Дріс таырыбы: Жас ерекшелік психологиясыны зерттеу пні, мселесі жне салалары, негізгі ымдары.

ЛЕКЦИЯ КЕШЕНІ

1. Жас ерекшелік психологиясы пні.

2.Жас ерекшелік психологиясыны салалары.

3.Жас ерекшелік психологиясыны негізгі ымдары.

4.Жас ерекшеліктері психологиясыны отанды психологтарды ебектеріндегі

мселелер.

1.Даму дегеніміз не? Ол немен сипатталады? Объектіні баса згерістерінен дамуды принципиалды згешелігі неде? Объект згере алатындыы, біра дамымайтындыы белгілі. Осыдан су-бл объектті санды згерісі, оны ішкі рылымы жне оны рамына кіретін жекелеген элементтер мен процестерді згеруінсіз. Мысалы, баланы физикалы суін лшей отырып, оны санды суін круге болады. су былысы психикалы былыстарда да бар. Мысалы, сйлеу абілетіні функциясыны згеруінсіз баланы сздік орыны суі. Осыдан су – бл даму емес, біра оны симптомы бола алады.

Жас ерекшелік психология блімдері: балалы психология, жасспірім психологиясы, ересектік психология, артаю жне крілік психология немесе геронто психология.

Жас ерекшелік психологиясы баса ылымдармен: философиямен, педагогикамен, медицинамен, анатомиямен, жне физиологиямен тыыз байланысиы. Сондай-а психология ылымыны жалпы психология, педагогикалы психология, леуметтік психология сияты блімдермен де тыыз байланысты.

Жас ерекшклік психологиясы келесі теориялы жне практикалы мселелерді шешуге баытталан:

1. ылыми – зарттеушілік.Оларды ойылымдары кезінде ылымпні ртрлі дегейде арастырылыды: дамуды жалпы задылытар дегейінде жне мірді жекелеген кезедерінде оларды спецификалы крініс беруіні дегейінде.Бл мселелер объект пен зерттеу пні аса толы жне тере тсінуге баытталан.

2. Диагностикалы. Олар адам дамуыны ртрлі кезедерінде оны сипаттарыны индивидуалды жне тлалы ересектік дрежесін баалауа жне білуге, ртрлі жастаы адамдарды психикалы дамуындаы ртрлі ауытуларды баалауа, психикалы дамуды потенциалды ммкіндіктерін анытауа ммкіндік береді.

3. Коррекциялы. Психикалы дамудаы дефекттерді тзетуге жне ртрлі ауытуларды тудыратын себептерді алып тастауа баытталан. Жас ерекщелік психологиясы пніні крделілігіне байланысты психологиялы ылым тарматарында дістемелік трыдан аса бір байы, нрлісі.

Жас ерекшелік психологиясы пні- р илы психикалы процестерді табии негізі мен немі дамып отыратын азаматты асиеттерін, психологиялы сапаларын, адам психикасыны жас ерекшелігі динамикасы, даму стіндегі адамны психикалы процестері мен психологиялы асиеттеріні онтогенезін зерттейді. Даму психологиясы психикалы процестерді жас ерекшеліктерін, жеке адамны дамуыны жетекші факторларын т.б. зерттейді. Даму психологиясы психология ылымыны бір саласы,19 асырды аяында мірге келген.

Пні зерттейтін салалары мынандай: балалар психологиясы, жеткіншектер психологиясы, жастар психологиясы, ересектер психологиясы, арт адамдар психологиясы. Бл салалар оыту мен аыл-ойды дамуын жне оларды зара байланысы мен іргелі мселелерін зерттеп, оыту ісіндегі адамны аыл-ойын, сана-сезімін жетілдіруді тиімді жолдарын нендей дістер арылы рістетуге болады деген мселелерді іздестіреді.

Зерттеу дістері:

1. йымдастыру дістері- салыстыру, лонгитюд, комплексті;

2. Эмпирикалы дістер- баылау, зіндік баылау, эксперименталды дістер, психодиагностикалы дістер( тест, сауалнама, сра-жауап, леуметтік лшем дісі, интервью, гіме);

3.Мліметтерді деу дістері- санды жне сапалы талдау;

4.Интерпретациялы дістер- генетикалы жне рылым дістері;

Психологиялы дамуды озаушы ылымы бола мегерген жне жаа мазмныны арасындаы ішкі айыршылытар. Психиканы дамыту проблемасын тсінудегі маызды мселе сана мен іс-рекет бірлігі. Іс-рекет пен сана зара тыыз байланысты адамзат іс-рекетін зерттеу жолдары психикаа анализ жасауа ммкіндік береді.

Бала дамуындаы озаушы оны жас ерекшеліктерін анытайтын себептер Л.Н.Леонтьев ебектерінде де арастырылады. Мысалы: мектеп жаса дейінгі жаста бала оршаан адама туелді; оларды талаптармен санасады .Мектепке дейінгі жастан дамуды келесі стадиясына ткенде баланы бкіл арым-атынасы жйесі згереді. Баланы психикасыны алыптасуы тікелей жетекші рекетпен шарттасады. Жетекші рекетке байланысты баланы жасына тн психикалы жаалы болады.Баланы психикалы дамуы проблемасы азіргі отанды психологиядаы негізгі мселелерді бірі. Кптеген крнекті психологтар: П.Я.Гальперин, Д.Б.Эльконин, В.В.Давыдов, Л.В.Занков, Н.А.Менчинская т.б. бл проблеманы шешуді ртрлі жолдарын крсетеді.

Дамуды озаушы кштері. Жеке бас з мірінде ішкі айшылытарды сері негізінде дамиды. Олар жеке басты оршаан ортамен арым-атынасына, оны жетістіктері мен стсіздіктеріне, оам мен индивидті тепе-тедігіні бзылуына байланысты. арама-айшылы жаа асиеттерді жне жеке сапаларды тууына байланысты шешіледі. Кейбір арама-айшылы жаа арама-айшылыпен ауысады. Егер оларды шешімі табылмаса, дамуды тежелуіне, дадарыса кеп сотырады. Дамушы жеке бас жааша мір сру жадайларына, оамдымаызды рекетке арай мтылады, осы масатты жзеге асыруда з дамуыны жаа айнар кздерін табады.

