Салауатты мір салтын насихаттау
Дріс
Бізді елімізде халы арасында салауатты мір салтын алыптастыру мемлекет -тік жне лтты саясатты негізгі станымдарыны бірі.
Ел Президенті азастан халына арнап келген жыл сайыны жолдауларында адамды ауырып емдегеннен крі , оны алдын алу лде айда жеіл деген бола -тын, сонымен атар р кез салауатты мір салтын ынталандыру халыты денсаулыын жасартуа жол ашатын маызды фактор екеніне баса назар аударып келеді.
Кейбір облыстарды азатар мекендейтін ауылды жерлерінде сбилерді 80 пайызы–аназды,мешел,сал,туа біткен кемістік,жйке жйесі ауруларына шал -дыан.Ерлерді 57 пайызы,йелдерді 34 пайызы ,жасспірімдерді 40 пайы -зы шылым тартады.Ересек адамдарды 40-65 пайызы траты ішсе, жас -спірімдерді 25-30 пайызы нашаорлыпен айналысады. Осыан байланысты
Ел Президенті Н.Назарбаевты жолдауларында халы денсаулыы мен л ауаты жніндегі шаралар-азіргі тадаы жне болашатаы е маызды мсе-
лерді бірі болып отыр.
Кптеген елдер бл мселені алдыы атара ойып келеді.Сондытан гигиена –лы трбие беру, медициналы білімні негізін алы бара халы арасында насихаттау денсаулы орау жйесі мекемелеріні ,барлы емдеу,алдын алу, санитарлы жне эпидемияа арсы крес жргізетін мекемелерді жне онда ызмет жасайтын дрігерлер мен орта буынды ызметкерлерді маызды жм-
ыстарыны бірі болып табылады.
Салауатты мір сруді негізгі принципі — еш ауруа шалдыпай, адам зін дертке жеткізбей-а, алдын ала мол денсаулы кзін ашу. ткен кезде Лпан Хакімнен: «мірде байлы ымбат па, жо да ымбат па?» деп сраан екен. Ол біраз ойланып трып «байлы та, да та адам баласын баытты ете алмайды. Біле білседер, ауру ханнан дені сау айыршы баытты. Ал, баыт дегеніміз не? рбір адамзат зіні кш-жігерін халына, з еліне, рпа трбиесіне жмсап, аылды, парасатты жне денсаулыы зор болса ана баытты» деген екен.
Баытты адам зіні жмыса деген ынтасын, санасын, рухани байлыын мір бойы дамытып, ебекке араласады. Тек ана дені сау адам зіні немі ой-рісін кеейтін, мірдегі масатына жетеді. Сондытан, рбір адамны денсаулыыны мыты болуы да з олында. Міне, денсаулыты принципі де осында. Ешкімні денсаулыына ешкім кмектеспейді жне брін сатып аламын деген капиталистік принцип те жала ран болып табылады.
Салауатты мір сру шін тіршілікті кресі тек ана азаны биологиялы згерістері ана емес, сонымен оса леуметтік маызы зор былыс. Бл крес адам баласына туан кнінен бастап мір бойы тотамай, оны тіршілік абілетін жоалтпай, жасыны ерекшелігіне арай ызмет етеді. Бл былысты барлыын азаны орталы жйке жйесіні е негізгі реттеуші блігі миды адам мірінде атаратын ызметі — тіршілікті негізгі кзі.
Ми — жйке жйесіндегі е негізгі орталы. Ми азаны барлы жйке талшытарымен екіжаты байланыста болатындыын райсысымыз жасы білеміз. Біріншіден — байланыс азаны ішкі рылысында не болып жатанын хабарласа, екінші байланыс сырты былысты азаа тигізіп жатан серін хабарлайды. Осы процесс арылы азаны дрыс та бір алыпты болуын ркім баылап отырады. Демек, азаны іштегі немесе сырттаы бір мшесі заымдалса, осы байланысты арасында ана ауру, я сау екенін біліп отырады.
