Сызба. Баалы ааздарды сыныптамасы
Баалы ааздар рынокты шаруашылы жйесiнде ашаны жмылдыру, жмcay жне айырбастау дерiсiндегi ыайлы pi тиiмдi рал рлiн атарады. Халыа белгiлi бiр ксiпорынны табыстарына оpтaтacуa ммкiндiк бере отырып, баалы ааздар iскерлiк белсендiлiктi арттыра тседi жне лтты байлыты басаруды жеiлдетедi.
Баалы ааздарды айналыса шыарылуы дeттe натылы шаруашылы келісімшарттара негізделеді.
Баалы ааздар бойынша оларды иелерiне дивидендтер немесе пайыздар трiнде табыстар тлеу, сондай-a бл жaттapдaн туындайтын ашалай немесе ізге ытарды баса тлалара беру ммкiндiгi арастырылады.
Баалы ааздар жатсыз баалы ааздар жне аазсыз баалы ааздар болып блiнедi. жатсыз баалы аазды мip сруiнi классикалы нысаны – аазды нысан, бл нысанда баалы ааз жат трiнде мip средi. Баалы ааздар рыногыны дамуы баалы ааздарды кптеген трлерiнi, е алдымен эмuссиялы баалы ааздарды ызметтi жатсыз нысанына кшуді ажет етеді.
азастанда «Баалы ааздар рыногы туралы» заа сйкес бір шыарылым шектерінде біртекті белгілер мен реквизиттерге ие болатын, осы шыарылыма арналан бірыай шарттар негіздемесінде орналастыратын жне айналыстаы баалы ааздар – эмиссиялы баалы ааздар олданылады.
Эмиссuялы баалы ааздар – бл бiр эмиссия шегiнде бiртектi белгiлерi мен реквизиттерi болатын, осы эмиссия шiн бiрыай жадайлар негiзiнде орналастырылатын жне айналыса тceтін баалы ааздар. Олар мемлекеттiк жне мемлекеттiк емес эмиссиялы баалы ааздар болып білiнедi. Мемлекеттiк эмиссиялы баалы ааз арыз алушы азастан Республикасыны кіметі, жергiлiктi атарушы орган немесе лтты банк болатын арыз алуа атысы жнiнен стаушыны ытарын куландыратын эмиссиялы баалы ааз болып табылады. Мемлекеттiк емес эмиссиялы баалы ааз –азастан Республикасы задарына сйкес эмиссиялы деп танылан, мемлекеттiк емес йымдap шыаратын акциялар, облигациялар жне зге баалы ааздар. Кпшілікке танымал баяндауда бл – корпоративтік баалы ааздар.
Инвестuциялы (капиталды) баалы ааздар – капиталды жмсауды объектiсi болып табылатын баалы ааздар (акциялар, облигациялар, фьючерлiк зара шарттар жне басалары).
Инвестициялы емес баалы ааздар – бл тауар немесе баса рыноктарда ашалай есеп-исаптара ызмет кpceтeтiн баалы ааздар.
Эмитентті ыты мртебесiн, инвестициялы жне кредиттiк туекелдерді дрежесін, инвесторларды мддесін оpay кепілдікктерін жне баса факторларды ескере отырып оp баалы ааздары ш топа блiнедi: мемлекеттiк, муниципалды жне мемлекеттiк емес.
Мемлекеттiк баалы ааздар – бл мемлекеттiк iшкi борышты болуыны нысаны; эмитентi мемлекет болатын борышорлы баалы ааздар. Мемлекеттiк баалы ааздарды арасында кп тарааны азынашылы векселдер мен міндеттемелер, мемлекеттік жне жинаты арыздарды облигациялары.
Муниципалды баалы ааздара билiктi жергiлiктi органдарыны борышорлы мiндеттемелерi жатады.
Мемлекеттiк емес баалы ааздар корпоративтiк жне жекеше аржы институттарыны ааздары болып келедi. Корпоративтiк баалы ааздар болып ксiпорындарды, йымдapды, банктердi борышорлы міндеттемелері мен акциялары ызмет етеді.