Дамуды леуметтік жадайы- р жас кезеіні зіне ана тн жне сол кезедегі психикалы дамуа сер ететін сырты жадай. р жастаы балаларды мірі оларды спецификалы мір мазмнына толы: оршаан адамдармен зара арым-атынасы, белгілі бір жас кезеіндегі жетекші рекеттер: ойын, оу, ебек. Сонымен бірге рбір жас кезеінде бала орындайтын белгілі бір міндеттер жне бала орындауа тиісті міндеттер болады. Дамуды леуметтік жадайы- бл бір жас кезеіндегі ішкі процестерді дамуымен жне сырты жадайларды йлесімділігімен сипатталады

Жас дамуындаы дадарыстар. Дадарыс- бл бір жастан екінші жас кезеіне ту кезінде психикада згеріс болып, даму секірмелі сипатта болатын тпелі кезе. Дамуды жас дадарыстары кейбір жалпы ерекшеліктермен сипатталады. Бл кезеде бала зін оршаан адамдармен жиі кофликтіге тседі, ашуланша, ырсы болып келеді.

Жетекші рекет- адамдарды белглі бір жас кезеінде пайда болатын жне алыптасатын, негізгі психикалы жетістіктерді анытайтын рекет.

Жетістіктер- белгілі бір жас кезеінде ана пайда болып, сол кезедерді баса кезедерден ажыратуа кмектесетін психикалы процестер мне жеке бастаы сапалы згерістер.

Жас ерекшеліктері психологиясыны отанды психологтарды ебектеріндегі сратары.

Жас ерекшелігі мен педагогикалы психологияны дамуы мен алыптасуы тарихында Ресейде К.Д.Ушинскийді) 1824-1871) ебектері крнекті орын алады. Ол, психология ылымы трбие масатын анытау, дістерді деу, оыту жне трбиелеу ортындысын баалау, педагогикалы тжірибеге анализ жасау жне толытыру шін маыздылыын атап крсетті.К.Д. Ушинский педагогикалы процесті анытайтын ылымдар иерархиясын бекітті. Педагогика, деді ол тек антропологиялы ылымдар: анатомия, физиология, психология, философия, логика т.б, соны ішінде психологияа сйеніп ттас жеке басты трбиелеу жоспарын дейді деді.К.Д. Ушинский з жмыстарында оу іс-рекетінде ес, зейін, сйлеу, ойлау, сезім т.б. психикалы процестерді маызын атап крсетті. алым негізгі психологиялы-педагогикалы проблеманы ойлауды дамыту деді. Оны кзарасы бойынша оыту ортындысы ойлауа атысты.сіресе, ол салыстыруа кп кіл блді, себебі салыстырусыз тсінік болмайды, тсініксіз білім болмайды.К.Д.Ушинский адамны ттас психологиялы концепциясын жасады. 19- шы асырды 20-30 жылдарыны басында даму психологиясында биогенетикал жне социогенетикалы баыттарды кресі кшейе тсті.Осы жылдары психологияны теориялы негіздеріні алыптасуында кп жетістіктер болды.

Осы жылдары Л.С.Выготский (1896-1934) А.Р.Лурия (1902-1977) А.Н.Леонтьев(1903-1979) психикалы дамуды мдени-тарихи теориясын деді.

.С Бнготский оыту мен дамуды зараатынасын айта арады. алымдарды крсетуінше оыту тиімді болады, егер даму бірінші болса.

рі арай жас ерекшелік психологиясыны проблемаларын С.Л.Рубинштейн (1889-1960) деді. «Жалпы психология негізінде» психиканы алыптастыру проблеммаларына жан-жаты тоталады.

С.Л.Рубинштейн психиканы даму заы бойынша бала жетіледі жне дамиды, трбиелеу жне оыту кезінде.

сынылатын дебиеттер:

Негізгі дебиеттер:

Абрамова Г.С. Возрастная психология.- М.,1997.

1. Возрастная и педагогическая психология./ Под ред. Петровского А.В.- М.,1979.

2. Возрастная и педагогическая психология./ Под ред. Гамезо М.В. и др.- М.,1984.

3. Выготский Л.С. Педагогическая психология.- М.,1991.

4. Зак А.К. Развитие умственных способностей младших школьников.- М.,1994.

осымша дебиеттер:

 

1. Баркан А.И. Его величество ребенок какой он есть. Тайны и загадки.- М.,1996.

2. Безруких М.М. Знаете ли вы своего ученика?- М.,1991.

3. Божович Л.И. Личность и ее формирование в детском возрасте.- М.,1968.

4. Бреслав Г.М. Эмоциональные особенности формирования личности в детстве.- М.,1990.

5. В мире подростка/ Под ред. Бодалева А.А.- М.,1982.

 

Таырыбы: Кіші мектеп жасындаы балаларды танымды процестеріні дамуы

Жоспары:

1.Бастауыш класс оушыларыны абылдау ерекшеліктері

2.Кіші мектеп жасындаы оушыларды ес,елестері

3.Ойлау ерекшеліктері

4.Эмоция,сезім крсеткіштері

5.Ерік

Бала дниеге келгеннен бастап, оны танымды рекетіні алыптасуы здіксіз жріп отырады. Мектепке дейінгі шаты соында баланы психикасы мектепте ои бастауа ажетті жне жеткілікті даму дрежесіне жетеді. Мселен, жеті жастаы балаа:

1. Сйлеуді даму дрежесі, сз оры, белсенді жне пассивті сздігі ажет;

2. оршаан дние жайлы ымдар ажет;

3. ажетті іс-рекет жайлы икемділігі мен дадылырыны (арындашты стай білу, желімдеу, кесу, сурет салу) дамуы;

4. Іскерлікке зін жеге білу стінде крінетін бала еркіні дамуы, крделігіне арамастан берілген тапсырмаларды ынталана орындауы, малім оятын талаптара баынуы тн.

Мектепке келген кезінен-а, балада аыл-ой рекеті сияты аса маызды абілет алыптасады. Бл абілет ои білуге йрену ынтасынан крінеді. Окытуды алашы адамдарынан бастап мектеп осы абілетті жан-жаты дамытып, рі жаттытырып отыруа тиіс.

