Гербицидтерді мата егістерінде олдануды млшері мен мерзімдеріне байланысты биологиялы тиімділігі

Негізгі даылдар суармалы жадайларда ктіп бапталатын азастанны отстігіні климаты, егістерді тншытыратын, жерді тиімсіз пайдалануа алып келетін жне де фермерлік шаруашылытарды экономикасына залал келтіретін арамшптерді аулап сіп кетуіне жадай жасайды.сынылан агротехникалы іс-шараларды зі арамшптерді, сіресе отамалы даылдарды жйектеріндегі арамшптерді толы жоюа ммкіндік бермейтіндігі баршаа млім. Мата озасыны сіп дамуыны бастапы кезеінде, жмыс кшіні жетіспеуінен егістерді арамшптерден дер кезінде тазартып шыуа ммкіндік бермейді. Сондытан, егіс алаптарын арамшптер басу, матаны німділігіні тмен болуыны негізгі себептеріні бірі болып табылады.

Гербицидтерді мата егістерінде ылыми негіздерге сйене отырып олдану бл кезеде лкен маыза ие болады.

Айматы байыры суармалы жерлерінде бір жылды арамшптермен атар кпжылды арамшптер де едуір кп таралан. Мата алаптарында кп жылды жне бір жылды арамшптерді жою немесе е болмаанда, оларды санын крт азайту нарлы жерлерді барынша кп пайдалы серін, ктіп-бапталатын даылдарды німділігін айындайды.

азастанны отстігіні жадайында мата егілгеннен кейін топыраты беткі абаты жылдам рап кетеді, сондытан тым себуге дейін топыраты олайлы ылалдылыы жадайларында аптап скен арамшптерді скіндеріне арсы гербицидтерді олдану те ажет.

олданылатын гербицидтерге, деттегідей жылы анды жануарлар мен пайдалы фаунаа ауіптілігіні барынша тмен болуы, жоары биологиялы жне экономикалы тиімділік серіні жасы болуы, шыын млшеріні салыстырмалы трде тмен болуы секілді талаптар ойылады.

Зерттеуді бадарламасы мен дістемесін ран кезде, біз кптеген кедергілерге тап боландыымызды атап туіміз керек. «азастан Республикасыны аумаында 2003-2012 жылдара олдануа рсат етілген пестицидтерді (улы химикаттарды) тізімі» мата егісі алаптарындаы арамшптерге арсы олданылатын препараттарды бар боланы 11 ана атауынан трады. Бан оса, препараттарды ешайсысы да, мейлі бір жылды пен кп жылды болсын, мейлі дара жарнаты да, ос жарнаты да болсын арамшптерді кешеніне бірде бір препарат арналмаан. Сонымен атар, кпжылды ос жарнаты арамшптерге арсы препараттар млдем болмаандытан, арамшптерді бкіл жиынтыын жою шін препараттар оспасын рып шыуды ммкіндігі тумады. 2007-2009 жылдары гектарына 3,0; 5,0 жне 7,0 л млшеріндегі трефлан 24, э.к. жне 4,0; 5,0 л млшеріндегі гезагард 500, с.к. топыра гербицидтері сыналды. Гербицидтерді олдананнан кейін, топыраты 5-7 см тередікке малалау жргізілді. Сондай-а, даыл кктеп шыана дейін гектарына 3,0; 4,0; 5,0 жне 6,0 млшерінде олданылатын стомп, 33% э.к., гектарына 3,0; 4,0 жне 5,0 л млшерде котолинт, с.к жне гектарына 1,3 жне 1,6 л млшерінде дуал голд 960, э.к. гербицидтері сыналды.

Препараттар олмен бркігіш «Автомаксты» кмегімен ендірілді.

Гербицидтерді тиімділігі сіресе сіп-нуді бас кезінде, мынадай ш фактормен аныталатындыы белгілі, олар-препаратты химиялы табиатымен, топыра асиетімен жне ауа райы жадайы.

Мата даылын еккенге дейін немесе даылды скіні жер бетіне кктеп шыпай, ендіріліген гербицидтерді арамшптерге серін баылаудаы бірінші есеп деуден 30 кннен кейін матаны 2-4 наыз жапыра кезеінде, екінші есеп 60 кн ткеннен кейін глдеу кезеінде жне матаны вегетациялы кезені соында шінші есеп жргізілді.