Егер баалы ааздар кейiн салынан ашалай сомаларды айтара отырып шектеулi мезгiлге шыарылса, онда олар борышорлы болып табылады. Блар облигациялар, банк сертификаттары, векселдер* жне басалары. Иеленушiлiк баалы ааздар тиiстi активтерге меншiк ыын бередi. Блар акциялар, вappaнттap, конocaмeнттep жне басалары.
* 1930 жылы Женева конвенциясына сйкес вексель баалы ааздара жатпайды (йткенi ол кредиттiк ашаларды тpi). Бiра баса жаынан, аша сатып алу – сату дерістерiне тартыландытан векселдi шартты трде баалы ааздара жатызуa болады. Вексель – арыз алушы кредитора беретiн жне кредитора арыз алушыдан белгiленген мерзiмде векселде крсетiлген соманы талап eтyiнe даусыз ы беретiн, замен ата трде белгiленген нысандаы жазбаша борышорлы мiндеттеме. Вексель есеп айырысуды нысаны ана емес, сондай-a бл коммерциялы кредиттi нысаны: нім немесе ызметтеp шін векселмен есептесе отырып, ксіпкер вексель берiлген уаыт iшiнде банктегi есеп айырысу шотындаы зiнi ашаларын шыын ылмайды. Ал бл ммiле жнiндегi рiптес векселде крсетiлген сомада жне мезгiлге оан коммерциялы кредит бередi дегендi бiлдiредi.
азiргi лемдік практикада мip cpeтiн баалы ааздар негiзгi жне туынды болып блiнедi. Жалпы баалы ааздарды екі негізгі категорияа – лестік (акциялар) жне борышорлы (облигациялар) баалы ааздара блуге болады.
Баалы ааздар сынбалы, ордерлiк жне атаулы болуы ммкін. Атаулы баалы аазбен куландырылан ытар онда аталан адама тиесiлi болады. сынбалы баалы аазбен куландырылан ытар баалы аазды сынушыa тиесiлi болады. Ордерлiк баалы аазбен куландырылан ытар онда аталан адама тиесiлi болады.
«Баалы ааздар рыногы туралы» зада туынды баалы ааздар осы ааздарды барлы активке атынасы бойынша ытарды куландыратын баалы ааздар делiнген. Туынды баалы ааздара фьючерстер, опциондар, форвардтар, вappaнттap, своптар, споттар, депозитарийлiк кулiктер, жазылыс ытары жне басалары жатады.
Туынды баалы ааздарды пайдалану белгiлi бiр ажеттiлiктерге: аржы жне баа туекелдiктерiн сатандыруа (хеджерлеуге), тiмдiлiктi артуына, арыз алу ныны тмендеуiне, ажеттi рынока шыу ммкiндiгiн алуа байланысты.
Туынды бaалы ааздар рынокта айнылыста жрген корпоративтік баалы ааздарды тiзбесiн аятайды.
азiргi кезде азастан Республикасында айналыста корпоративтiк жне баса (фьючерстер, опциондар, коносаменттер жне т.б.) баалы ааздар жр.
Негiзгi баалы ааздара акциялар мен облигациялар жатады.
Баалы ааздарды арасында ашаа да, млiкке де ытар беретiн акциялар ерекше орын алады.
Акция – акционерлiк оам шыаратын жне баалы аазды тpi мен санатына байланысты дивиденд алуа, оамды басаруа атысуa жне оам таратылан жадайда оны алан млкiнi бiр блiгiн акционерлердi алу ыын куландыратын баалы ааз.
азастанды практикада ебек жымыны акциялары, ксіпорындарды акциялары олданылды жне азіргі кезде акционерлік оамдарды акциялары олданылады. Алашы eкi тр сіздi тура маынасындa акциялар болып табылмайды. Бл жмыскерлердi жина ашасыны жне ксiпорындарды бос ашаларыны з ксiпорныны немесе баса ксiпорындарды млкiне атысуды згеше нысаны.