Бастауыш мектепте баланы бкіл психикалы рекетін: зейін, абылдау, есте сатау мен есте алдыру, ойлау, баылау рекеттерін реттеп отыру арылы анымды рекеті алыптасады.

Психологтарды, педагогтарды (Н.Лейтес, А. Люблинская, Я.Пономарев, Ж.Пиаже, А.Зак. т.б.) зерттеулерінше оушыны мектептегі кезедеріні ішінде, сіресе, бірінші сынып кезеінде оушыларды танымды рекеттеріні психологиялы негізі жне елестету, армандау, шыармашылы ойлау жне ойлау операциялары: талдау, жинатау, жалпылау, салыстыру жне т.б. алыптасады. Сонымен атар рекетті баалау, орытынды шыару жне з пікірін айту сияты керекті негізгі абілеттер де кріне бастайды. Бастауыш сынып оушыларыны маызды таы бір ерекшелігі — оларды эмоционалды кіл-кйіні ктерікілігі. Жарын айтылан бір ауыз сз, крілген фильм, оылан кітап не гіме балаларды баурап алады, оларды жан сарайында жаыры тудырады. Бл жастаы балалар айтана оп-оай кнгіштігімен ерекшеленеді, олар ересек адамдарды, сіресе, малімні трбиелеу ыпалына тез беріледі.

Бастауыш сынып оушылары детте р трлі тапсырмаларды ыпты орындайды, іс стінде зор табандылы крсетеді. Тапсырмалар беру жйесін ру, оны орындалу сапасын баылау, ол жеткен табыстары шін балаларды мадатап отыру жолымен танымды рекетті алыптастыруды маызы зор.

1.абылдау Егер тйсiк сырты дние заттары мен былыстарыны жеке асиеттерi мен сапаларыны миымызда бейнеленуi болса, абылдау заттар мен былыстарды мида ттастай бейнеленуi болып табылады. абылдауда заттар мен былыстарды тсi, дыбысы, дмi, иiсi, формасы т. б. асиеттерi ттас кйiнде бейнеленедi. Мысалы, алманы абылдауды алайы. Мнда бiздi анализаторларымыза оны ызыл тсi, хош иiсi, тттi дмi т. б. осындай асиеттерi бiр мезгiлде сер етедi де, миымызда ттас зат бейнесi пайда болады. абылдау процесiнде адамны ткендегi тжiрибесi ерекше маыз алады. Сырты ортадан адама дамылсыз апарат келiп отырады. Кiсi бларды брiн бiрдей дрыс абылдай алмайды, немесе лгермейдi. Егер бала мiр бойы поезды крмей ссе, оны бiрден жасы тани алмайды. Адамны сырты дниенi заттары мен былыстарын абылдауы селос iлу емес, белсендi абылдау. Белсендi абылдау ана дниенi тереiрек тануа ммкiндiк бередi.

абылдау — ми абыыны крделi анализдiк жне синтездiк ызметiнi нтижесi. абылдауды физиологиялы негiзiне бiрнеше тiтiркендiргiштердi жиынтыы мен оларды арым-атынасында пайда болатын уаытша жйке байланыстары жатады. Мны И. П. Павлов атынас рефлексi деп атаан. Мселен, кру анализаторында оеындай атынас рефлексiнi жасалуы (яни тiтiркендiргiштердiн бiр-бiрiмен байланысы) затты трi тсi, млшерiне арамай-а оны тласын тануа ммкiндiк бередi.

Сйтiп, абылдау — тйсiктегiдей бiр анализаторды ана ызметi емес, бiрнеше анализаторларды бiрлесiп ызмет iстеуiнi нтижесi. Мселен, киноны кру екi анализаторды (кру, есту) зара байланысып жмыс iстеуiнен болады.

2.Ес– крделі психикалы процесс. Ол айналамыздаы бізге сер етуші дниені, ондаан заттар мен былыстарды нервмізде сулелендіруді айрыша бір трі. 1) имыл - озалыс есі дегеніміз - адам жасаан имылдарды есте алдыру мен айта жаырту. Бл ес имылды дадылар мен детті озалыстар жасауды негізіне алынады. Барлы трмысты, спортты жне ебек дадылары имылды ес арасында алыптасады. 2) Эмоциялы ес немесе сезім есі адамны басынан кешкен сезімдерін есте стайды. Естін бл трі туралы К. С. Станиславский: «Сіз бастан ткен жайтты еске аланда ызарып, бозаруа абілетті болсаыз, баяыда тіп кеткен баытсызды жайлы ойлауа орысаыз сізде «сезіну есі немесе эмоциялы ес боланы» деп жазды. 3) Сздік- логикалы немесе маыналы ес – бл сз формасында айтылан айтылан ойды есте сатап жне стап, кейін айта жаырту. Есті осы трі кбінесе философтар мен математиктерде жиі кездеседі. 4) Бейнелендіру немесе елестету есі адамдарды трлерін, табиат суреттерін, жиаздарды, музыкалы уендерді, иіс, дмдерді есте сатауа, айта жаныртуа кмектеседі. Мселен, адамны материалды анша мерзімге сактай алатындыына байланысты ес ыса жне за мерзімдік болып екіге болінеді. ыса мерзімдік есті рекетті натылы міндеттерін орындауа байланысты крінетін трін оперативтік ес деп атайды. Оперативтік есте хабарды бірнеше секундтан бірнеше кнге дейінгі аралыта сатауа баытталан есті айтады. за мерзімдік ес орына тскен хабарды адам кп рет айта жаырта алады. за мерзімді есті олдану кезінде кп жадайда ойлау мен ерікті кші ажет болады. Генетикалы есте хабар генотипте саталып, тым уалау арылы беріліп, айта жаыртылады. мір сру ызмет атару барысында нерв жйесіні ерекшеліктеріне арай адамда есті даралы жне типологиялы ерекшелігі алыптасады Есті даралы ерекшеліктері. Есті даралы ерекшеліктері біріншіден, жеке адам ерекшеліктерімен байланысты болады. Ес дрежесі бірдей екі адамды табу иын. Есті жасы сапаларыны бірі - даярлыы. Есті орынан кез келген уаытта ажет нрсені тауып ала білуді есті даярлыы дейді. Есті жеке сапалары трлі йлесім табуы ммкін. 1. Е туірі – бірден есте сатау мен бірте – бірте мытуды йлесуі. Ес ерекшелігі осындай адамдар материалды бірден есте сатайды; 2. Есте самарау сатау бірте – бірте мытумен йлеседі. 3. Бірден есте сатау тез мытумен йлеседі. Ес сапасы осындай адамдар материалды «тез аып алып», есте сатайды. 4. Е жеміссіз ес самарау сатап, тез мытумен сипатталады. Есі осындай адамдар жаттауа кп уаыт жмсайды, біра ажетті нтижеге жете алмайды. Есті типологиялы ерекшеліктері. Ес трлеріні біріні басымыра болып алыптасуы жеке адам ерекшеліктеріне, адамны рекет ерекшеліктеріне байланысты болады. Мселен, ртістерде – эмоциялы ес жасы дамыан болса, композиторларда – есту, суретшілерде – кру, философтарда – сздік – логикалы ес жасы дамиды. Есті дамуы, сол трізді, адамны маманды рекетіне де туелді, йткені психика рекет стінде крініс берумен бірге алыптасады да.