Тжірибелік телімдерді арамшптермен ластануына жргізілген есептер арылы, арамшптерді саны (I-есеп) наурыз-мамыр айларында жауан жауын-шашынны млшеріне байланысты боландыы аныталды. Мселен, егер де орташа кпжылды крсеткіш жадайында жауын шашын млшері 133 мм болып, 2007 жылы осы кезе ішіндегі жабырды жиынты млшері 108 мм, 2008 жылы 70 жне 2009 жылы 188 мм раан болса, арамшптерді саны да I есеп жадайында осы рдіске сйкес болды да, тиісінше шаршы метріне 60,3; 55,6 жне 69,5 дана болды (И осымша). Ауа райы жадайлары да арамшптерді саныны сіп нуді соындаы баылау бойынша шаршы метріне 34 данаа артандыын крсетті.

 

Кесте 7 - Даылды егілуіне дейін олданылан гербицидтерді мата егістеріндегі арамшптерге сері (2007-2009 жж.)

 

  Нса Млшері, л/га I – есеп II – есеп III – есеп
  дана/м2   *б.т.   дана/м2   *б.т.   дана/м2   *б.т.
Баылау - 61,8 - 83,5 - 95,4 -
Трефлан 24, э.к. 3,0 11,1 82,1 21,3 74,5 32,6 65,8
Трефлан 24, э.к. 5,0 9,9 84,0 19,9 76,2 30,6 67,9
Трефлан 24, э.к, 7,0 9,4 84,8 19,2 77,0 29,8 68,8
Гезагард 500, с.к. 4,0 16,6 73,2 27,2 67,4 36,0 62,3
Гезагард 500, с.к. 5,0 12,7 79,5 23,7 71,6 31,3 67,2
Ескерту – *б.т.– баылаумен салыстырандаы биологиялы тиімділік, % есебімен

Тжірибе барысында байалатын зге жалпылама задылы - тжірибелерде зерттелініп келе жатан барлы гербицидтерді I-ден III-ші есепке дейінгі биологиялы тиімділігіні кемуі болды. Мселен, бл крсеткіш трефлан нсасында сйкесінше 82,1-84,8%; 74,5- 77,0%; 65,8-68,8%-ды рады.

Гербицидтерді биологиялы тиімділігі препараттарды химиялы табиатына, яни сер етуші зата байланысты болды. Топыраты гербицидтерді тиімділіктеріні салыстырмалы трде тмен болуын біз тек бір жылды асты тымдас жне ос жарнаты арамшптерге ана таралан серді спекторымен тсіндіреміз. Мселен, трефланны жиын-терім алдындаы есепті нтижелері бойынша тиімділігі, пайдалану млшеріне арай 68,8%, ал гезагардтікі одан тмендеу – 62,3 - 67,2% болды.

Егер де, жылдар бойынша атап крсететін болса (И осымша), 2007 жылды I есебіні нтижелері бойынша, трефлан гектарына 3,0 - 7,0 л млшерінде мата егісіні ластануын 83,4 жне 86,3%, ал гезагард гектарына 4,0 – 5,0 л млшерде, ластануды 74,5-80,9 %-а тмендеткен. Екінші есепке арай гербицидтерді тиімділігі 69,0 %-дан 78,8%-а тмендеген. Мнда зіні тиімділігі бойынша шамалы дрежеде трефлан гербициді ерекшеленіп трады. Бл рдіс III-есепте де саталып трды, трефланны тиімділігі 66,9 – 70,6% раса, гезагардтікі 63,5 – 68,3% рады.

2008 жыл кктемі ра ауа райымен ерекшеленді. 2007 жылдаыдай, трефлан мен гезагард бір жылды арамшптерді дамуын тежеді, алайда бл крсеткіш тмендеу болды. I есепте трефланны тиімділігі 80,3 – 83,2% раса, ал гезагардты тиімділігі 72,8-78,6% рады. II жне III есеп бойынша препараттарды барлы нсалардаы арамшптерге сері біршама тмендеп алды. Егер де екінші есеп бойынша трефланны нсасында арамшптерді жойылуы 72,9-75,3 % раса, шінші есепке арай - 64,1-66,9% рады. Ал гезагард бойынша екінші есепке арай тиімділік 66,1-70,5% болса, шінші есепке арай ол - 60,9-66,4% рады.

2009 жылы гербицидтермен делгеннен со бір айдан кейін, ондаы арамшптерді саны крт кеміп препараттарды тиімділігі айындалды. Трефланны нсасында тиімділік 88,7-84,9% раса, гезагардпен делген млдектерде тиімділік 72,3-79,0% рады. Осы уаытта гербицидтер ендірілмеген баылау алабында арамшптерді интенсивті дамуы байалды. Бір жылды арамшптерді сабатарыны биіктігі 15-17 см жеткен, ал гербицидтер ендірілген нсаларда арамшптерді биіктігі 5-8 см аспаан. Келтірілген мліметтерден крініп трандай, II есепке арай баылаудаы 92,7 дана/м2 арсы, трефлан нсасында шаршы метріне 21,3-23,3 дана арамшп болан, ал гезагардты пайдаланан нсаларда шаршы метрге 26,4-30,5 дана арамшп болан. III-ші есепті нтижелері бойынша, трефлан мен гезагардты бір жылды арамшптерге сері 62,5-68,8% шегінде болып, ал арамшптерді саны шаршы метріне 32,3-38,6 дананы рады. Сол кезде баылау нсасында шаршы метріне орташа 103,5 арамшп болан.