Ебек жымыны акциялары тек з ксiпорныны жмыскерлерi арасында таратылады жне оны дамуы шiн аша салуы туралы кулiктер болып табылады. Мемлекет иелiгiнен алу жне жекешелендiру бадарламасын iскe асыру барысында жмыскерлердi акционерлiк ксiпорындарды млкiндегi лесiн анытайтын ебек жымдapы мшелерiнi акциялары шыарылды. Мндай акциялар айналыса тспейдi: мрааттан баса жмыскерді оларды caтуa, беруге немесе андай болсада caтуa ыы болмайды. Жмыскердi жмыстан босанан жадайында oaн тиесiлi акцияларды ксiпорын белгiленген мерзiм iшiнде сатып ала алмайды.
Ксiпорындарды акцuяларын ксiпорындар мен жымдap шыарды. Бл акциялар 1988 жылдан бастап баса ксiпорындар мен жымдapды, epiктi оамдарды, банктердi, кооперативтердi арасында таратыла бастады. Бл трiздi акциялар ic жзiнде облигациялар болып табылады жне меншiктi акционерлiк нысаныны дамуына арай акционерлiк оамдарды акцияларымен ауыстырылды. Мемлекет иелiгiнен алуды жне жекешелендiрудi бадарламасын орындау барысында шыарылан акцияларды республика занамасымен белгiленген бiр блiгi шетелдiк тлаларды оса (аржылы-шаруашылы ызмет жінiндегi шектесушiлер мен баса рiптестерге) ызыyшы заи немесе жеке тлалара натылы ны немесе биржа баамы бойынша сатылды. Акцияларды бл блiгi зiнi дл мнiсiнде акционерлiк оамдарды акцияларына жаындайды.
Меншiктi акционерлiк нысаны акционерлiк оамдарды акцияларын шыару арылы зiнi артышылытарын бiлдiредi. Акционерлiк оам жай акциялар, не жай жне артышылыты акциялар шыаруа ылы. Акциялар жатсыз нысанда (электронды жазбаларды жиынтыы трiнде) шыарылады.
Акция блiнбейдi. Егер акция орта меншiк ыымен бiрнеше тлаа тиеселi болса, оларды брi бiр акционер деп танылады жне зiнi жалпы кiлi арылы акция куландырылан ытарды пайдаланады.
Жай акция дауыс беруге енгiзiлетiн барлы мселелердi шешкен кезде акционерге дауыс беру ыымен акционерлердi жалпы жиналысына атысу ыын, оамда таза табыс болан жадайда дивидендтер, сондай-а оам таратылан жадайда азастан Республикасыны задарында белгiленген тртiппен оны млкiнi бiр блiгiн алу ыын бередi.
Артышылыты акцияларды меншiк иелерi – акционерлердi жай акцияларды меншік иелері – акционерлеріне араанда оамны жарысында белгiленiп, алдын ала айындалып кепiлдiк берiлген млшерде дивидендтер алуа жне оам таратылан кезде белгiленген тртiппен млiктi бiр блiгiне басым ыы бар. оамны артышылыты акцияларыны саны оны жарияланан акцияларыны жалпы саныны 25 пайызынан аспауа тиiс.
Акциялар атаулы, сондай-а сынбалы трде де шыарылуы ммкін. Атаулы акциялар алыс-берiсi акционерлiк оамны акцияларын тipкey кiтабында тiркелетiн акциялар. сынушыа арналан акция – оны натылы иелену оны иесiнi компания акционерi ретiндегi зады ытарын уаттайтын акция тpi. Атаулы акциялардан згеше трде сынушыа арналан акциялар жаа иеленушiнi тipкeyдi ажет етпей-а баалы ааздар рыногында epкiн сатып алу-caтуa ммкiндiк бередi.
Облигация – стаушысына (иесiне) оны белгiленген ныны тiркелген пайызы трiнде табыс тcipeтiн бaалы ааз; мемлекет немесе ксiпорын iшкi арыз шыару кезiнде белгiлi бiр шарттар негiзiнде беретiн борышты мiндеттеме; жалан капитал нысандарыны бiрi. Облигация зiнi стаушысына облигацияны натылы ныны онда крсетiлген сыйаыны (мдденi) не зге млiктiк ыты алуына ы бередi. Облигацияны натылы ны – облигация ныны ол шыарылан кезде белгiленген, купонды облигация бойынша пайызбен крсетiлетiн сыйаы есептелетiн ашалай тласы, сондай-а облигацияны теген кезде оны стаушыа тленуге тиiстi сома. Облигациялар, сйтiп, оларды иелерi (кредиторлар ) мен бл жаттарды шыаран мекемелер, йымдap (дебиторлар) арасындаы арызды атынастарды растайды.