Миды екінші бір негізгі міндеті — азаны жмыс жйесін, демалысын реттеп отырады. Міне, салауатты мір сруді негізгі бір принципі осы екі жйе дрыс алыптасып, тепе-тедікте болан жадайда ана адамны мірі заа созылады. Ал, бл жйе бзылан жадайда, орталы жйке жйесіні жмыс абілеті тмендейді. Бл не? Бл жйкені тоза бастааны: йы бзылады, бл негізгі тепе-тедікті бзылуы, арты сз айтып, ызбалыа рынады. Осыдан барып, адам азып-тозып, р трлі аурулара шалдыады. Бл жадай, е алдымен жректі, ан ысымыны згеруіне келіп сотырады.
Міне, адам баласыны андай да бір ауруа шалдыуыны себебі, жйке жйесіні бзылуына байланысты деп тжырымдаан жн. Сондытан, баланы жастан дегендей, жас рпаты трбиелегенде жйкені тоздырмауды рбір ата-ананы білуі міндетті.
XVIII асырды оымыстысы, испанды дрігер -Христофор Гуфеленд: «Бала туаннан кейінгі алашы жылдан бастап сырты былыстара бейімделіп, серіне реакция беретіндей дрежеге жеткен кезден бастап-а жйке талшытары тоза бастайды», — деп ескертеді. Тжірибелі дрігер айтандай, ата-ана жнсіз еркелетіп, тіршілікті иыншылыына бейімдемей, ебекке араластырмай, дрыс трбие бермесе, ондай баланы денсаулыы дрыс алыптаспайды.
Орыс алымы И.П. Павлов айтандай, йы тек ми абыршатарыны жмысын ана тежеп оймай, оны ішкі рылыстарын да осы жйеге жетелейді. Бл жйе, яни, ми рылысы, тек йы анып, дрыс дем аланда ана адам денесі сергіп, ертегі тіршілікке деген абілет арта тседі. Бл жайында немісті ататы философы Бэкон «рбір йысыз тн соншалыты кнге міріді ысартады » деген. Бл сзді р адам з міріні лшемі деп арау керек.
Азаматты дені сау болуы салауатты мір сруді алыптастырумен тікелей байланысты, яни салауатты мір салтын алыптастыру – денсаулы кепілі. Сонымен салауатты мір салты деген не? Бл жеке адамны тіршілік етуге баытталан ммкіндіктерін алыптастыру.
Олай болса салауатты мір салтыны негізігі аидалары андай десек,ол тмендегідей:
-ктерікі кіл-кй жйкені шынытыру,р адам з кіл кйін реттеп отыру,
яни мен арманыма масатыма жете аламын деп ,алдына масат ойып соны іске асыруа тырысу керек.
-тиімді озалыс тртібін сатау- белсенді озалыспен айналысу
- тиімді таматану
-табии ортаны шыдаушы серлерін толы пайдаа жарату,яни салын-ысты суа шомылу,ауа ваннасын абылдау,кнге кю т.б.
-зиянды марпаздытан тыйылу- темекі,наша, ішімдік,улы жне есірткі заттар –ын олданбау
-жеке тла ретінде з басыны баасын білу,ата –тегіні абыройына нсан келтірмеу, андай бір орта болмасын зіді стай білу
-бойыдаы бар абілеті мен ммкіндідеріді игілік шін жмсау
-жеке жне оам тазалыын сатау- жеке бас тазалыы-тері,шаш,ауыз, ая киім,киім жне оамды- жмыс жне оамды орындарды тазалыын сатау.
