Банк ызметіні тімділігі: тсінігі жне басару

Шетел тжірибесінде ком-банкті тімділігі мынадай 2 діспен бааланады: *балансты тімділігін крсететін ж/е баланстар бойынша есептелінетін аржылы коэфф.-р негізінде; *сйкес кезедеріндегі банк балансыны активтері мен пассивтері бойынша айналымдарды талдауын ескеріп, тімді аражаттара леуетті ажеттілігін анытау негізінде. Коэфф.-к діс баланс баптары арасында белгілі бір санды атынастарды бекітуді білдіреді. Бл діс ртрлі крсеткіштерді пайдаланады. Алашы тобыны 2 крсеткіші тімді активтер мен депозиттер арасындаы атынасты крсетеді: 1. алашы резервтер (касса+орталы банктегі корреспонденттік шот) / депозиттер. 2. (Алашы резервтер+екінші реттегі(мем-к баалы ааздар)резервтер) / депозиттер. 1-ші крсеткіш дегейі банкті тімділігін амтамасыз ету шін 5-10% дан тмен болмау керек, ал екіншіні дегейі 15-25%-дан, Жапонияда 30%-дан тмен емес болуы міндетті. АШ-та тімділікті баалау шін бірнеше крсеткіштер олданылады. Оны бірі – берілген несиелер мен депозиттер сомаларыны атынасы. Банкті ресурс базасыны сапасын сипаттайтын крсеткіштер тобы да арастырылады. Депозиттер тратылы дрежесін сипаттайтын крсеткіш негізгі депозиттер (талап ету деп.+жина шоттар) сомасыны жалпы депозиттер млшеріне атынасы ретінде есептеледі. Банкті ресурс базасыны сапалыы коммерциялы банкті сырты кздеріне банкаралы несиелерге шыу ммкінділік крсеткішпен сипатталады. Формуласы: Орталы банк ж/е баса да банктерден алынан арыздар / тартылан аражаттар сомасы. Банкті бар активтері мен пассивтері бойынша олма-ол аражаттарыны аыны негізінде тімділікті баалау тжірибесі біртіндеп енгізілді. Банк тімділігі жне оан ыпал етуші факторлар. тімділік – банкті сенімділігін амтамасыз ететін, оны ызметіні жалпы сипаттамаларды бірі.

Банк тімділігі – бл салымшылар мен арыз берушілер алдында банкті з міндеттемелерін уаытында жне шыынсыз орындау кабілеттігі.

Банкті міндеттемелерін наты жне леуетті деп екіге бледі. Банкті наты міндеттемелері: талап ету депозиттері, мерзімді депозиттер, тартылан банкаралы ресурстар, несие берушілерді аражаттары трінде банкті балансында крсетіледі. Ал, леуетті немесе баланстан тыс міндеттемелерге: банктен берген кепілхаттар, клиенттерге несие желілерін ашу жне т.б. арылы крсетіледі.

Егер коммерциялы банкті борышты жне аржылы міндеттемелерді уатысында орындау шін олма-ол ашалай аражаттар мен баса да тімді активтері болып, сонымен атар баса кздерден аражаттарды тез арада жмылдыру ммкіндігі жеткілікті болса, онда бл тімді банк болып табылады.

Банк тімділігі аталан барлы міндеттемелерді, сонымен бірге болашата пайда болуы ммкін міндеттемелерді уаытында орындауын сипаттайды. Міндеттемелерді орындау шін кассадаы жне корреспонденттік шоттардаы (Орталы банкте жне баса коммерциялы банктерде) алдытарымен сипатталатын банктік ашаларды барлыы; олма-ол ашаа тез айналатын активтер; банкаралы нарытан немесе Орталы банктен алынатын банкаралы несиелер сияты аражат кздері пайдаланады.

Осы аталан аражат кздерін пайдалану банк шін шыыстармен байланысты болмау керек. Мысалы, тімді аражаттарды кзі ретінде баалы кааздарды немесе баса активтерді сату алыпты тртіпте алдын ала келісіп ойан шарттарды негізінде жзеге асырылуы керек.

Банк тімділігі мынадай ызметтерді аткарады:

депозиттерді алу мен несиелерге байланысты сранысты анааттандыру;

тиімділік туекелін азайту жне банкті сенімділігін амтамасыз ету;

активтерді зиянсыз сату;

тартылан аражаттары бойынша тлей алмау туекелі шін сыйаы млшерін шектеу.

Банк тімділігіні екі формасы, яни міндеттемелерді з уаытында жне шыынсыз орындауы кптеген ішкі жне сырты факторларды ыпалымен аныталады.

