Д.15. оам жне мдениет: философиялы талдау негіздері.

1. оам: ымы мен рылымы.

2. Мдениет философиялы мселе ретінде.

Дріс масаты:

Негізгі ымдар:

Мдениет –ндылы, процессуалды, пнділік пен нтиже трінде аныталан адамзатты (леуметтік) іс-рекеті; ндіріс арулары мен ралдарынан, имараттар, леуметтік институттар мен саяси мекемелерден бастап тіл, нер, дін жйелері мен ылыми шыармалары, адамгершілік жне ы нормаларына дейін адамны бкіл материалды жне рухани масатты ызметін амтиды.

ркениет –оамды табиаттан ерекшелендіретін категория; ркениетті бастауында оамды зіндік негізі жне ішкі задылытары арылы дамытатын дегейі жатыр.

«ркениеттілікті» біз оамны «жасамды» технологиялар арылы ызметі мен дамуы деп тсінсек, сондай да рационалды жоспарлауа, оамдандыруа, ызметтеріні нтижелерін зі анытауа негіздейтін «ркениеттілікті» масаттылыы мен кооперациялыы жне еркіндік сттері дейміз. ркениет оамны табиат патшалыынан ыктимал трінде автонономды жне рационалды жйе ретінде бліну жадайда.

ркениет пен мдениетті баыттырын ажырата білу ажет. ркениет – ралды болса /нан, кш/, мдениет – гуманды /адамгершілік пен аылды биіктігі/. ркениетті - былжыраты, ал мдениетті – дниеорлы бзады. Мдениет – даа, ркениет – батырлыа шаырады. Мдениет талап етеді, ал ркениет борышын атарады. Мдениет рухани маыздылыымен стемді, ал ркениет – материалдылыымен баындырады. Мдениет ттасы – рухты мияты болса, ркениетті ттасы – йымдастыру болады.

Дстрлі оам /индустриалды оама дейін, примитивті /арапайым/ оам/ -зіні маынасында дстрлі леуметтану мен мдениеттануда адамзатты индустриалды даму кезенге дейін даму сатысын маыналы трыда амтитын ым. Бріне орта дстрлі оам туралы теория жо. Ол туралы тсінік негізінде азіргі леуметтік-мдени модельге ассиметриялы тсінік болады; яни, оны индустриалды ндіріспен айналыспайтын халытарды міріні реалды фактілерін генерализациялау деген тсінік. Д.. экономикасына жаратынды ндіріс трізді. Затты атынас млдем жо, лде азантай леуметтік элитаны жіктік ажеттілігін анааттандыруа арналан. леуметтік атынастын рылысыны негізгі принципі оамны ата иерархиялы стратификациясы болып табылады, сондай а, ол эндогамды касталардан трады. Негізгі леуметтік атынастарды растыратын трі - жабы, брінен ашаталан лде жабы ауым. Осы жадаймен мінез-ылыты дстрлі нормаларын атал трде стану тбінде тланы индивидуалды белсенділігі мен ндылыын жояды. Осыны салдары: леуметтік жинаты ммкіндігін жоа шыарады; саяси билік бір каста, клан лде жан яны олында жмылады; жазбаша нерді жотыы, лде ол наты жоары шинеуніктер мен абыздардын артышылыы. Сонымен атар, жазу кбінесе арапайым тілдермен емес, ерекше жоары тілдермен дамиды /орта асыр Еуропада - латын тілі, Тайяу Шыыста - араб тілі, Ары Шыыста – ытай тілі/. Сйтіп мдениетті рпатара трансляциялау /жеткізу/ вербальды, фольклор трінде болан; негізгі леуметтік институт – жан я. лт туралы азіргі теорияларда д.. деген ым кездеспейді, оны орнына «аграрлы» лде «аграрлы жазбаша оам» деген ымдар ке олданылады /Э. Гелнер, Б. Андерсон, К. Дойч/.