Азастан Республикасы Денсаулы сатау министріні 2010 «Салауат -ты мір салтын алыптастыру» туралы 29.04.2011 жылы № 311бйрыы шыты
азіргі кездегі леуметтік-экономикалы жадай, тіршілік дегейіні лдырауы жне экологиялы олайсызды азастан Республикасыны бкіл халыны, сіресе, скеле рпаты денсаулыына кері серін тигізуде. Осы ретте, елбасымыз Н..Назарбаевты «азастан – 2030» бадарламасындаы за мерзімді басымдыты бірі – «Мемлекетіміздегі азаматтарыны денсаулыы, білімі мен л ауаты тармаында» жне кезекті Жолдауында денешынытыру мен спортты дамытуа айрыша кіл блу ажеттілігі крсетілген. Бгінгі тада з туелсіздігін алан егеменді еліміз осы баытта жалпы білім беретін орта мектепте жан-жаты, дамыан, денсаулыы мыты, салауатты мір салтын мрат ттан жеке тлаларды трбиелеу басты талап етіп ойылан.
Салауатты мір салтыны негізгі принциптері
- Дене трбиесімен жне спортпен шылдануды
- оамды жне жеке бас гигенасын сатауды
- Тиімді таматануды
- Зиянды деттерді жеуді
- Жарааттануды алдын алуды
- Жпалы жне соматикалы ауруларды алдын алуды
- Стресстерді жеуді насихаттау
лт тадыры – рпа олында екенін жасы тсінген ата-бабамыз жас жеткіншектерді ебекке баули отырып, рухани-адамгершілік ізгі асиеттерге трбиелеу мселесін орына ойан. Сондытан, біз з кезегімде алдымыза келген рбір адамны деніні сау болуы шін осы баытта да трбие бере білуге тиіспіз.
аза лтыны салауаттылы, парасаттылы, имандылы, адамгершілік, тлім-трбие туралы лмес нды лтты мралара шолу жасаса, Ибн сина ебектері, Шыыс аристотелі атанан лама л-Фараби, Омар Хайям рубайлары, тркі тілдес халытарды брі шпес рухани мра алдыран: Жсіп Баласани, Махмт ашари, Ахмет Иассауи, Хайдар Дулати шыармаларыны орны ерекше. Араа бес асыр салып, олымыза жеткен алым тейбойда Тілеуабыллыны «Шипагерлік баян» атты ебегі, лтты психологиядан болашаты салауаттылыына, имандылыына арналан мол малмат алуа болатын ебек.
аза халын лемге танытан Шоан, Ыбырай, Абай ебектеріні рпа трбиесінде алар орны ерекше. Бкіл бір халыты стазы лы Абай зіні ара сздерінде жан мен тн тазалыы, имандылы асиеттері «толы адам», дені сау адамны іс-рекет нтижелері, жалпы ауымны игілігіне айналады деп тжырымдайды.
А.Байтрсынлы «Тні сауды – жаны сау» екенін айта отырып, «Е уелі брінен брын тазалыты адірін біл. Тн саулыыны тамыры – тазалыта, жан саулыыны тамыры – саулыта» –, деп денсаулыты сатауды маызды жолын мезейді. Себебі, денсаулыты кепілі – тн мен арды тазылыы. Ол саулыты іргетасын алайды.
азіргі оамымызда халыты табии сімі тмендеп, сыраттанушылы жне лім-жітім дегейі арта тсті. сіресе, балалар мен жастарды денсаулыы ауіп тудыруда. Темекі тарту, ішімдік пайдалану, есірткіге марлы жне улы заттара уестік, адамгершілікке жат мінез-лы кеінен етек алуда.
Бкілодаты денсаулы сатау йымыны мліметі бойынша Республика халыны орташа жасы соы 2000 жылы 1990 жылмен салыстыранда 3-4 жаса дейін тмендеп кетсе, 2030 стратегиясы бойынша 2013 жылы орташа жасты 69,5, ал 2015 жылы 70 жаса дейін сіру кзделіп отыр. Олай болса біз бгін денсаулыты сатау р адамны зіне, мір сру салтына, оны з басыны салауатты мір салтын сатауына тікелей байланысты.Осы жмысты жандандыру жне насихаттау облысты жне ауданды салауатты мір салтын алыптастыру орталытарына, ауруды алдын алу мекемелеріндегі СС кабинеттеріне, денсаулыты ныайту орталытарына жктелген.Дегенмен рбір медицина ызметкері, ол дрігер болсын немесе медбике болсын айына 4 саат санитарлы аарту жмыстарымен айналысу керек. Оларды е басты ралы, ол халы арасында санитарлы аарту жмыстарын жргізу.