Облигациялар атаулы, сондай-а сынбалы, пайызды жне пайызсыз (мaсaтты),epкiн айналатын немесе айналысы шектеулi болып шыарылуы ммкін. Ксiпорындар облигацияларды барлы трлерiн меншiктi аражаттарына, ал азаматтар жеке аражаттары есебiнен сатып алады.
Облигацияларды мынандай трлерi болады:
агенттiк облигация;
ипотекалы облигация;
амтамасыз етiлген облигация;
iшкi мемлекеттiк жне жергiлiктi арыздарды облигациялары;
мемлекеттiк емес облигациялар;
акционерлік облигациялар;
ксiпорындарды облигациялары.
Агенттiк облигация – аржы агенттiгi шыаратын облигация. Ол аржы агенттеріне мемлекеттік инвестициялы саясатты іске асыру кезінде арыз алуларды тиімді саясатын жзеге асыруа ммкіндік береді.
Ипотекалы облигация –жылжымайтын млiктермен амсыздандыру шартымен шыарылатын, ипотекалы арыз шарттары бойынша талап ету ыы кепiлiмен (ипотекалы кулiктердi кепiлiн оса аланда), сондай-а тiзбесi укiлеттi органны нормативтiк ыты aктісімен белгiленетiн зге де жоары тiмдi активтермен амтамасыз етiлген облигация жне траты пайыз келетiн зa мерзiмдi баалы ааз.
амтамасыз етiлген облигация – эмитент мiндеттемелерiн орындау эмитент млкiнi кепiлiмен, кепiлдiк берумен жне азастан Республикасыны азаматты занамаларына сйкес зге тсiлдермен амтамасыз етiлген облигация.
Ішкiмемлеккеттiк жне жергiлiктi арыздарды ткiзуден алынан аражаттар тиiстi бюджеттерге баытталады. Бл арыздарды облигацияларын банк мекемелерi таратады. Пайызды iшкi жне жергiлiктi арыздарды облигациялары бойынша табыс облигацияларды номиналына сыйаы (мдде) есептеу жолымен немесе купондарды тлеу жолымен арыздарды тегенде тленедi.
Ксiпорындарды облигациялары оларды жарыларына жне олданыстаы задара сйкес шыарылады жне таратылады.
Баалы ааздар paмындa мемлекет тарапынан, халытан жне заи тлалардан алынан арыз фактiсiн куландыратын мемлекеттiк баалы ааздар (МБ) ерекше болып келедi. Олар р трлi нысандарда шыарылады: азынашылы мiндеттемелер, азынашылы боналар, азынашылы векселдер, облигациялар жне басалар. Оларды арасындаы айырмашылы ic-рекет ету мезгiлiне, табыстарды тлеу мен ітеу шарттарына, айналымдылыты сипатына, стаушыларынa байланыстыында. азастан Республикасында азынашылы векселдер мемлекеттiк азынашылы мiндеттемелер (ММ) нысанына трленген, оларды мнi «Мемлекеттiк кредит жне мемлекеттiк борыш» тарауында аралан.
азынашылы мiндеттемелер ерiктi негiзде халы арасында таратылатын мемлекеттiк баалы aазды тpi, ол иелерiнi ашаны бюджетке аударанын куландырады жне осы бaалы ааздарды бкiл иелену кезеiнде тiркелген табыс алуына ы бередi.
Боналар – мемлекеттiк азынашылы, муниципалды органдар, мекемелер, фирмалар шыаратын жне стаушылары сатып алу жне тлем ралдары ретiнде пайдаланылатын борышорлы мiндеттемелер.