3.Ойлау Сырты дниені толы тануа тйсік, абылдау, елестер жеткіліксіз болады. Біз тікелей біле алмайтын заттар мен былыстарды тек ойлау арылы ана білеміз. Тйсік, абылдау процестерінде сырты дниені заттары мен былыстары жайлы арапайым орытындылар жасалады. Біра арапайым орытындылар сырты дние заттары мен былыстарыны ішкі рылысын, оны ажетті атынастары мен байланыстарын жнді ашып бере алмайды. Адамны ой-рекеті сіресе трлі мселелерді бір-біріне жанастыра отырып шешуде те жасы крінеді. Ойлау дегеніміз сырты дние заттары мен былыстарыны байланыс-атынастарыны миымызда жалпылай жне жанама трде сз арылы бейнеленуі. Ойлау абылдау, елестермен тыыз байланысты. Тйсік пен абылдау танымны бірінші баспалдаы боландытан, олардан тыс ешбір ойлау болмайды. Ойлау сезім мшелері арылы алынан мліметтерді дейді. Ойлау сезімдік малматтарды негізінде ана ммкін болатын нрсе. Елестерде жалпылаыш элементтер мол боланмен, оны таным ммкіндігі ойлаудан лдеайда тмен. Ойлауды амтитын шебері те ке. Адамны ойы рашанда сз арылы білдіріледі. Біреу екінші екінші біреуге пікірін білдіргенде зін естісін деп дауыстап сйлейді. Ой толы сз кйінде білдірілгенде ана айындалып, дйектелініп длелдене тседі. Ойлау мен сйлеу бірдей нрсе деп, бларды арасына тедік белгісін ою дрыс емес. Ой-сырты дниені бейнелеуді е жоары формасы, сз-ойды баса адамдара жеткізетін рал. Ойды сз арылы бейнеленуі арасында адам зінен брыны рпатар жинаан тжірибе мен біліиді сатап ала алды, ойды мірді онан рі жасарту масаттарына пайдаланады. Бала тілі шыпай тран кезде де ойлай алады. Нресте айналасындаы дниені бірінші сигнал жйесіні ызметі арылы танып біледі. Ойлауды бл трі оны танымын онша кеіте алмайды. Баланы тілі шыып, сз арылы лкендермен арым-атынаса тскенде ана оны ойлау шебері кеейетін болады. Сз бен ойды бірлестігі алашы адамдарды психикасында да лкен орын алан. Сзбен ойлауды арасында ана олар біріні білмегенін екіншісі біліп, аыл-ойын молайта тскен. Тіл мен ойды бір-бірімен тыыз байланыста болатындыын халы ерте кезді зінде-а байаан. Мселен, халымызды «Ішімдегіні брі тілімде, тілімдегіні брі тсімде» деген маалы адамны натылы іс-рекетімен щарттас блумен атар, оны сйлеу мдениетін мегере білуімен де, сз неріне жетілуімен де тыыз байланысты. Сйлеумен тыыз байланысты жріп отыратын ойлау процесі тек адам баласыны психикасына ана тн процесс болып табылады. Кейбір психологтарды (Л. Леви-Брюль т.б.) айтатындай, мдени дамудан артта алан халытарды ойлауы тмен, логикасы шора дейтін теориялар ылыми жаынан дйексіз болып есептелінеді. Адам ойлауыны эволюциялы даму жолы те за. Ойлауды ішкі мазмны оам дамуымен бірге згеріп отырады.

Эмоцияпсихологиясы психологияны белгілі аймаы болып табылады. азіргі тада психология ылымында «эмоция» тсінігіні трлі анытамалары кездеседі. Осыан байланысты Э.Рошты прототивтік аым бойынша талдаан эмоция категориясыны ішкі рылымын зерттеуін арастырамыз. П.Витгенштейн пікіріне негізделген бл аым бойынша, табии категория прототип бойынша аныталады. Эмоция категориясы келесі 4 згергіштік бойынша суреттеледі: жиілік, прототиптілік, бейкатегориялы, доминанттылы.

А.Ортони, Дж.Клор, А.Коллинз жне басалар ебектерінде здеріні эмоцияа тек ана валенттілігі бар психикалы кйлер жататындыын атап крсеткен, яни жаымды немесе, жаымсыз сияты уайымдар, таалу, ызыу, сенімсіздік феномендер эмоция психологиясында арастырылмауы керек дейді. Біра, арнайы зерттеулерді нтижесі бойынша, таалу эмоцияа кіргізіледі.

Эмоция – адамны негізгі мотивациялы жйесін райды. Себебі эмоция з серімен мінез – лыты згерте алады, сондытан ол адам мірінде маызды роль атарады. Сонымен атар, эмоция интелектіні жоары тртібін крсетіп, мінез – лыты негізгі озаушы кші болып табылады. Яни эмоция субьектіге тікелей сер етеді.