Техногендік оам /батыс ркениеті/-XV-XVII . Еуропа аймаында пайда болан техногендік оамдар. Оны даму жылдамдыы те жоары. Негізгі абылданан ережелерді жаа трде растыру мен жааландыру абілеті жоары жне осы брі оны дамуыны ішкі негізі болады. Негізгі ндылытара инновация мен жаналы жатады. Техногендік оамны бейнесі – Гиннес рекордтары туралы кітап. Техногендік оамны мдениет матрицасы ш кезеен теді: индустриалдыа дейін, индустриалды, постиндустриалды. Негізгі асиеті – техника мен технологияны дамуы. Техногедік оамны мілік уаыты – 300 жыл. зіні ішкі мнінде ол агрессивті жне мдениетті сакраменталды дстрін жояды. Дамуды техногендік типі – табии оршаан ортаны тез згеруі жне адамдарды оамды атысыны трансформациясы. Сырты лем адамны ызмет аренасына айналады. Адам – орталы, активті іс-рекетті жан, ол зіні іс-рекеті сырта баыттайды. Жалпы мдени атынастар «кш» категориясы арылы аныталынады - ндірістік кш, білім кші, интеллектуалды кш.

леуметтік философия объектісі оамды тану, яни леуметтік аиатты тану.

леуметтік философияны анытау иын, йткені білімні бл саласы адам ызыушылыын, оны лемді тсінуі жне осы лемдегі зін тсінуімен байланысты.

леуметтік философия з бастауын Антика кезеінен алады. Оны тууы Платон жне Аристотель аттарымен байланысты. Олар оамды жне оларды блек сфераларын философиялы трыдан алаш рет тсіндірді. Платон зіні «Мемлекет» жне «Задар» ебегінде кне грек оамыны логика-тсінушілік анализін жасайды, ал Аристотель «Саясат» атты ебегінде - з заманындаы леуметтік мселелерін эмпирико-ылыми трыдан зерттейді.

Ортаасырлы оам моделі - дай ерігін жне дстрін білдіретін моральды рылым. Шыыста да (ислам) батыста да (христиан діні) шіркеу мемлекет ролін атарады. Крнекі рал ретінде азіргі замандаы итальян философы Умберто Эконы «Роза есімі» атты ебегін алуа болады. Бл ебек оамны шіркеулік институттарыны ол астында боландыын наты крсетеді.

леуметтік ойлар дамуыны жаа сатысы ретінде айта рлеу дуірін айтуа болады. оамны жетілуіні дрыс жолын іздеу утопиялы ебектерді тууына келді. Оны бірі ретінде Томаззо Кампанелланы ататы «Кн аласын» айтып кетуге болады. Утопия аиатты крінісі ретінде айта рлеу дуіріні леуметтік ілімінде з орнын алады.

Аартушылы дуірді леуметтік ойлары Монтескье, Вольтер, Руссо, Гельвеций жне т.б. аттарымен байланысты. Оларды ебектерінде леуметтануды ылым ретіндегі теориялы базасы аланан.

Француз аатушыларыны оамды анализдауы жаратылыстану ылымдарына тн зерттеуді принциптері жне тсілдерін олдануды жорамалдамады. оамды мірді тануда жаратылыстану принциптерін олданан алашысы Клод Анри де Сен-Симон (1768-1825) болды. Ол философ леуметтік ылыма «утопиялы социализм» атымен енген концепцияны бастауында трды.

1817 жне 1824 жылдар аралыында социологияны негізін салушы Огюст Конт СенСимонны хатшысы болып істеді. 1822 жылы олар «оамны айта йымдасуына ажет ылыми жмыс жоспарын» растырды. Онда объективті зерттеулерге сйенген, жаратылыс ылымдарыны тсіліне сай растырылан оам туралы ылым жасау керектігі жайында айтылады. Бастапыда оам жайындаы жаа ылым «леуметтік физика» деп аталады. Осылайша, леуметтану оамды зерттеудегі брыны спекулятивті, таза абстрактілі тсілді ылымымен ауыстыруа мтылыс болды. Соара, 1839 жылы Конт «леуметтік физиканы» леуметтануа згертті, йткені неміс статисті Кетле барлы леуметтік физиканы статистикалы зерттеуге кеп тіреді. Ал Контты тсінуінше леуметтану теориялы ылым болу керек.