Ішкі факторлар атарына мыналар жатады:

банк капиталыны базасы;

банк активтеріні сапасы;

депозиттерді сапасы;

сырты аражат кздеріне орташа туелдігі;

мерзімі бойынша актнвтер мен пассивтерді зара сйкестігі;

сауатты менеджмент;

банкті жоары дрежелі беделі.

Банк капиталыны базасы – бл салымшылар аражаттары мен депозиттеріне кепіл беретін жне оларды мдделерін корайтын меншікті капиталды жеткілікті млшерін сипаттайды. Меншікті капиталды кзіне: жарылы капитал жне р трлі масаттар шін баытталан банкті баса да орлары жатады. Банкті меншікті капиталы нерлым жоары болса, оны тімділігі сорлым жоары болады.

Банк активтеріні сапалылыы мынадай трт критерийлермен аныталады: тімділік, туекелдік, табыстылы пен диверсификация.

Активтерді тімділігі – бл арыз алушыны міндеттемелерді теу немеее осы активтерді сату арылы оларды олма-ол ашалара айналу абілеті.

Активтерді тімділік дрежесі оларды айналымына байланысты. Ашалай формадаы банкті активтері тлем ызметін орындауа баытталан.

Активтер туекелі критерийі, оларды ашалай формаа айналдыру кезінде шыындара шырау ммкіндігін сипаттайды. Активтерді туекел дрежесі, оларды р трі шін ерекше кптеген факторлармен аныталады. Мысалы, несиелік туекел арыз алушыны аржылы жадайына, арыз клеміне, беру мен теу тртібіне жне т.б. факторлара байланысты.

Банк активтерді туекелі нерлым жоары болан сайын, банкті тімділігі сорлым тмен болады.

Активтерді табыстылыыны критерийі ретінде: активтерді жмыс жасау абілеті, тиімділігі, яни табысты келу кабілеті, сонымен атар банкті дамуы шін аражат кзін табу жне банкті капитал базасын ныайту кабілеті. Табыстылы дрежесі бойынша активтер: табыс келетін жне табыс келмейтін болып екіге блінеді.

Активтерді диверсификациясы критерийі банкті ресурстарын р трлі орналастыру аялары бойынша блу дрежесін сипаттайды. Активтерді диверсификациялау крсеткіштері мынадай: ресурстарды орналастыру баыттары бойынша банк активтеріні рылымы, объектілер мен субъектілері бойынша несиелік жмсалымдарды крылымы; баалы ааздар портфеліні крылымы, валюталар крылымы; банкпен корреспонденттік жне несиелік атынастарда болатын баса банктерді рылымды крамы. Активтер нерлым кп диверсификацияланса, сорлым банкті тімділігі жоары болады.

Банк тімділігін анытайтын фактор банкті депозиттік базасыны сапалылыы. Депозиттік базаны мерзімді депозиттік жне жина салымдары, есеп айырысу жне аымдаы шоттардаы аражаттары ретінде банкте жинаталан зады жне жеке тлаларды аражаттары райды. Депозиттерді сапалылыыны басты критерийі оларды тратылыын сипаттайды. Депозиттерді траты блігі нерлым кп болса, банкті тімділігі сорлым жоары болады. Депозиттерді траты блігіні кбеюі банкті тімді активтерге мтаждыын азайтады. Талап етілгенге дейінгі депозиттер жоары тратылыа ие, йткені б.л депозиттерді трі сыйаы млшерлемесіне байланыссыз. Банкте осы депозит тріні кп болуы банкті ызмет етуді сапалылыы мен жылдамдыы, банкті клиентке жаын орналасуы сияты факторлара байланысты. Ал, мерзімді жне жина депозиттеріндегі алдытары тратылыты тмен дрежесіне ие, себебі оан банкті сыйаы млшерлемесі ыпал етеді.

Банк тімділігі оны сырты аражат кздеріне, яни банкаралы несиелерге деген туелділігімен де сипатталады. Банкаралы несие тімді аражаттара деген ыса мерзімді жетіспеушілікті жоя алады, біра осы несиені жалпы тартылан ресурстарды крамындаы лесі жоары болса, онда банк банкроттыа шырауы ммкін. Егер банкті сырты кздерге туелділігі жоары болса, онда оны бизнес шін з базасыны дамуы перспективаларыны жотыын крсетеді.

Банк активтері мен пассивтеріні арасында мерзім мен сома бойынша сйкестілігі де банк тімділігін анытайды. Банкті клиенттер алдында міндеттемелерді орындауы инвестицияланатын аша аражаттары мерзімдері мен салымшылары берген аша аражаттарыны мерзімдері сйкес болуын білдіреді