Сонымен атар, эмоция танымды процестерді басада бліктеріне серін тигізеді. Осыны серінен субьектіні мінез – лы згереді.

Эмоционалды байланыса деген ажеттілікті адамны екі жаты немесе кп жаты арым-атынаса ажеттілігі негізінде тсіндіруге болады:

а) зін баса адамдар тарапынан ызыушылы пен ыылас білдіру ралы ретінде сезінеді;

б) айналасындаылармен ынтыматастыта болып, оларды кйзелісі мен уанышын бліседі. Бл ажеттілікті бзушылар ртрлі тсілдермен ртрлі жадайларда жзеге асырады.

Эмоционалды байланыса ажетілікті жзеге асырылатын негізгі саласы оушыларды зін оршаан адамдармен жанядаы, ауладаы, сыныптаы, мектептегі жне т.б. тлааралы атынасы болып табылады.

Оашалануа ажеттілік – бл баланы з-зімен немесе ойдаы бір адаммен кп жадайда оашада, кейде баса адамдар атысуымен жргізетін уайымдау нтижесінде жне рашан тсіндіріле бермейтін ішкі диалога деген ажеттілігі.

Бала бойындаы оашалануа деген бейімділікті дамуы жне оны жзеге асыру оны леуметтік, жеке дамуындаы маызды крсеткіш. Себебі айналадаылара жол табу шін алдымен зіе жол табу керек.

детте ашыты-тйыты тлалы асиеттер ретінде арастырылады. Біра мндай кзарас бір жаты. Ол ашыты пен тйытыты осы тлалы асиет ретінде ана крінбейтіндігін, сонымен бірге белгілі бір жадайларда оушыны мінез-лы ретінде крінетіндігін ескермейді.

Мектепке тсу бала сезімдеріні жйелі, жоспарлы трде трбиелеуді негізгі жолы болып табылады. Кіші мектеп жасындаы балаларда (сіресе, бірінші, екінші сыныптаылар) аса сезімтал, эмоционалды келеді. Бл балалар сергек те жайдары, а кіл де сенгіш, аау да діл болып келеді. Олар кез келген нрсені бріне таырап, ызытайды жне зіні атынасын белсенділікпен білдіріп отырады. Бала саба стінде де бір-алыпты отыра алмайды. йткені, зіне ие бола алмай, сезімні жетегіне еріп кетеді. Мселен, кіші мектеп жасындаы арасынан саба стінде атты дауыспен клетін, не жылап жіберетін оушыларды кездестіруге болады. Блар жйкесі озыш, здерін стай алмайтын балалар.

Сыныбы жоарлап, есейген сайын бала мндай ылытарынан арыла бастайды. Малімні ерік-жігер трбиесін осарластыра жргізуі оушылара кп кмек крсетеді. Осы жастаыларда біріні істегенін екіншісі де істегісі келетін бір асиет бар. Мселен біреу клсе, оан осылып аландары да кледі, біреу сйлесе, аландары да оан осылады.

Бірінші сынып оушыларыны сезімдері, кбінесе тікелей ажеттіліктеріне байланысты туып отырады. Жылау, клу, амыу, ялу — брі де оларды ажеттеріні телу-телмеуінен туатын эмоциялар. Мндай жадайда оны аылмен иландыру иын. Ммкіндігінше болаша ажетіні телу жаын ойластыру керек. Бл жай оу процесін балаларды сезіміне тікелей сер ететіндей етіп йымдастыру ажеттігін еске салады.

Мектепте баланы жоары сезімдері одан рі дами тседі. рине, баланы жоары сезімдеріні негізі мектепке дейінгі трбиеде жасы аланады. Осы кезде балада біреуді жасы круі (кбінесе, ол зін жасы крген адамды натады), тіл алыштыы, біреуді айтанын тыдаыштыы байалады. Бала жасы адамдардай болысы келеді. Мселен, косманавтара еліктеп, солардай болсам екен деу — кез келген баланы арманы.

шінші, тртінші сынып оушыларыны сезімдері бірте-бірте крделене тседі, олар кіл кйін біралыпты етіп стауа йренеді. Отанды, туан елін сю сезімдері кріне бастайды. Осындай сезімдерді, тіпті бірінші сынып окушысынан да байауа болады. Мселен, оушыларды «Мен азастанда трамын», «Бізді бріміз де азастанда трамыз» деген шаын пікірлеріні зінен де осы іспеттес сезімдерді іргетасы алана бастаанын круге болады. Бала сыныптан-сыныпка кшкен сайын моральды сезімдеріні шебері кеи тседі. Мселен, жер жзіндегі кейбір елдерді ебек адамдарыны ауыр халіне кйзелетінін, оларды орта мддесі бар екендігін аара алады. Бдан былай балаларды Отан, жымды туралы тсініктері белгілі мнге ие бола бастайды. Мселен, тртінші сынып оушысына «интернационализм» деген сзді алай тсінесі десе, ол: «Бл барлы лттарды бірдейлігі, бізді сыныптта оитын аза, орыс, украин, еврей балалары бір-бірімен те тату трады»,— деп жауап берген. Екінші бір оушыдан: « лтты матаныш дегенді алай тсінесі?»— деп сраанда, ол: «Бізде жо емес зат жо, бізде орасын да, темір де, кмір де, нан да, ет те мол. Шетелдерді бірде біреуінде мндай емес. Біз соан матанамыз»,— дейді. Осы жауаптар тртінші сынып оушыларында з Отанына деген сйіспеншілік сезіміні алыптасып каланына жасы длел бола алады. Осы жастаы балаларды оамды пайдалы жмыстара (мектеп алаын кгалдандыру, темір-терсек, ескі-сы ааз жинау, балалар башасын шефке алу т.б.) белсене атысуы да моральды сезімдерді жасы нышаны екені белгілі.

