Мемлекеттік аржыны сипаты
Кез келген оамда мемлекет біратар факторлара: оам да-муыны тадап алынан лгісіне, саяси рылысына, алыптас-ан дстрлерге, сырты факторлара байланысты эк/ ызметке атысады. Жалпы мемлекетті оамдаы экономика-лы ызметі оны мына функцияларында крінеді: 1) эк/ дамуды алыпты барысына ммкіндік ту-ызатын ыты базаны анытау; 2) монополиялы ызметті шектеу жне бсекені орау; 3) табыстар мен байлыты айта блу; 4) экономиканы тратандыру; 5) ресурстарды айта блу. Аталан функцияларды іс-рекеті тікелей немесе жанама трде «аржы» категориясын пайдаланумен байланысты болып келеді; айтарлытай дрежеде бл байланыс мемлекетті шінші, тртінші жне бесіншіфункцияларында крінеді. Рынокты жйе табыстар мен байлыты алашы блуде айт-арлытай тесіздікті тудыратындытан мемлекет оларды айта бледі. Мемлекет азаматтарды (й шаруашылытарыны) та-быстарын теестіру шін салы салуды, трансферттерді, жала-ыны реттеуді, бааларды жйелерін пайдаланады. Мемлекетті экономиканы тратандыру жніндегі іс-имылы эк/ конъюнктураны ауытулары туызатын жмыспен амтылу жне инфляция дегейін баылауды, сондай-а эк/ суді ынталандыру жніндегі шараларды кіріктіреді.Эк/ ресурстарды айта блу екі жадаятта ры-нокты жйені жетілмегендігінен барып туады: 1) біратар тауарларды ндіруді тепе-тедік клеміні оларды отайлы клемінен ауытуы; 2) ресурстарды блуден рынокты бас тартуы немесе оам-ды тауарларды, игіліктерді жне ызметтер крсетуді лайту мен ндіру шін оларды жеткілікті блмеу. Бірінші жадаятта тауарлар мен ызметтер крсетуді бір-атарын ндіру немесе ттыну бл тауарларды тікелей ндіруші немесе ттынушылар болып табылмайтын субъектілерде шыын тудырады немесе пайда келтіреді. Бл былыс «жанама нтиже-лер» немесе «йылымдар» деп аталады жне бл шаруашылы дерістерді атысушылары емес адамдарды немесе топтар-ды пайдалары немесе шыындары болып табылады. йылым шыындарына айналадаы ортаны ластануымен, шуды, тербелістерді, трлі олайсыздытарды болуымен байланысты шыындар жатады. Бл жадайда ндірушілер зде-ріні шыындарыны бір блігін халыа аударып салады жне ндірушілерді шыындары азаяды. Нтижесінде ндірушілерде ндірісті лкен клемі болуы ммкін, демек, бл тауарларды ндіру шін ресурстар кбейтілген клемде тсетін болады. йылым щыындарын теестіру шін мемлекет сынымды шалатын мынадай реттеуші шараларды жргізеді: 1) ызметті занамалы шектеу немесе оны зиянды сер бол-майтын жадайлара жеткізу талабы; мндай ызметті нормала-ры мен стандарттарын сатау шыындарды арттыруа жне тепе-те жне отайлы клеміні сйкестігіне жеткізеді. 2) йылым шыындарына те немесе жаын арнаулы салы-тарды енгізу, бл шаруашылы жргізуші субъектілерді жалпы шыындарын арттырады жне тепе-тедікті жай-кйін амтама-сыз етеді. Екі жадайда да німге немесе ызметтерге ресурстарды тым кп блу жойылатын болады. йылым пайдаларын:білім беру, санитарлы-профилактика-лы шаралар, медициналы кмек, ауа райын болжау, рттен орау жне баса біратар ызметтер крсету жасайды, блардан пайданы бл игіліктерді наты пайдаланушылар ана емес, сонымен бірге жалпы оам да алады. Бл ызметтер крсетуді наты пайдаланушылар тек рынокты сранымды алыптастырады, ал йылым пайдалары аиатты млшерге дейін сранымды толытырады жне ызмет крсетуді ажетті клемін белгілейді. Бл жадаят мндай ызметтер крсетуге ресурстарды блуді жеткіліксіздігін сипаттайды. ндіріске жне тиісінше белгілі бір тауарларды, игіліктерді жне ызметтер крсетуді ндіретін, амтамасыз ететін салалар-ды аржыландыруа сонымен бірге мемлекетті тікелей атысу нсалары болуы ммкін алады. Олар оамдыжне леуметтік деп аталады. оамды тауарларды кдуілгі рынокты тауарлардан аидалы айырмашылыы сол, олар блінбейді жне шыарып тастау аидатыны іс-рекетіне шырамайды.Блінгіштік жеке сатып алушыны тауара ол жетушілігін, оны тап зіне ажетті натылы тауарларды сатып алу ммкін-дігін ажет етеді, мны зі сатып алушыны егемендігін аны-тайды. Шыарып тастау аидаты ттынушыны егер ол тауарды рынокты баасын тлей алмаса немесе тлегісі келмесе осы тауардан болатын пайдадан аластатуды білдіреді. оамды тауарлар блінбейді, йткені олар жеке сатып алу-шылара блшектеніп сатылмайды жне пайдаланушыларды деттегідей оларды пайдаланудан аластатуа болмайды, яни бл жерде шыарып тастау аидаты іс-рекет етпейді. Рынокты тауарлардан алынан пайда оларды сатып алу кезінде, ал оам-ды тауарлардан алынан пайда ндіру кезінде ажыратылады. Елеулі сипаттаы оамды тауарлара алалар мен елді ме-кендердегі абаттандыру объектілеріні рылысы мен оларды: кше жарыын, кгалдандыруды, тротуарларды жне баса о-лайлылытарды стау; кеірек аспектіде – ыты тртіпті орау жніндегі ызметтер, мемлекетті сырттан ол сушылытардан орау, мемлекеттік басару ызметтері жатады. Біратар ызметтер крсету шыарып тастау аидатыны ы-палына тсіп кетеді, яни олара баа белгілеуге жне оларды к-сіпкерлік рылымдар арылы ткізуге болады. Мысалы, біатар медициналы ызметтер, білім дегейін ктеру, аида бойынша, бл ызметтер крсету мемлекет белгілген кепілдікті е тменгі дегейден жоары амтамасыз етіледі. Бл атарда мражайларды, кітапханаларды, оамды теледидар мен радиохабарын тарату ызметтері, жол желісі жне басалары. Оларды йылымдарды елеулі пайдасын жаырту ерекшелігі біріктіреді, мны нтижесінде жеке меншік сектор оларды жеткілікті клемде ндіруге бармайды. Сондытан ресурстарды блудегі йлесімсіздікті болдырмау шін мемлекет едуір дрежеде оларды ндіру мен аржыландыруды амтамасыз етеді; бл – «аралы» оамды ызметтер немесе оамды сыайлы (мемлекеттік сыайлы) тауалар
Билет