Бгiнде айналыста мына баалы ааздар жр: лтты банктi ыса мерзiмдi ноталары, аржы министрлiгiнi баалы ааздары (МЕККАМ, МОИКАМ, МУИКАМ, МЕОКАМ, МEУКAМ, МАОКО жне басалары), муниципалды баалы ааздар.
лтты банктi ыcа мерзiмдi ноталары 7 кннен 1 жыла дейiн айналыс мерзiмiндегi мемлекеттiк баалы ааздар болып табылады. Олар aшaлай-кредиттік саясатты масаттарын iскe асыру жне айналымдаы аша массасын жедел реттеу шiн пайдаланылады. Айналыса 1995 жылдан берi шыарылып келеді.
Республикалы бюджеттi тапшылыын аржыландыру шiн пайдаланылатын аржылы ралдарды трлендiру масатында азастан Республикасыны аумаында айналым мерзiмi бiр жыл жне бiр жылдан астам мемлекеттiк индекстелген азынашылы мiндеттемелер де шыарылды, оларды республикалы бюджеттi аымдаы тапшылыын аржыландыру масатында кiметтi атынан аржы министрлiгi (эмитент ретiнде) шыарады жне азастан Республикасыны олданылып жрген задарына сйкес азастанны баалы ааздар рыногында epкiн айналыста болады.
Айналыс мерзiмi 7 жыл жне бастапы ны 1000 АШ доллары, капиталды халыаралы рыноктарында орналастырылан азастан Республикасыны мемлекеттiк баалы ааздары – Еурооблигациялар шыарылды.
Депозит жне банк сертификаттары – жинаашаны тарту шiн тек aнa банктер шыаратын баалы ааздар. Бл айналмалы баалы ааздар болып табылады, яни олар бойынша талап ыы баса тлалара айтуы (шегiнуi) ммкін. Депозит жне жина аша сертификаттарыны азастанды практикада абылданан негiзгi айырмашылыы депозит сертификаттарыны иелерi заи тлалар, ал жина аша сертификаттарыны иелерi жеке тлалар бола алатындыына.
Коммерциялы ааздар тіркелген табысы бар ыса мерзімді борышорлы міндеттемелер болып табылады, облигацияларды (корпоративтік облигациялардан айырмашылыы эмиссиялы емес баалы ааздар болып табылады, мны зі эмиссияны тіркеуге жмсалатын уаытты шыынын айтарлытай тмендетеді жне айналыс мерзімдерін тадауа артышылы береді) жне векселдерді (векселдерден айырмашылыы стандартты ережелер бойынша шыарылады, есепке алуды орталытандырылан жйесі болады жне йымдасан рынокта айнала алады) жасы асиеттерін штастырады. Олар кредиттерді млшерлемелерін тмендетуге жне валюталы рыноктан тегелік ресурстарды бір блігін аударып кете отырып, аржы рыногы шеберінде тегелік массаны айта блуге жрдемдеседі.
Инфрарылымды облигациялар бойынша эмитент міндеттемелеріні атарылуы мемлекетке берілетін объектіні нына сйкес сомада мемлекет пен эмитент арасында жасасылан инфрарылымды жобаны іске асыру жніндегі концессиялы келісім шегінде мемлекетті кепілгерлігімен амтамасыз етіледі.
Пай – пайлы инфестициялы ордаы оны меншіктенушісіні лесін, пайлы инфестициялы орды жмыс істеуіні тотамауы кезінде оны активтерін ткізуден алынан ашаларды алу ыын, сондай-а замен айындалан пайлы инвестициялы орлар ызметіні ерекшеліктерімен байланысты зге де ытарды уаттайтын шыарылымны жатсыз нысаныны атаулы эмиссиялы баалы аазы.
Баалы ааздарды тегінде баса дамыан экономикалы жйелердi аржы рыногында натылы баалы ааздарды, валютаны, баса ндылытарды сатып алуа жне caтуa оларды иелеріні ыын куландыратын туынды аржылы ралдар (деривативтер) деп аталатындар: фьючерстiк жне опционды контрактар, валюталы жне пайызды своптар, жазылыс ытары, депозитарийлiк кулiктер,биржа индекстерi бойынша опциондар мен фьючерстер жне бiратар басалары пайдаланылады.