ХІХ асырды аяы ХХ . басында леуметтанудаы орталы тла ретінде неміс социологы Макс Вебер (1864-1920 жж.) болып танылады. Макс Веберді таным теориясындаы басты мселесі: мдениет жайындаы ылыма жаратылыс ылымдара тн аталды пен жалпы мнділікті алай амтамасыз етуге болады?

азіргі леуметтік философия оамны трт негізгі мінездемесін береді: зіндік рекет, з-зін йымдастыру, зін зі дамыту, зін зі жетілдіру. зіндік іс-рекет, зін-зі йымдастыру жне зін-зі дамыту тек ана оама емес, сонымен атар оны блек элементтеріне тн. Біра, жеткіліктілік тек жалпы оам ана бола алады. Оан кіретін бірде бір жйе жеткілікті болып табылмайды. Тек ана іс-рекетті барлы трі леуметтік топтар, институттар (жаня, білім, экономика, саясат жне т.б.) оамды жеткілікті жйе ретінде райды.

оам рдайым озалыс жадайында болады. Дегенмен, сонымен атар ол тратылыты аныталан ережесін ажет етеді. Басаша айтса, диалектиканы длелдеуінше шамадан тыс мнді сапалы згерістерге келеді, ал ол оам сияты иын иерархиялы жйе шін лкен мселе жне оны мір сруіне ауіп келеді.

Мдениетті жабы, автономды, тек зін менгеретін жйе деп айтуа болмайды, себебі, оны дамуы ішкі жне сырты, мдениеттану себептермен негізделеді: экономика, мораль, нер, ы, саясат арылы. Мдениет пен ылым аралыындыы атынас туралы таырып жалпы жне шексіз, оны кп блшекті жаы да бар: ылым табии жне леуметтік мірді задылытарын шыаранда, оларды мегеретін ажетті негізіне айналады, сйтіп, оамны ажеттіліктеріне сер етіп, адамзата мірлік стратегияны тандау, мдени даму жолын іздеуге кмектеседі. ылымны осы фунциясын атару ызметі ммкін тек негізгі бір себеп арылы – ылым мдениеттін е жетілген блігі болан сон, лі бріне жетпеген трлермен байланысты.

Мдениетті ылыма серін длелдейтін бір факт бар, рбір мдениет ылымды жаратпайды, мысалы, майя мдениеті. ылымны пайда болуына мдениеттану негіздер алыптасанда ана, мдениет адамзатты баса іс-рекеттеріні нтижелерімен оса /мораль, нер, дін, техника, экономика т.б./ зіндік ойлау стильді, дние бейнесін, танымны стандарттары мен дниені тсіндіруге ыпал етеді. Мдениет р-ашанда ылымнан объектілерді адекватты /шынды, аиат / трін, дегейін талап етеді.

Осы нтижесінде ылым зіне деген мдениетті серін сезеді, оамда алыптасан мдени дстрге, ндылытара, нормалара ара сйейді. Мдениет ылыма тікелей емес, астарлы трде де сер ету ммкін.

Мдениет пен ылым арасындаы атынастын механизмі рельефтік трде техногендік /батыс/ жне дстрлі /шыыс/ ркениеттерді салыстыранда айын.

Батыс ркениеті – бірінші трде, техногенді ркениет, зіні бастамасын ежелгі антика кезенінде тауып 17-18 . Еуропада толы алыптасып, содан Солтстік Америкаа, Австралия мен Японияа кшті. Осы ркениет шін табиаттын байлыы мен кшін мегеру сипатты: сырты лем адамны ылыми-техникалы ызметіні аренасы, табиатты жаулау мен згертуі, былыстарды тануда дискурсивтік, логикалы-математикалы подходка негізгі акцент жасау.