Санитарлы аарту жмыстарыны 4-баыты:
- Аудиториядаы адам саны
- Жадайды арапайым немесе шыл болуы
- Топ рамыны біркелкілігі
- Гигиеналы ережелерді белгілі топтарды орындауа дейінгі дайындыына назар аудару
Санитарлы аарту ызметіні прициптері:
- Мемлекеттік сипат
- Жоспарлылы
- Жалпыа бірдей
- Барлы медицина ызметкерлеріні атысуы
- Баса йымдар мен халыты атысуы
- Санитарлы аарту жмыстарын жргізетін арнайы мекемелерді болуы
- Апаратты халыа онымды, тсінікті болуы
- ылыми длелденген болуы
- Дифференциалды болуы
- Оптимистік сипат
-
Санитарлы аарту жмыстарын жргізуді трлері мен тсілдер:
Тсілдері:
- Ауызша
- газет жне журнал беттерінегі басылымдар
- крнекті ралдар
- аралас дістер
Трлері:
- дрістер,
- гімелер,
- кеестер,
- дискуссиялар,
- сра-жауап кештері,
- ртрлі паратар, плакаттар тарату,
- санитарлы бюллетендер шыару,
- Телеарнаа шыу
- -кино, театр,радио
Ауызша діс,гіме-тыдаушылармен бірге талыланып отыран мселе тірегінде ой озау,сіресе аурулар арасында.
Дріс –бл діс кпшілікке арналан,бнда бір адам сйлейді,аландары тыдайды.рбір дрісті 3 блімі болады:
-кіріспе
-негізгі мазмнын баяндау
-тжырым жасау
Сра жауап кештері-алдын ала дайындыты жне жоары йымдастыр- шылыты талап етеді.Сратар алдын ала ойылады да , оан дрігерлер жауап береді.
Баспасз дісі-бл аса ке тараан діс жне жан жаты насихат жргізуге арналан рал-кітаптар,журналдар,газеттер жне сра-жауап таталары
Санитарлы бюллетень-бір таырыпа арналан ысаша мазмнды абыра газеті, ол крнекті,сзі аз болуы керек
Плакаттар мен брошюралар-аурулар туралы ысаша млімет беретін діс Крнекті діс- сурет, фотосурет,плакат,диаграмма,макет,муляж т.б.
Киноарылы насихат жргізуді артышылыы те зор,себебі кпшілікке ызыты кп мліметтерді тез арада жне ажет болан кезінде айталап крсетуге болады.
Теледидар таралымыны лаюына байланысты санитарлы-аарту жмысы -ны ммкіншілігі арта тсті.Ататы алымдарды,дрігерлерді ылыми кеестерін,маызды медицина жаалытары мен жетістіктерін жне трлі ауруларды алдын алу туралы аыл-кеестерін мыдаан крермендер бір мезгілде кре алады.
Театрарылы медициналы таырыптаы ойындар крсету.
Радио арылы берілетін апарат ыса ,рі тсінікті болу керек.
Салауатты мір салтын алыптастыру саласындаы ызметті жзеге асыратын денсаулы сатау йымдарына мына мекемелер жатады:
1.салауатты мір салтын алыптастыру проблемаларыны республикалы
лтты орталыы
2. салауатты мір салтын алыптастыру проблемаларыны облысты орта-
лытары жне оны ауданды,алалы рылымды блімшелері,апаратты-
ресурсты орталытары,темекіге арсы крес орталытары-кабинеттері, жас-
тарды денсаулы орталытары
3.жергілікті денсаулы саласыны мекемелері-ауруханалар, емханалар,диспан
-серлер т.б.