Кіші мектеп жасындаы балаларды ялу сезімдері де онан сайын жетіле тседі. ялу — баланы жаымсыз іс-рекеттен тотатып отыратын кшті моральды сезім. Мны элементі мектеп жасына дейінгі балаларда да жасы байалады. Мселен, екі жасар балаа бтен біреу сз атса, ол тмен арайды не анасыны артына тыылады. рине, мны шын маынасындаы ялу деуге болмайды. Бл — баланы танымайтын адама тосырау, немесе осы жастаы балалара тн жасаншатыты бір крінісі. Егер осындай жадайларда бала трбиесіне дрыс баыт беріп отырмаса, оны жааы деті бірте-бірте сйегіне сііп, ынжыты, р боса ялшаты, не керісінше, ккіректік, басаны сыйлауды білмейтін панды асиеттерді де алыптасып кетуіне себепші болады.«Жасы», «жаман» деген сздерді мнін айыра бастауы балада ялу сезіміні алыптасып келе жатадыын байатады. Мселен, таза жріп-труа дадыланан кейбір балалар ойын жріп сті-басы быланып алса, бан атты ынжылады, ол, сіресе, ке-шешесінен катты ысылады. Мндайда оан жатырмаан пішін крсету не зілсіз ескертпе жасаан абзал. Бл онда ялу сезіміні беки тсуіне себепші болады.

Мектепке тскен баланы ялу сезімі жаа мазмна тсіп, крделенеді. Енді бала зіні трлі аат істеріне бкіл жым алдында жауап беретінін, мны оай нрсе еместігін ааратын болады. Тжірибелі стаз баланы ялу сезімін аса сабырлылыпен ескеріп отырады, йткені туысынан жйке жйесі лсіз, боса балаларды ялу сезімін елемесе, иын халге шырайды. сіресе, не болса соан яла беретін балаларды психологиясына малім байсалдылыпен арауы ажет.

Ерік туралы жалпыОйланып істелетін, ала масат оюды ажет ететін, трлі кедергілерді жее білуден крінетін имыл-козалыстарды психологияда ерік амалдары немесе ерік деп атайды.Ерік дегеніміз – адамны з мінез-лын мегере алу абілеті психикалы рекеті алдына ойан масатын орындауе байланысты трлі ішкі-сырты кедергілерді жее білгеннен жасы байалады. Мселен, йы басып тсектен трымыз келмейді, біра сабаа кешікпеу шін туру керек. Бл жадайда ішкі кедергілерді (тсектен тры­мыз келмеу сияты, еріншектік т.б.) жеу керек болады. Егер бізді масата жетуімізге сырт нрселер кедергі жасаса (баска адамдардын кедергісі, трлі жадай болмаушылы т. б.), бларды да жеіп отыруымыз ажет. Ерік оамды ебек процесінде пайда болып, алыптасан.. Тек ебек ету арылы ана адам амалдарын кимылдарын крсетіп, трлі ажетте-рін тей алады. Ерікті озалыстарды орындау дегеніміз- ерікті е арапайым трде сырта шыуы. Жас баланы еркіні дамуы осындай озалыстар жасауа йрене бастауда, зіні денесін басара алуынан байалады. озалыстарды тежей алу, тек алда тран масата ана сйкес озалыс жасау- бірінші жнеекінші сигнал жйелеріні зара рекеттестігіні нтижесі. Ерікті маынасы ке. Еріктік амалды талдау Ерік имылы адамны даму процесінде біртіндеп жетіліп, алыптасатын крделі процесс екендігін жасы круге болады. Адамны еркі алдына масат оюдан басталады. Мселен, орта мекткепті бітіретін оушыны арнаулы оу орнына тсетін талабы бар дейік. Оушыны бл масатты оюына оны мдени ажеті, білім алуа тырысуы себеп (мотив) болады. Кез-келген адамнан «сен не шін оисы?» деп сраса, оны нендей болса да бір длел айтатыны тсінікті. Адам осылай зіні келешекте белгілі баытта істейтін ісіні мнін, жоспарын белгілейді. Мны еріктік амалды бастамасы – тілек немесе ниет деп атайды. Ерікті дамуы жне оны трбиелеу Жаа туан балада шартсыз рефлекстер тіндегі ырыты озалыстар ана болады. Сондытан шын мнісіндегі ерікті имыл бл кезеде болмайды. Балаларды еркіні дамуы ырыты озалыстар жасауа йрене бастаудан, яни з озалысын, денесін басараалудан крінеді. Баланы з озалыстарын басара білуіне тілі шыуыны маызы зор. Тілді шыуы ерікті имылды ретеп, тежеп отыру шін аса ажет. ш жасар балада ырыты озалыстар біршама жетілген. Біра озалыстарды алай болса солай мегере алудымні шамалы. Мнда бала зіні кілі ауан нрсесіне ана емес, орындауа ажетті нрселерге де бойын тратата алуы тиіс. Баланы осы асиетке трбиелеуде талап ою, оан шамасы келетін тапсырмалар беріп, орындатызып отыру ерекше маызды. Баланы еркін трбиелеуді нерлым жас кезінен бастау ажет. «Баланы жастан» деп халы бекер айтпаан. Бала тілі шыып, жре бастааннан кейін, й ішіндегілерді ылыына еліктейді, ол рбір нрсені зі істеуге тырыса бастайды. Оны зі киініп, таматанысы, ыдыс- аяты жинап, й сыпырысы келеді. Бл – бала табиатына тн, зады асиеттер. Ойын рекетін дрыс йымдастыру, баланы бірлесіп ойнауа, ойын тртібіне тселдіру арылы да оны ерік сапаларын трбиелеуге болады. Ерік трбиесінде баланы жастайынан ебек сюге баулу, ебек адамдарын астерлеп, сыйлауа йретуді де маызы бар. Мектеп жасына дейінгі балаларды те еліктегіш келетіндігі белгілі. Олар мір тжірибесіні аздыынан кез келген халытара( тіпті жаман болса да) еліктей беретіндігі ткен тарауларда айтылады. Сондытан р бір трбиеші ата-ана ерік трбиесінде де з мінез- лына бекем болып, балаа жаман мінезді крсетпеуге тырысуы тиіс. Ерік кемістіктері жас балаларда кбірек кеэдеседі. Соны бірі – ыырлы. Денсаулыы нашар, организмі лсіз бала шаршаыш. Ашуланша келеді. Мндай бала кейде р боса мазасызданып, теріс ылытар жасайды. Осындай деттен денсаулыы жасарысымен арыла бастайды

