Таырыбы: Электр рісі таырыбын оытуды ерекшеліктері.

Оушыларды электр заряды жніндегі алан малматтарын ысаша орытындылай келіп, заряды бар дене екінші зарядталан денеге алайша сер жасайтындыы жнінде сра оюа болады. Алдымен бл былысты тсіндіру шін алымдар алыстан сер ету теориясын жасаанын, бл теорияны тсіндіруі бойынша серді кез-келген лездік берілетінін, кейіннен бл теорияны тжірибеде длелденбегенін айтуа болады. Сонан со Фарадей мен Максвелді жаа теория сынандыы , жаа теория бойынша электрленген денелерді айналасында ерекше ріс пайда болатындыы, зарядталан денелерді бір-біріне жасайтын сері шекті жылдамдыпен берілетіндігі жнінде айтылуы тиіс. Жаа теорияны жаыннан сер ету теориясы деп, ал зарядталан дене айналасындаы рісті электр рісі деп атайды.

Электр рісіні материалдыын мынадай логикалы ойлау жйесіні кмегімен длелдеуге болады. Бір-бірінен r ашытыта орналасан А жне В зарядтары берілсін. Егер А заряды орнынан жылжыса, белгілі уаыттан кейін оны дереу В заряды “сезеді”. Олай болса А зарядынан В зарядына андай да бір ”сигнал” жіберген болсын. Айталы моментінде А заряды В зарядына “сигнал” жіберген болсын. Егер ”сигналды” таралу жылдамдыы болса , онда В заряды ”сигналды” уаыт моментінде абылдайды. ”Сигналды” екі заряд аралыында жрген уаыты былай аныталар еді:

Егер ”сигнал” те ыса болса , онда А зарядынан жіберілген ”сигнал” В зарядына жетіп лгермейтін белгілі бір уаыт аралыы бар. Осы кезде А зарядынан жіберілген ” сигнал” айда болады?

Алыстан сер ету теориясы бл сраа жауап бере алмайды. Ал жаыннан сер ету теориясы энергияны айналу жне саталу заына сйеніп , бл былысты тмендегіше тсіндіріп бере алады: бізді ”сигнал” деп олтыранымыз тасымалданатын энергия. Уаытты моментінде ол электр рісіні энергиясына айналып, кеістікте ріс жылдамдыпен тарайды. Уаытты моментінде оны В заряды абылдайды.

Энергия – материяны асиеті жне бдан блек зінше мір сре алмайды. Олай болса электр рісі де , зат сияты , материяны бір трі. Ол – бір зарядты екінші заряда серін амтамасыз етуші материалды орта.

Электр рісіні таралу жылдамдыын тжірибе жасап крсету ммкін емес, сондытан оны мнін длелсіз-а бере салуа болады ( ), йткені оушылар жылдамдыты блмнімен табиаттаы е лкен жылдамды ретінде , механика курсынан таныс. ”Сигналды” кешігуін баылау шін зарядты орын ауыстыруы те шапша болуы тиіс жне зарядтар бір-бірінен те ашыта орналасан болуы керек. азіргі кезде радиотехникада ондай дісті бар екендігін , радиотолындар кмегімен оны таралу жылдамдыын радиожаыры арылы оай лшеуге болатындыын, радиотолындар кмегімен Айды планетарларды зерттегенде, автоматты стансаларды басаранда ”сигналды” кешігіп жететіндігі ескеріліп отыратындыын айтуа болады.

Электр жне магнит рісі ымдары 8-сыныпта кейбір электрлік жне магниттік былыстарды тсіндіру барысында олданылан болатын. Енді 10-сыныпта оушыларды сол алан білімдеріне сйене отырып жне арапайым тжірибелер крсету арылы , оларды электр рісіні алашы сипаттамаларымен таныстыруа болады.

Мысалы, ондай тжірибені бірі ретінде жіпке ілінген пенопласт тілімшесін зарядталан шара жаындату жне алыстату арылы крсетуге болады. Кеістікті р трлі нктесінде жіп р трлі брыша ауытиды, бл сйкес нктелерде электр рісіні физикалы асиетіні ртрлі болатындыыны айаы.

Бл тжірибеден кейін электр рісіні озалыстаы заряда да сер жасайтындыын крсеткен абзал. Ол шін осциллографтаы электронды сулені зарядталан таяшаны электр рісі серінен ауытитындыын баылауа болады.

Электродинамиканы кейінгі тарауларында оылатындыына арамастан , таныстыру масатында, магнит рісіні тыныштытаы заряда сер жасамайтындыын, ал озалыстаы заряда оны сері болатындыын крсеткен абзал. Сйтіп, озалыстаы заряда электр рісі де , магнит рісі де сер ететіндігі ал тыныштытаы заряда тек электр рісі ана сер жасайтындыы жнінде орытындылап ою керек.

Мнан кейін оушылара азіргі кезде физика электрлік былыстар мен магниттік былыстарды, электр рісі мен магнит рісіні арасында тыыз байланыс бар екендігін анытап отыратындыы айтылады. Сондытан да физикада бірыай электромагниттік ріс жнінде айтылады, ал электр жне магнит рістері электромагнитік рісті дербес жадайлары болып табылады.