуметтік-экономикалы рылымыны бастапы лементі болып келеді. Ішкі жалпы нім мен лтты табысты нын жасауда, алашы блуде жне пайдалануда шешуші маызы болатын коммерциялы ксіпорындар мен йымдарды аржысынан айырмашылыы й шаруашылытарыны аржысы аржы жйесіні басым буыны болан емес жне аржылы атынастарды жалпы жиынтыында маызды боланымен баынышты рл атарады.

й шаруашылытары аржысын «адами капиталды» дамуы трысынан арастыран маызды. «Адами капитал» тжырымдамасы ткен жз жылдыты 60-жылдарыны басында тыш рет Т.Шульц сынды. «Адами капитал» деп жмыскерлерді абілеттілігін, білімін жне іскерлігі тсініледі, олар жмыскерлерге леуметтік жне экономикалы салаларда белсенді іс-рекет етуге ммкіндік береді. Бл сапалар, бірінші кезекте, лтты білім жне денсаулы дегейімен айындалады. Адами капиталды негізгі лементтеріне, Г.Беккерді сынылымына сйкес мыналар жатады:

· білім капиталы (жалпы жне арнаулы білімдер);

· ндірістегі даярлы капиталы (біліктік, машы, ндірістік тжірибе);

· денсаулы капиталы;

· экономикалы мнді апараттара ие болу (баалар мен табыстар туралы апараттылыы);

· кші-он капиталы (жмыскерлерді жмылдырылыштыын амтамасыз етуші);

· экономикалы ызметті уждемесі.

Билет

1. Базель келісімдері жне оларды азастанда ендіру.азіргі тада ТМД елдеріні ішіндегі азастанны банк жйесіні мртебесі жоары, сондытан азастанны аржы мамандары бір орында алып отырысы келмейді. Крші елдер Базел I-ге туді жоспарлап жргенде, азастанды аржы мамандары Банктік адаалау жніндегі Базель комитетіні жаа келісімін Базель III-ге туді арастырып отыр.

Базель I келісімі 1988 жылы абылданан, оны маыздылыы туекел есебімен капиталды активтерге атысында. р трлі ктив категориялары лкен коэфиценттерге кбейтіледі. Мысалы, Базель 1-ге байланысты дамушы елдерді 1 жыла дейін мерзімімен алынан банкті несиесіне 20% коэффициент олданса, ал дамын елді корпорация несиесіне 100% олданады.

Базель II келісіміні 1-ші версиясы 1999 жарияланды, жне лі кнге дейін дамып келеді. Бл келісім проекті капитал жеткіліктілікті реттеудегі бірін-бірі оштайтын 3 баытын арастырады.

- Жеткіліктілік коэффициентін есептеуді жаа методикасы. Капиталды жеткіліктілігі коэффициенттер кмегімен анталады, банктік нары пен операциялы туекелдерін, заемшыны несие туекелін згерте отырып.Бл жаа тсіл туекелдерді білдіртпей дифференциялау ммкіндігін бере отырып, келісіміні орта элементі болып табылады.

- Капитал жеткіліктілігін адаалау арылы барабарлыты нтижелі баылауы мен банктерді ішкі тсілдеріні жмыс істеуін жорамалдауа ммкіндік береді.

- Нары дисциплинасы, яни банк капиталыны рылымы мен баран туекелдер жайлы толы малматты анытылыы жне осыларды негізге ала отырып клиент, банк жне эксперттер капиталды жеткіліктілігі жайлы з сындарын бере алуы бден ммкін.

Базель II-ні Базель I-ден айырмашылыы оны келісім ретінде рылуында, наты туекелдерге байланысты капиталды жеткіліктілік коэффициенттеріні максималды дифференциялауа баытталан.

азіргі тада азастан Банктік адаалау жніндегі комитетіні жаа келісімін Базель III-ке кшуді арастыруда. Жуырда белгілі боландай, азастан Республикасыны лтты Банкі Базель III – ке ту шаралар жоспарын зірлеуде. «азастанны екінші дегейдегі банктері Базель III – ке 2015 жылды атарынан бастап кшеді» деген мліметті лтты Банкті траасы айрат Келімбетов млімдеді. «Жалпы азіргі тада Базель III ке кшу жоспарын АШ, лыбритания, Ресей сынды мемлекеттер руда. Бл келісімні жзеге асуыны аыры мерзімі 2019 жылды 1 атары, ал кейбіреулер тіптен 2014 жылдан бастап халыаралы банктер келісімге теді деп жатыр. Осыан араанда наты ту мерзімі белгісіз болып отыр», - деді лтты Банк траасы. Келимбетовты айтуы бойынша, «азір елімізде банктік лицензия алу шін зінідік капитал млшері 10 миллиард немесе 70 миллион тегені рауы керек дейді. Елімізде азір 38 банктер жмысын атарып жатыр, ал 2019 жылы банктік лицензия алу шарттары иындай тседі жне зіндік капитал млшері ктеріледі» деген болжам жасап отыр.