ірлік дегейдегі СС орталытарыны негізгі функциялары мыналар болып табылады:
1)ірлік дегейде халыты салауатты мір салтын алыптастыруды, ауруларды бастапы жне айталанан алдын алуды, халы аурушадыы крсеткіштері, демографиялы деректері талдауыны, экологиялы жне эпидемиологиялы жай-жапсары жадайларыны жалпы баыттарын анытау;
2) халыты денсаулыы, оны мір салты арасындаы себеп-салдар байланыстарын айындау жне баалау. Аурушадыты ауіп-атер факторларыны таралушылыын зерделеу, нысаналы ірлік алдын алу бадарламаларын, салауатты мір салтын насихаттау жне негізгі леуметтік елеулі ауруларды мінез-лыты ауіп-атер факторларыны алдын алу хаттамаларын (бдан рі - СС хаттамалары) зірлеу, енгізуді йлестіру жне мониторингі;-----------------------------------------------------------------------
3) денсаулы сатау саласындаы бадарламалара сйкес мдделі ауматы органдармен жне ведомстволармен, жергілікті атарушы органдармен, халыаралы жне кіметтік емес йымдармен, СС жне насихаттау мселелерінде денсаулы сатау йымдарымен сектораралы іс-имылды амтамасыз ету;
4) ірлік дегейде СС жне насихаттау жніндегі іс-шараларды іске асыру;
5) ірлік дегейде СС насихаттау жне салауатты мір салтын алыптастыру, сондай-а денсаулы сатау саласындаы халыаралы бадарламалар мен жобаларды енгізу жніндегі іс-шараларды іске асырылуын йымдастыру-дістемелік амтамасыз ету; ------------------
6) ірлік дегейде ауруларды, жарааттанушылы пен улануларды алдын алу, денсаулыты сатау мен ныайту жне сауытыру мселелері бойынша медициналы-леуметтік зерттеу орталытарыны зірлемелерін енгізу;
7) ірлік дегейдегі халыты жне денсаулы сатау йымдарыны арасында СС жне ауруларды алдын алу жне насихаттау мселесі бойынша дістемелік, нсамалы жне апаратты-білім беру материалдарын шыару, кбейту жне тарату; -----------------------------
8) СС жне насихаттау, мінез-лыты ауіп-атер факторлары мселесі бойынша мдделі ведомстволар мен йымдара ірлік дегейде консуль -тациялы жне практикалы кмек крсету;------------------------------------
9) республикалы жне ірлік баралы апарат ралдарымен жне интернетресурстармен жмыс;----------------------------------------------------------
10) ауруларды алдын алу, СС жне насихаттау мселелері бойынша медициналы кадрларды даярлау жне айта даярлау мониторингін амтамасыз ету;
11) СС, ауруларды алдын алу мселелері бойынша ірлік дегейлерде мектеп оушылары мен жасспірімдерге емдеу-алдын алу кмегін крсететін білім беру жне денсаулы сатау медициналы йымдарыны ызметіне йымдастыру-дістемелік басшылы жасау;
12) жастарды ауіп-атер топтарынан салауатты мір салтын насихаттау ерік білдірушілерін, лидерлерін, белсенділерін даярлау жніндегі бадарламаны зірлеу жне енгізу.