Батыс мдениетіні профессионалды жне баса сфераларына «жетістік» этикасы сипат, «Мен» жне «Мен-еместі» наты ажырату, тланы индивидуалдылыына, уникалдылыына, айталанбатындыына акцент жасау. Адам биолеуметтік жан, экономикалы жне техникалы прогресс арылы хайуандытан азіргі постиндустриалды денгейге дейін бірізгілік озалыс жасады.

Осыны брі батыс ылымыны принциптарына, оны баыттары мен станымдарына сер еткен: аиата жету трінде жаналы пен біртуманы ндылыы, техника мен технологияны ылыми идеяны материализациясы ретінде даму, оршаан ортаны заттары мен былыстары мнгі згерісті деген идея, жойылмайтын жаа фактілер мен ескі задылытар арасындаы айшылытар, сол себепте жаа теориялардын ажеттілігі – осылардын брі батыс ылымны азіргі негізгі нормалары.

Жалпы ылым адамдары шін, тек техногендік оамны адамдары ана шін емес шыармашылы пен индивидуалдылыты идеалы, иілмелі динамикалы ойлауда сипатты, зіні ылыми жне арапайым сананы рефлексиялыы мен баытында ашы. Батыстын ылыми ойлауыны классикалы трі бірізгілік, бірсызыты, бинарлы логикамен негізделген, яни айшылыты жне оны шешіміні бар екені мойындамау деген.

Тбінде, батыс ылымыны даму тенденциялары оны постнеклассикалы дегейіне келді; яни, дниені ізгіліксіз бейнесіне. Мысалы, плазмадаы ізгіліксіз толындар, сйыты пен газдаы турбуленттік, лкен жымдарды мінез-лытары т.б.

Сйтіп, батыс мдениетіні ылымыны дамуы оамда сананы келесі типтеріні бір-бірін ауыстыруы, кезедерге блінеді: магиялы, этникалы, полистік, діндік, ылыми, алыптаса кележатан, постылыми. Жаандау мселелерге арамастан техногендік мдениетті болашаы ылыми-техникалы жаналытармен байланысты.

Шыыс мдениетіні дамуы – ол нді-буддалы /б.д.д. 7-6 ./, арабо-исламды /7 . б.д./, ытай-конфуцийшылды /6 . б.д.д./ дниегекзарастар. Келесіде осы мдениеттерге трізді оамдар дстрлі оамдар деп аталады.

Ежелгі шыыс кзарастары бойынша лем тсінігіне келсек, табиаты бірттас, тірі, бір-бірімен байланысты, зі арылы жетілген организм, адам соны бір блігі деген тсінікке негізделген; будда кзарасында дние бір трлі, оны растыратындардын брі бір дегейде, р зат, былыс баса зат пен былыса туелді, зіні жадайымен байланысты. Сйтіп, табиатты згертпей сатау ажет; мысалы, ытайда жетілген дао /табиат синонимы/, алашыда болан, енді жетілмеген келешегі мен азіргі жадайында бар.

Батыстан тыс, згеше ылымны идеалы алыптасан. Шыыс кзарасында лем – арыш, ал адам соны блігі. Шыыс мдениетінде де табиат пен мінез-лытарды мегеру масат ойылады. Шыыста адамны бостандыа жолы – жаа жолды іздеу емес, ол бар болмыстан бет бру.

мір принціпіні бірі - рекетсіздік /у-вей/, дегеніміз іс-рекетті жоа келтіру емес, табии жолды бзбау, адамны органдарыны арасындаы жне табиатпен йлесім ыраы. Табии процесстерді жадайын адам зіні дрыс емес істерімен бзады. Сйтіп, ытай философиясыны баыттарымен мектептері жалпы жне орта рухани негізден – Дао мденитін тамыр ылып алады, зі ол арышты гармониялы рылысы мен мір мні, инь жне ян ыраымен саталады. Оларды ыраы мен байланысы табиат пен арыштын, лемні озалыс себебіні згерісі.