Алынан мліметтерді талдау мынаны крсетті: трефлан 24, э.к. гербицидін гектарына 5,0 л, ал гезагард 500, с.к. гербицидін гектарына 4,0 л млшерінен асыра пайдалану мата егістерінде масата лайы емес.

Даылдарды скіндері пайда болана дейін олданылан гербицидтерді тиімділігін баалау мынаны крсетті: бл препараттар бір жылды асты тымдас жне ос жарнаты арамшптерге де арсы олдануа сыныландытан трефлан мен гезагарда тн задылытара баынады. Алайда, 3 жылды тжірибелік мліметтер крсеткендей, Отсті азастан облысы жадайында гербицидтерді матаны егіп боланнан кейін ата трде скіндер пайда болана дейін пайдалану, егуге дейін пайдаланана араанда нтижелі болады. Мселен, егер де алдыы жадайда гербицидтерді трлері мен млшеріне арай препараттарды биологиялы тиімділігі бірінші есепте 85,6-91,8% раса, екінші есепте 73,4-87,0% рады.

 

Кесте 8 - Мата егістеріндегі арамшптерге арсы даылды скіндері шыпастан олданылан гербицидтерді сері (2007-2009 жж.)

  Нса Млшері, л/га I – есеп II – есеп III – есеп
  дана/м2   *б.т.   дана/м2   *б.т.   дана/м2   *б.т.
Баылау - 61,8 - 83,5 - 95,4 -
Стомп, 33% э.к.   3,0 8,9 85,6 16,8 79,9 25,4 73,4
Стомп, 33% э.к. 4,0 7,5 87,3 15,2 81,1 23,9 74,9
Стомп, 33% э.к. 5,0 7,7 87,6 15,6 81,3 23,6 75,3
Стомп, 33% э.к. 6,0 7,4 88,1 15,4 81,6 23,3 75,6
Котолинт, к.с. 3,0 7,8 87,3 14,0 83,2 20,5 78,5
Котолинт, к.с. 4,0 6,7 89,1 11,9 85,7 17,7 81,4
Котолинт, к.с. 5,0 6,5 89,5 11,7 86,0 17,3 81,9
Дуал Голд 960, э.к. 1,3 5,3 91,5 8,9 89,4 12,3 87,1
Дуал Голд 960, э.к. 1,6 5,1 91,8 8,4 89,9 11,9 87,5
Ескерту – *б.т.– баылаумен салыстырандаы биологиялы тиімділік, % есебімен

 

 

Жмыстаы 8-ші кестені салыстырмалы трде талдау мынаны крсетіп тр: зерттелініп жатан ш гербицидті бірдей сер ету спектріне арамастан, р трлі сер етуші заттарды арасында препараттарды биологиялы тиімділігі елеулі ерекшеленді. Мселен, сер етуші заты пендиметалин болып табылатын стомп, 33% э.к. гербициді крмек тары, ккшіл мысыйры, жасыл мысыйры секілді бір жылды асты тымдас арамшптерді, ос жарнатылардан – ызылша глтжіні, жмыршаты, а алабтаны жне ызыл таспа таранды толытай дерлік жойан.

Бір жылды асты тымдас жне ос жарнаты арамшптерге арсы арналан флометуронны негізінде жасалан котолинт, с.к. гербициді де ызылша глтжі, а алабта, ара ала, баша араоты, крмек тары, ккшіл жне жасыл-мысыйры арамшптерін толытай жойан.

ш жыл ішінде жргізілген тжірибе нтижесінде барынша жоары биологиялы тиімділікті дуал голд 960, э.к. гербициді крсетті. Ол сыналып жатан баса гербицидтерге араанда, жоары серді рамындаы С-метолахлорды болуыны есебінен крсетті. Препаратты сер ету механизмі арамшптерді сіп шыу дерісін тотатып тастаудан трады. Асты тымдас арамшптерге сер етуші заттар колеоптеле арылы енсе, ос жарнатылара тым жарнаы арылы, яни арамшптерді кктеу кезеінде, оларды скіндеріні пайда болуына дейін ене отырып жояды. Мнымен бірге, дуал голд гербициді гектарына 1,3 л млшерінде крмек тарыны, мысыйры пен глтжіні трлерін, жмыршаты скіндерін жояды.