Салауатты мір салтын алыптастыру саласында ызметін жзеге асыратын денсаулы сатау йымдарыны медицина ызметшілеріні функционалды міндеттері мыналар болып табылады:
1)БМСК йымы ызмет крсететін аумата СС жне насихаттау, ауруларды, мінез-лыты ауіп-атер факторларыны алдын алу жніндегі іс-шараларды ткізу; -------------------------------------------------------------------
2) БМСК мамандарымен бірлесе отырып, есептік нысандар бойынша бекітіліп берілген халыты денсаулы жадайыны крсеткіштерін талдау жне БМСК йымдарыны алдын алу ызметіні басым баыттарын айындау жргізу;
3) йымны ызметін, аурушадыты, ірді эпидемиологиялы жадайын есепке ала отырып СС жне насихаттау жніндегі жмыс жоспарын зірлеу жне оларды іске асыруды мониторингтеу.-------------------------------------
4) мамандара денсаулы мектебіні, гипертония бойынша мектепті, денсаулы мектебіні жмысын йымдастыру жне ауруларды алдын алу жне СС жніндегі басшылыты жне консультациялы-дістемелік кмек крсетуді амтамасыз ету жне басалар;--------------------------------------------
5) алдын алу тексерулерін жргізуге, СС хаттамаларын енгізуге атысу жне оларды йымны медицина ызметшілеріні орындау мониторингі;
6) кейіннен диспансерлей жне оалту жне сауытыру іс-шараларын мониторингтей отырып, алдын алу медициналы тексерулерін жргізуге жрдем крсету; ---------------------------------------------------------------------------
7) БМСК осы йымдарыны мамандарын СС жне ауруларды алдын алу мселесі бойынша апаратты материалдарымен амтамасыз ету;
8) диспансерлік топтармен, дені сау халыпен маскнемдікті, нашаорлыты, темекі шегуді ауіп-атер факторларыны алдын алу мен таралмауы, сондай-а ауруларды, айтадан ршулерді алдын алу жнінде жне сауытыру іс-шаралары туралы жеке жмыс жргізу.-----------------------------------------
9) созылмалы жпалы ауруларды, жарааттанушылы пен баытсыз жадайларды алдын алу жне ерте диагностикалау жніндегі іс-шараларды зірлеу жне жетілдіру;---------------------------------------------------------------------
10) санитарлы-аарту апаратын зірлеу мен шыаруды амтамасыз ету, баралы апарат ралдарымен жмыса атысу; ------------------------
11) БМСК йымына бекітіліп берілген халыты республикалы ке ауымды акциялар ткізуге атысуа тарту;----------------------------------------------------
12) ызмет крсетілетін ауматаы халыты арасында апаратты-білім беру материалдарын (жадынамалар, ндеухаттар, брошюралар) тарату;
13) білім беру йымдарында жне ызмет крсетілетін аумата орналасан ксіпорындарда лекциялар, гімелесулер йымдастыру жне ткізу;
14) СС жне насихаттау бойынша есепке алуды жргізу жне есеп беру;
15) ауруларды алдын алу, денсаулыты ныайту жне СС бойынша оларды білім дегейін анытау шін халыа срау (сауалнама, ауызша) жргізу;
16) балаларды денсаулыын сатау жне ныайту, медицина ызметшілері мен ата-аналарды гигиеналы оыту аидаттарына йрету, дадыларын алыптастыру жне ауруларды алдын алу мселелері бойынша ызметтерін жзеге асыру; ----------------------------------------------------------------------------
17) жкті жне бала емізетін йелдерді жне сбилерді салауатты таматану (емшекпен оректендіру, осымша таматандыру, белсенді таматандыру) аидаттарына йрету;----------------------------------------------------------------------
18) ызмет крсетілетін ауматаы жаа туан нрестелерді сараланан баылау жніндегі іс-шараларды зірлеу;---------------------------------------------------------
19) ата-аналарды дені сау жне сырат балалара ктім жасау мселесіне йрету;
20) медицина ызметкерлеріні СС, ауруларды алдын алу жне ызмет крсетілетін ауматаы халыты денсаулыын ныайту бойынша атарылан жмысын мониторингтеу, оларды іс-шараларды ткізу нормативін орындауы (жмыс уаытыны есебінен 4 саат);----------------------------------------------
21) жмыс жоспарын зірлеу, оны орындалуын мониторингтеу жне басшылыты атарылан жмыс пен проблемалар туралы хабардар ету;
22) ызмет крсетілетін ауматаы дені сау халыпен СС бойынша жмысты йымдастыру;-------------------------------------------------------------------
23) ауруларды алдын алу жне ызмет крсетілетін ауматаы халыты арасында СС бойынша атарылан жмысты ай сайыны талдауларын жргізу.
7. ірлік дегейдегі салауатты мір салтын алыптастыру саласындаы ызметті жзеге асыратын денсаулы сатау йымдарыны лгілік йымды рылымы осы Ережеге 1-осымшаа сйкес айындалады.