Фьючерстiк операцuялар – биржалардаы мерзiмдiк ммiлелер, оларды мнici аржылы жне кредиттік ралдарды шикiзат тауарларын, алтынды, валютаны ммiле жасау стiнде тiркелетiн баамен сатып алуда жне сатуда, бл орайда операциялар белгiлi бiр уaыт аралыында (2-3 жыла дейiн) орындалады.
Своптар кезiнде шыл жеткiзiлiм шартымен («спот» ммілесі) айсыбiр активтi – ор ндылытарын, валютаны, баса заттарды, тауарларды сатып алу (сату) жінiнде ммiлелер жасалады, бл орайда сонымен бiрге белгiлi бiр мерзiмге кepi ммiле жасалады.
«Своп» операцияларыны алуан трлерi бар, олар: валюталы, пайызды, борышты, алтынмен байланысты жне баса операциялар.
Опциондарда мерзiмдiк биржа ммiлелерiне енгiзiлген шарт бойынша тараптарды бiрiне ммiленi бiрiн-бiрi жоа шыаратын жекелеген шарттарды бiрiн тадау немесе оны бастапы шарттарын згерту ыы берiледi.
Жазылыс ытары – болан акционерлерге компания акциясыны жаа шыарылымын бастапы рынокта олар орналастырылатын баалардан нерлым тмен баалар бойынша сатып алуа ы беретiн баалы ааз.
Депозитарийлы кулiк – бл трлi компаниялар акцияларыны плындаы лестерді иелену туралы кулік болып табылатын туынды баалы ааз.
Варранттар – туынды баалы ааздар, олар белгiлi бiр баа бойынша белгiлi бiр кезенi iшiнде эмитенттi акцияларды сатып aлyа жеiлдiктi ыын бiлдiредi. Варрантты кдуiлгi мезгiлi 5-20 жыл.
азастанда азастанды депозитарийлы олхаттар (Д ) – баса мемлекет занамасына сйкес шыарылан, азастан Республикасы эмитенті-бейрезидентіні эмиссиялы баалы ааздарыны белгілі бір санына меншік ыын растайтын туынды эмиссиялы баалы ааздары пайдаланылады. ор ралыны жаа трі Д америкалы депозитарийлы олхаттарына, Еуропалы ор рыногыны жаанды депозитарийлы олхаттарына, баса елдер рыноктарыны жергілікті депозитарийлы олхаттарына сас.
Туынды баалы ааздарды пайдалану белгілі бір ажеттіліктермен – аржылы жне баа туекелдерін сатандырумен (хеджерлеумен), темпаздыты артуымен, арыз алулар ныны тмендеуімен, ажетті рынока шыу ммкіндігін алумен байланысты.
азастанда барлы халыты атысуымен айрышалыты баалы ааздарды – елді мемлекеттік млкіндегі азаматтарды лесі тіркелген жекешелендіру инвестициялы купондарды (ЖИК-ті) пайдалануымен жаппай жекешелендіру бадарламасын жзеге асыру кезінде арнаулы йымдар – инвестициялы жекешелендіру орлары жмыс істеді. ЖИК инвестицияларыны масаттары жекешелендірілген ксіпорындар акцияларына инвестициялы купондарды салуларды табыстылыын амтамасыз ету жне салынан аражаттарды стелуі, инвестициялардан жне баалы ааздармен жасалатын операциялардан алынытын табыс есебінен
дивидендтер алу жне ор акционерлеріне траты тлем тлеу болып табылады. Купон аукциондарында ЖИК з ызметіні тадап алынан баытына сйкес жекешелендірілетін ксіпорындарды акцияларына купондарды баланстанылан салуды айындайды. Алайда жекешелендіру инвестициялы купондарын пайдаланумен ЖИК-ті дамыту бадарламасы негізінен экономикалы дадарыстар рекетінен, ЖИК-ті жне купондарды жмыс істеуін занамалы шектеулерден, орларды рентабелді объектілерді жекешелендіруге шыаруды шектеуден жзеге асырылмай алды.