Сйтіп, шыыс ойлауында дстр мен наты алыптасан лгілерге мн беріп, жана білімге ешандай дылы бермейді. Шыыс ылымы натылытан абстракциялануа тырыспайды, былыс пен, фактілермен жалпы задылы арасында шекара жасамайды. Батыс ылымында аиатты тану ол жалпылыты білу, ал Шыыста наты мен жалпыны арасындаы тендік пен лесімділікті ажет етеді. Солай, танымны субъектісі мен объектісін арама-арсы ою жо. Практикалы ылым алыптасан Шыыста леммен бір болмысты болуды алайды. Шыыс пен Батыс мдениеттері здеріні айырмашылытарына арамай бір-бірімен схбата тырысады. Осы жадай ылыма да атысты. Осыан длел арыш, табии, луметтік процесстер туралы тсініктеріні нтижелері. Шыыста ойлаудын ерекшелігі бірізгіліксіздік, ол жетілгендік пен схбаттылытын крсеткіші жне шыармашылы хаостын аланынын себебі деген ой. Осы тжырыма азіргі ылым зіні классикалы емес жне постнеклассикалы кезедерінде жетті. Мысалы, нді философиясындаы адам организіміні тпкі ммкіндіктері туралы білімдер азіргі медицина мен биологияда жаа трде арастырылып жатыр. Осы батыс рационализімі мен шыыс данышпандыыны интеграциясы. 20 . шыыс психомдениеттеріні /даосизм, буддизм, дзен-буддизм/ медиативтік тжірибелерін батыс ылымы пайдаланады /интуитивтік дісті былысты тануда олданады/. Сйтіп, нді физик Б. Бозе, пакистан физигі А. Салам деген жаа аттар туылды.

орыта айтанда, 20 . сонында – 21 . басында адамзат мірді сатау стратегиясын тандауында шыысты дстрлі нтижелерімен, техногендік ркениетті тнірегінде пайда болан ндылыпен, кзарас маыналарымен келісім тріне жетті. Батыс пен Шыыс арасындаы схбат конструктивті жне шексіз, солай, адамзат жаандау мселерінде шеше алу ммкін дейміз.

Тестер:

1. Адамны іс-рекетіне жеткілікті атынастар мен байланыстарды жиынтыы:

А) тарих C) мемлекет

B) этнос D) оам

2. Капиталистік атынастар дами бастаан кезде пайда болан адамдарды тарихи бірлестігі:

А) лтC) мемлекет

B) этнос D) оам

3. Ебек теориясы бойынша адамны алыптасуына сер еткен факторлар:

А) биологиялы эволюция C) ебек ралдары, сйлеу, ойлау

B) дайды пайымдауы D) мдени факторлар

4. Тарихты материалистік трыдан арастыру теориясыны авторы:

А) Мальтус C) Маркузе

B) МарксD) Маршалл

5. леуметтік уаыт дегеніміз:

А) сана дамуыны процесстеріC) тарихи оиаларды німділігі

B) оршаан ортаны згеруі D) мдени процесстер

6. Жер бетінде адамдарды саны кбеюіні зияндылыы туралы е алашы ескерген ойшыл:

А) Мальтус C) Маркузе

B) Маркс D) Маршалл

7. Цивилизацияны алашы дегейі:

А) алашы аумды оамы C) индустриализм

B) аграрлы цивилизацияD) постиндустрализм

8. Адамны іс-рекетіндегі биологиялы факторларды абсолютизациялау:

А) персонализм C) социал-дарвинизм

B) конвенционализм D) постиндустрализм

9. Геополитикалы маынада лтты рамы: