Баалы ааздарды шыарылымы жне айналысы.
Баалы аaздарды эмиссиясы – бл жарылы капиталды алыптастыру немесе арызды аражатты тарту масатымен баалы ааздар шыару жне орналастыру. Баалы ааздарды (акцияларды, облигацияларды жне баса мiндеттемелердi) жекешелердi (акционерлiк оамны акциялары мен облигацияларын шыару) жне мемлекеттi (мемлекеттiк арыздар облигацияларын шыару) шыаруы ммкін.
Баалы ааздарды айналыса шыару – эмиссия –бл баалы ааздарды оларды бастапы иелерiне – инвесторлара, яни заи тлалара жне азаматтара сату.
Баалы ааздарды эмиссиясы:
1) акционерлiк оaм ран кезде жне акцияларды оны рылтайшылары арасында орналастыран кезде;
2) акциялар шыару жолымен акционерлiк оамны бастапы жарылы капиталыны млшерiн кбейткен кезде;
3) облигациялар жне баса борышты жолымен мемлекет, заи тлалар, билікті жергілікті органдары аражаттарын тapтaн кезде жзеге асырылады.
Баалы ааздарды айналыма тсу уаыты мен дiсiне арай оларды рыногы бастапы жне айталама болып блiнедi. Бастапы рынокта баалы ааздарды бастапы иеленушiлерiнi жаа шыарылан баалы ааздары сатылады; айталама рынокта баалы ааздарды айналысы, яни оларды иелерiнi ауысуы болады.
Сйтіп, баалы ааздар рыногы екі негізгі нысандарда жмыс істейді: бастапы рынок, онда баалы ааздарды сату арылы капиталдарды жмылдыру алашы орналастыру болады жне айталама рынок, онда брын шыарылан баалы ааздар айналады.
IPO – initial public offering – р трлі компаниялар акцияларын, «алашы ашы орналастыру». IPO – компания тыш рет сырты инвесторларды тартатын операция жне сонымен бірге акциялар тек акционерлерді, (негізінен рылтайшыларды) арасында блігіндегі жабы компаниядан ашы компанияа айналады. Ары арай акцияларды осымша шыарылымдары жасалуы ммкін жне олар IPO шеберінен тыс ашы рынокта орналастырылуы ммкін. Біра бл енді алашы орналастыру емес, йткені акциялар айналыста жреді.
IPO-ны ойдаыдай ткізу компанияны танымал етеді, оны беделіні суіне жрдемдеседі. Мны зі з кезегінде оны ор рыноктарында ірі жне ымбат емес аржылы ресурстара ол жеткізуі жоспарында оны ммкіндіктеріні айтарлытай суіне жеткізеді.
лемдік практикада компания IPO-ны жргізу шін азіргі наыз тсілдемелерге негізделген корпоративтік басаруды белгілі бір аидаттарын сатауа міндеттейтін нормалар бекітілген. азастанда 2005 жылды апанында прогрессивті лемдік тжірибені ескере отырып корпоративтік басару кодексі
бекітілген. Онда корпоративтік басаруды негіз алаушы аидаттары айындалан.
Корпоративтік басару акционерлерге компания менеджментіні ызметіне тиімді мониторинг пен баылауа ммкіндік береді, бл ішкі жаттарды жне ел занамасыны талаптарын атару деп тсініледі. Корпоративтік басару азіргі жадайларда бірінші кезекке акционерлерді, соны ішінде миноритарийлерді – аздаан акцияларды иелері болып табылатын акционерлерді ытары мен мдделерін орау проблемасын сынады.
айталама рынок eкi блiктен трады: йымдастырылан баалы ааздар рыногы – ммiлелер сауда-саттыты йымдастырушыны iшкi жaттapынa сйкес жзеге асырылатын эмиссиялы баалы ааздар мен зге де аржылы ралдарды айналыс сферасы жне йымдастырылмаан баалы ааздар рыногы – баалы ааздар айналысыны баалы ааздармен жасалатын ммiлелер аржылы ралдармен сауда- саттыты йымдастырушыны iшкi жaттapындa ммiле объектiне жне оны атысушыларына белгiленген талаптар саталмай жзеге асырылатын сферасы. Биржадан тыс айналым рыногыны йымдастырылан рыноктан айырмашылыы онда операцияларды жзеге асыратын бiрыай орталы жо, ммiлелердi оларды офистарында дилерлер мен брокерлер жргiзедi. йымдастырылан рынокта операциялар ата регламенттелiнген, ал йымдастырылмaан рынокта операциялар шамалы ата ережелер, негізінен параметрлері биржада тіркеу шін олара ойылатын критерийлерге сйкес келмейтін жаа компаниялар мен корпорацияларды баалы ааздары бойынша жргiзiледi. Алайда бл биржадан тыс рынок атысушыларынан жауапкершіліктен босатпайды.
Бдан баса, аржы рыноктарын баса критерийлер бойынша ажыратады: баалы ааздарды трлерi бойынша: акциялар, облигациялар жне т.б. рыногы; эмитенттер бойынша: ксiпорындарды баалы aаздар рыногы, мемлекеттiк баалы ааздар рыногы; ауматы критерийi бойынша: лтты, халыаралы, ірлік; мезгiлдерi бойынша: ыса мерзiмдi, орта мерзiмдi жне за мерзiмдi баалы ааздарды рыногы; ммiлелердi трлерi бойынша: кассалы, форвардты жне т.б.; салалы критерийi бойынша.
Баалы ааздар рыногындаы ызметтi оны инфрарылымы жзеге асырады. азiргi кезде азастан Республикасы аржы рыногыны дамыан инфрарылымы бар, ол зiне тлем жйелерiн, азастан оp биржасын (КASE), Банкаралы есеп айрысуды азастан орталыын (БEO), Баалы ааздарды орталы депозитарийі, Банкнот фабрикасын, Теге сарайы мен Кассалы операциялар жне ндылытарды сaтay орталыын кiрiктiредi.
Эмuссuялы баалы ааздар шыару – эмитенттi эмиссиялы баалы ааздарды азаматты объектiсi ретiнде пайда болуына баытталан ic peкетi, немесе орналастырылуы, айналыста болуы жне телуi, осы эмиссиялы баалы ааздарды шыару проспектiсiне сйкес жзег еасырылатын белгiлi бiр баалы ааздарды жиынтыы.
Эмиссиялы баалы ааздарды (акцияларды, облигацияларды) шыаруды жарияланан жарылы капиталды ру мен зіні ызметін жзеге асыру шін аражат тарту масатында эмитент жргізеді.
Брын айтыландай, баалы ааздарды эмиссиясы баалы ааздарды бастапы рыногында жзеге асырылады. Онда баалы ааздарды шыару жне бастапы орналастыру дерiстерiнде, бiр жаынан, эмитенттердi немесе оларды тапсыруы бойынша баалы ааздар рыногыны ксiби атысушысыны жне, екiншi жаынан, инвесторлар арасындаы атынастар алыптасады.
Баалы ааздарды бастапы рыногы кбiнесе Мемлекеттiк баалы ааздарды (МБ) шыарылымымен сипатталады. Iшкi мемлекеттiк борышты шегiнде мемлекеттiк бюджеттi инфляциясыз аржыландыруды амтамасыз ету масатында аржы министрлiгi Мемлекеттiк азынашылы мiндеттемелер мен лтты жина aшa облигацияларын шыарды. 1994 жылды бiрiншi жартысында аржы министрлiгiнi баалы ааздарыны шыарылымы басталды.
Алашы мемлекеттiк баалы ааздар ш айлы азынашылы мiндеттемелер – МЕККАМ болды. Алашы алты айда олар бойынша аукциондар ткiзудi мерзiмдерi трасыз, шамамен айына 1 рет болды жне соына арай олар апта сайын жргiзiле бастады. азiргi кезде аржы министрлiгiнi МБ-ны орналастыру жнiнде аукциондар аптасына 2-3 рет ткізіледі.
Мемлекеттiк баалы ааздардан баса бастапы рынокта мемлекеттiк емес (корпоративтiк жне баса) баалы ааздар айналыса шыарылады.
Корпоративтік баалы ааздар нaыз пайдалы, бiра сонымен бiрге атерлі болып табылады, олара ксiпорындар мен компанияларды акциялары, облигациялары жатады. Корпоративтiк баалы ааздар рыногыны алыптасуы белгiлi бiр дрежеде 1996 жылы жарияланан "Кгiлдiр фишкалар" бадарламасымен байланысты.
2009 жылы мемлекеттік баалы ааздар рыногында су арындары жоары болды. аржы министрлігі жалпы сомасы 708,8 млрд тегені облигацияларын орналастыруды жзеге асырды, бл 2008 жылы крсеткіштен 51,7%-а асып тсті. Нтижесінде айналыстаы аржы министрлігіні баалы ааздар клемі бір жылды ішінде 57,9%-а кбейіп, 1228,2 млрд тегені рады. Айналыстаы ааздарды жылды сімі абсолюттік цифрларда 470 млрд тегеден асып тсті. 2009 жылы лтты банкті ыса мерзімді ноталары эмиссиясыны клемі алдыы жылмен салыстыранда 2 есеге – 1446,5 млрд тегеге дейін ысарды. Сонда да жыл аяында ноталарды клемі 2008 жылды атарымен салыстыранда 1,5 есе сіп, 473,3 млрд тегені рады.
ткен жылы аржы рыногында тегелік инструменттер бойынша табыстылыты тмендеуі байалынды. лтты банкті ыса мерзімді ноталарыны тиімді табыстылыы 6,17-ден 2,23%-а, аржы министрлігіні жылды баалы ааздарыны табыстылыы 7,64-тен 3,20%-а тмендеді.
Мемлекеттiк эмuссuялы баалы аазды шыаруды, оларды тiркеудi, орналастыруды, айналыса жiберудi жне теудi талаптары мен тртiбi жне эмиссия клемi арнаулы задармен реттелiнiп, белгiленедi. Мемлекеттiк баалы ааздара ыты бiрдейлендiру нмiрлерiн беру тртiбi укiлеттi органны нормативтiк ытар aктісімен белгiленедi.
Мемлекеттiк емес эмuссuялы баалы аaдap эмuссuясы баалы ааздар шыару туралы эмитенттi шешiм абылдануын; укiлеттi органда баалы ааздар эмиссиясын тiркеудi; инвесторлар шiн эмиссия проспектiсiнде болатын апараттарды ашуды; баалы ааздарды шыаруды жне орналастыруды; баалы ааздарды орналастыру орытындылары туралы есептi табыс етудi амтиды.
Ашы орналастыруды жзеге асыратын акционерлiк оамдарды акциялары эмиссияланатын мемлекеттiк тiркеудi, сондай - а акцияларды шыару жне орналастыру орытындысы туралы есеп беру pciмi мен тртiбiн укiлеттi орган белгiлейдi.
Акционерлiк оамдарды – банктердi жне банк операцияларыны жекелеген трлерiн жзеге асыратын йымдapды, баалы ааздар рыногыны уесой атысушыларыны, баалы ааздар саудасын йымдастырушыларды, инвестициялы орларды, жинатаушы зейнетаы орларыны, зейнетаы активтерiн басару жнiндегi компанияларды жне Орталы депозитарийдi акцияларыны барлы эмиссиялары мiндеттi мемлекеттiк тipкeyгe жатады.