 

 

Таырыбы: Кіші мектеп жасындаы балаларды жеке басыны дамуы

Жоспары:

1.Кіші мектеп оушыларыны жеке бас «мен»ымы

2.Кіші мектеп зара арым-атынасыны зіне тн белгілері

 

Барлы табиат былыстары сияты бала психикасы да немі дамып, згеріп бір дегейден диалектикалы жолмен тіп отырады. Трбиені нтижесінен жаа туан баланы психикалы рекеттері біртіндеп дифференцияланып дами келе, жаа сапаларды пайда болуына зірлік жасалады. Даму процесіне ш трлі кш пен ш трлі фактор атысады:

1. Биологиялы фактор. Бл ата-анадан ауысан, туа біткен жне мір сруде абылданан денені барлы мшелеріні, оны барлы жйесі рылысы ерекшелігін білдіретін бала организміні ортамен зара арым-атынасыны нтижесі болып табылатын белсенділікті, сіп келе жатан адамны денсаулыын, алыпты мір трмысын амтамасыз етеді.

2. леуметтік фактор. Бл бала мір сретін орта, е алдымен, адамдарды ортасы. Бл баламен арым-атынас жасайтын адамдар. Оларды сипаттары, оларды ебекке, баса адамдара атынасы, оларды істері мен сздері мен талаптары, дадылары мен мтылыстары бала сіп, дамитын рухани ортаны райды.

3. Баланы белсенділігі. Даму процесіндегі рекет ететін шінші кш болап саналады. Оитын пн андай да жаа, баалы болмасын, малімні шеберлігі аншама жоары болмасын, егер малім баланы зіні белсінділігін туыза алмаса, оан сінілан іс пен ебекте баланы рекетке атынасуы, рекет кткен нтиже бермейді жне баланы дамуына сер етпейді.

Баланы организм дамуы мен оны жеке бас ретінде алыптасуы белсенділік арылы жзеге асады. Баланы даму процесі, оны оамды белсенді де пайдалы мшесі, азамат ретінде алыптасуы осы бас ш факторды серімен амтамасыз етіледі. Е бастысы: осы факторларды біаде – бірі, ол андайда бін кемеліне жетілдінілген болса да, баса екеуінен ерекшелеріп жеке сер етпейді. Барлы іс – осы басты ш кшті зара рекет етуінде.

Оыту мен дамыту арасында тыыз байланыс бар екенін психология ылымы жеткілікті дрежеде длелдеп береді.Бл мселені тбегейлі зерттеп, бала дамуындаы оытуды ролін, алар орнын анытаан крнкеті психолог Л.С.Выготский. Ол дамуды оытумен те деген жне оумен даму екі блек процесс деген кзарастарды атты сына алды.Осыан орай бала дамуыны екі дегейі болатындыын е алаш сынды.

1. Бала дамуыны ол жеркен аймаы – яни баланы лкендеаді кмегінсіз орындай алатын істері.

2. Бала дамуыны жаын аймаы – тек лкендерді атысуы арылы атара алатын істері.Бала осы екінші айматы мегеру арылы дамиды.Оан жету шін, ойын, кшін,абілеттерін сара жмсайды.

Жаын даму аймаы, ол жеркен аймепен зара ызметтесе отырып, бала оны біртіндеп игеріп кетеді.Сйтіп ол жеткен рйматы жоары сатысына ктеріліп, жаын аймаа ріс ашылады. Бдан рі психиканы бкіл саласыны алыптасуы адамны белсенді ызметті рістетуіне ммкіндік береді. Бл процесте ол бір жаынан, зіні іскерлігі мен абілетін ныайтып, жетілдіреді, жаа дадыларды игереді, екінші жаынан, материалды жне рухани байлытар жасап, сол арылы адамзат мдениетіне з лесін осады. Адам міріні осы кезаінде даму туралы іс - рекетті танымды, ебек жне баса да ызмет трлеріні дістерін байыту ретінде айтуа болады. Баланы потенциалды ммкіндіктері нерлым жан – жаты, йлесімді, толыыра дамыса, ол есейген кезде оны ызметі сорлым мазмнды, жан – жаты, табысты болады, оны жзеге асыруды тсілдерін ол сорлым серпінді мегеріп, жаырта алады. Демек, шын мінісіндегі педагогиканы міндеті баланы ертегі кніне мезейді. алым – психологтар Л.В.Заеков, А.А.Люблинская, Д.Б.Эльконин лабороторияларында бастауыш мектепте оытуды мазмнын, сипатын згертуге арналан зерттеу жмыстары жасалды.С.А.Рубенштейн, Е.Н.Кабанова – Меллер жне басалар з зерттеулерінде оыту дамуды негізгі шарты екенін крсетті.

И.Я.Лернер «даму» деген ымды педагогикалы задылытара негіздей отырып,адамны р – трлі иындытардаы мселелерді шеше білуге дайындыы деп тсіндіреді.Мндай анытама интеллектуалды іс - рекетті жоары орына шыарады. аншалыты мселе крделі болса, оны шешуге жмсалатын аыл – ой ызметі де соршалыты ке, ауымды, демек, даму мегейі де жоары болады.

Осы мселе тірегінде ебек еткен ртрлі авторлар оушыны дамуыны ртрлі белгілерін атап крсетеді. Мысалы, П.П.Блонский бан индивидті абстрактіден натыа жне керісінше озалыс жасай алу абілетін жатызса; Д.Н.Богоявленский жне Н.А.Менчинская – ои алуды, яни ыса мерзімде жоары лгерімге жетуді, Н.Д.Левитов «даму» ымыны мнінде:

1. Оу материалын жылдам мегеру;

2. з бетінше жаа мысалдар растыру дадысын;

3. Негізгіні жне кмекшіні анытай білу дадысын;

4. Оиаа, былыса дрыс баа беру дадысын жатызады.

Л.В.Занков аыл-ой ызметіні тмендегідей крсеткіштері дамуды іске асырады деп есептейді. Олар: байампазды, з ойын еркін жеткізе білу, практикалы іс-рекеттер атара білу.

В.В.Давыдов аыл-ойды дамуыны крсеткіші ретінде жинатай, орытынылай алу дадысын есептейді.

Ттас аланда, барлы авторлар даму туралы ойларын оыту барысында абылдауды, есті, зейінні, ойлауды, тілді дамуы деген орытындымен тжырымдайды.

Оыту барысында сабатарды дамытушылы функциясын арттыруды басты масат етіп ояды. Бдан шыар орытынды білім берудегі басты міндет білім, білік, дады алыптастыру ана емес, баланы ішкі кштері мен ммкіншіліктеріні ширай тсуі. Ол шін бала рекет етуі керек.

Бастауыш сынып оушыларыны абілеттері екі трлі рекетте дамиды. Біріншіден – кез-келген бала адамзат баласыны оыс кезге дейінгі жинатаан тжірибесін мегеруге баытталан оу рекеті арылы дамиды, білім, білік, дадыны абылдайды. Екіншіден, кез келген оушы шыармашылы рекеттер орындау арылы зіні ммкіндіктерін дамытады. Оу рекетінен, шыармашылы рекетті айырмашылыы ол баланы зін-зі алыптасуына, з идеясын жзеге асыруа баытталан жаа діс-тсілдер іздейді. Проблеманы зінше, жааша шешуге талпыныс жасайды.

Екі рекетте оушылар екі трлі мдделер кзделген масатты шешеді. Мысалы, оу рекетінде белгілі бір дадыны алыптастыратын, белгілі бір ережені мегеретін жаттыулар орындалса, шыармашылы рекетте баланы іздену жмысы басты нысанада болады. Сондытан оу рекеті баланы жалпы абілетін дамытса, шыармашылы рекет наты жадай шешу барысында нтижеге жеткізетін абілеттерін дамытады. Зерттеушілер шыармашылы рекеттерге ртрлі сипаттамалар береді. Мселен: И.Я.Лернер шыармашылы рекет деп білім, білік, рекет, дадыны жаа жадайа тасымалдай білуді, проблеманы брыны тжірибеге сйене отырып шешуді, объектіні жаа функциясын кре білу, проблеманы шешуді балама жолдарын тадай білу, жаа объект, жаа шешім табуды белгілейді.

А.Н.Лук шыармашылы реетті мселені шешудегі крегендікке, ыраылыа балайды; аылды алырлыын; рекетті сынай, баалай білу абілеті, идеяларды іске асыру абілетін, болжай білу абылеттерді атайды.

Шыармашылы рекетте репродуктивті, кшірмелік рекет болмайтын: шабыт орын алады. Ол адамны барлы ішкі резервтерін сара жмсауды талап етеді, аыры нтижені кре білу, интуиция сияты кезедерден теді. Шыармашылы рекет жайлы баса да психологтарды кзарастары да назар аударарлы.

Шыармашылы рекетті е негізгі кре тамыры интуицияны жо етуі деп есептейді (Я.А.Понамарев, М.С.Скаткин т.б.).

Осы ебектерге жне з тжірибемізге сйене отырып, біз шыармашылы рекет деп мселені баланы з бетінше згеше шешуі, брыны білімін пайдалана отырып, жаа діс, жол шешімдерін таба білуі, шешімні тапырлыы, сонылыы деп білеміз.

Бгінгі бастауыш мектепте баланы оу рекеті басым. Сабатарда сіресе тіл жне математикадан оушылар немі білімдік жаттыулар, типтес есептер шыарумен айналысады. Мндай жаттыулар орындау, бір шешім іздеу, оны з кшін байау ммкіндігінен айырады. Ал ілуде бір кездесіп алатын алыптан тыс жаттыулар тек те жасы оушыларды орындауы шін беріледі, йткені ол барлы бала шін міндетті таасырма емес. Мндай жадайды анааттанарлы деп айтуа болмайды.

.

2.«Жеке бас»деген ыма «Мен»деген мнді кіргізеді.Бала зін білген со рбыларына араанда андай орын алатынын ойлап,айткенде жасы орына ие болсам деп арман етеді.Бл жадайда баланы зіні андай орын алысы келетіні туралы баасы мен рбыларыны,не лкендерді ол жніндегі баасы арасында лкен алшаты болмааны жасы.

Кіші оушыны жеке басы деген тсінікке оны сыпайылыы,керісінше,осыан арама-арсы депсіздік сапалары да жатады.

Кіші оушыны жеке басына тн асиеттері тек «Мен»деген сапа трысынан ана баалап оймай,тиісті млшерлерге алайша баынады,мінезі,ерік-жігері андай,ашуланыш,не сабырлы келе ме,семдікті ажыратудаы таламы жне згелермен атынасы андай,осы жнінен де алып арауа болады.

Кіші мектеп оушыларына мінез-лы нормалары мен ережелеріні аса ке жиынтыы йретіледі,оларды оушылар маліммен жне лкендермен зара арым-атынас жасауды р трлі жадайларында,сабатарда,зілісте жолдастарымен араласанда,оамды орындарда жне кшеде боланда басшылыа алуы тиіс.7-8 жастаы балалар бл нормалар мен ережелерді мнін айын тсінуге жне оны кнделікті орындауа психологиялы жаынан даяр болуы.

Кіші оушыларды зара арым-атынасына тн белгі оларды достыы,детте,мірді сырты масаттары мен кездейсо мдделер ортатастыында негізделеді.Кіші мектеп оушысыны санасы зірше рдастарыны пікірі зін-зі шын баалауды критерийі болатындай дегейге жетпейді.рине 9-10жастаы балалар олара бірге оитын балалары ептілігі,зеректілігі,батылдыы шін берген баа те ынталы жне егер бл баа з алаанынан басаша болса,атты ынжылады.Ол атты заа бармайды.Олар шін сіресе,малімні берген баасы атты сер алдырады.Алайда,А.И. Ликина,Н.А.Жулидова т.б.жргізген нашар оушылар тобына арнайы зерттеулер,біріншіден,балаларды зін зі баалауы детте олара малімні жне сыныпты баасымен бірдей болатынын рсетті.