Эмиссиялы баалы ааздар жаттандырылан жне жатсыздандырылан нысандарда шыарылуы (документарлы) ммкін. Баалы ааздар шыаруды жаттандырылан нысаны – 6аалы ааздарда млiктiк ытар баалы ааздар стаушыларды тiзiмiнде тiркелетiн шыару нысаны. Эмиссиялы баалы ааздарды шыару нысанын мемлекеттiк тipкeyгe табыс етiлген жаттара тиiстi згерiстер енгiзе отырып, эмитенттi жоары бaсapy органыны шешiмi бойынша эмитент згертуі ммкін.
жаттандырылан нысанда шыарылан баалы ааздар иелерiнi ытары осы баалы ааздарды кpceтyi арылы расталады. жатсыздандырылан нысанда шыарылан баалы ааздар меншiк иелерiнi ытарын тiркеушiлер немесе наты стаушылар растайды. Иелерiнi талап eтyi бойынша баалы ааздарды тiркеушi немесе натылы стаушы олара баалы ааздара здерiнi ытарын растайтын жaттap беруге мiндеттi.
Баалы ааздармен ммiлелер йымдастырылан жне йымдастырылмаан баалы ааздар рыногында – айталама рынокта жасалады. Бaалы ааздарды сатып алу-сату шарты тараптарды бiрiнi талап eтyi бойынша нотариалды куландыруа тиiс.
Баалы ааздарды бастапы иеленушілерге сататын эмитенттер мен инвестициялы институттар баалы ааздар эмиссиясыны анытамалыын (проспектін) шыарады. Бл жатта эмитент, сатуа сынылатын баалы ааздар, рсім жне оларды шыару туралы деректер жне сатып алу немесе одан бас тарту туралы шешімге сер ететін баса апарат болады.
Шыарылыма жне айналыса мемлекеттiк тiркеуден ткен жне белгiленген тртiппен тipкey нмірін алан баалы ааздар жiберiледi.
Баалы ааздарды эмиссиясы кпшiлiкке жариялаусыз немесе жарнамасыз инвесторларды алдын ала белгiлi шектеулi саны арасында немесе инвесторларды шектелмеген саны арасында ашы сату жолымен жзеге асырылуы ммкін.
Баалы ааздарды айналысы, яни инвесторларды арасында, соны iшiнде инвестициялы институттарды делдалдыы кезiнде оларды сатып алу-сату рынокты баалар бойынша жзеге асырылады. Баалы ааздарды баамы ор биржасында аныталады, ол баалы ааздарды табыстылыы нормасына (акциялар шiн дивидендке, облигациялар шiн пайыза) тура жне несие пайызыны бар дегейiне кepi йлесiмдi болады. Демек, баалы ааздарды баамы табыс шамасына тiкелей байланысты болады. Атап айтанда, акцияларды баамы дивидендтi кбеюiне орай артады жне дивидендтi тмендеуiне орай лдырайды.
Рынокты баам баалы ааздар сранымы мен сынымыны ара атынасыны cepiмeн алыптасады, ол кптеген факторлара жне е алдымен экономикалы факторлара байланысты. Дивидендтер кбейетiн жне тиiсiнше баалы ааздара сраным артатын экономикалы ірлеу кезенiде оларды баамы артады, экономикалы дадарыс кезiнде ол лдырайды, йткенi дивидендтер азаяды, несие пайызыны нормасы седі.
Акцияларды баалары (баамы) бiр акцияа лтты валюта бiрлiгiнде, ал облигациялар мен мемлекеттiк борышты мiндеттемелер оларды атаулы нынa (номинала) пайызбен аныталады. Баалы ааздармен жасалынан ммiлелер оларды белгiленген тртiппен ресiмдегеннен кейiн ана зады деп есептеледi. Эмитент немесе инвестициялы институт баалы ааздарды сатарда инвесторлара ммiле предметi болып табылатын баалы ааздар туралы, бл баалы ааздара салынан жмсалымдармен байланысты туекелдiктер туралы, оларды табыстылыы, табыстарды алу тртiбi жне мезгiлдерi, бл табыстара салынатын салы туралы толы жне объективтi апарат беруi мiндеттi.