Кестені талдау мынаны крсетті: сыналан препараттарды ішінде е кп фитоуыттылы серге дуал голд ие болып отыр. Мселен, егерде оны биологиялы тиімділігі I есептен III-ші есепке дейін 4,3-4,4% тмендеп кеткен болса, онда бл крсеткіш стомп пен котолинт шін пайдалану млшеріне арай тиісінше 12,3-12,5%; 8,8-12,5% рады.

ткізілген II-ші есептер гербицидтерді, сіресе котолинт пен дуал голдты тиімді серіні заа созылатындыын крсетті. Котолинтті олданудан арамшптерді саны II-ші есепке арай 83,2-86,0%-а тмендеген. Біршама тмен нтижені - 79,9-81,6% стомп препараты крсетті.

Егерде гербицидтерді серін жылдар бойынша сипаттап шыса (К осымша), онда 2007 жылы ткізілген бізді тжірибелерімізде даыл кктеуге дейін олданылан стомп гербициді гектарына 3,0-6,0 л млшерде I-ші есеп кезінде арамшптерді санын 87,0-89,2% тмендетті. олайлы кктем котолинт, с.к. нсасында гектарына 3,0-5,0 л млшерде 88,4-90,3%, дуал голд 960, э.к. нсасында гектарына 1,3-1,6 л млшерінде 92,6-92,9% жоары тиімділіке ол жеткізуге септігін тигізді. Бркуден кейінгі 60-шы кні жргізілген II-ші есептеулер гербицидтерді, сіресе котолинт, с.к. пен дуал голдты 960, э.к. серіні затыын крсетті. Котолинттті олданудан арамшптерді саны III-ші есептеуге арай 80,1-82,7%-а, ал дуал голдты 960, э.к. олданудан 87,9-88,5% тмендеді. Бл мерзімге біршама тиімсіз стомп, 33% э.к. гербициді болып оны арамшптерге сері 75,0-76,9% рады.

2008 жылы жргізілген I есепте жоары тиімділік котолинт, с.к. гербицидін гектарына 3,0-5,0 л млшерде олдананда жне дуал голдты 960, э.к. гектарына 1,3-1,6 л млшерде олданананда байалды. Стомп, 33% э.к. гербициді гектарына 3,0-6,0 л млшерінде пайдалану тиімсіздеу болды. Мселен, осы препаратты р гектарына 3,0 л млшерінде олдананда арамшптерді басуыны тмендеуі бар боланы 84,2% болды. Стомпты, 33% э.к. серіні затыы котолинт, с.к. пен дуал голдтан 960, э.к. келесі II-ші жне III-ші есептерде де алып ойды. Жалпы аланда,скін шыана дейінгі ендірілетін гербицидтерді тиімділігі 2008 жылы 2007 жылмен салыстыранда шамамен 2,2-5,1% тмен болды. Бл былысты біз 2008 жылды ра кктемімен байланыстырамыз.

2009 жылы топыра гербицидтері арасында брыныдан да жоары биологиялы тиімділікке стомпа, 33% э.к. араанда брынысынша котолинт пен дуал голд ие болды. Мселен III-ші есепті нтижелері бойынша, гербицидтерді олдану млшеріне арай стомп арамшптерге 73,5-75,6% сер етсе, котолинт 78,5-81,8%, ал дуал голд 87,1-87,5% сер еткен.

Эксперименталды мліметтерді салыстырмалы трде талдау мынаны крсетті: Отстік азастан облысы ашы ср топыра жадайында, мата егістерінде бір жылды асты тымдас жне ос жарнаты арамшптерге арсы отайлысы мата озасыны скіндері пайда болана дейін стомпты, 33% э.к., пен котолинт, с.к. гербицидтеріні гектарына 4,0 л жне дуал голд 960, э.к. гербицидіні гектарына 1,3 л млшерлері тиімді болып табылады.

Жоарыда келтірілгендерді орыта келе, даылды скіні шыана дейін стомпты, 33% э.к., котолинт, с.к. жне дуал голд 960, э.к. гербицидтерін олдану, бір жылды арамшптерді санын матаны сіруді е жауапты кезеінде едуір тмендетуге жне осылайша мата алабын арамшптерден тазартылан кйінде сатап алуа ммкіндік беретіндігін атап крсетуіміз керек.

Арамшптерді жою шін, отау немесе ммкіндігінше атараралы деулерді жргізумен йлесуі тиіс гербицидтермен айта деу жргізу ажет. Мндай жадайда сімдіктерге жылдам сер ететін заттар кбірек тиімді болуы тиіс. Бізді тарапымыздан, 2007-2009 жылдары ртрлі гербицидтерді, оларды скіндер пайда боланнан кейін олдануды салыстырмалы тиімділігі зерттелген болатын. Тжірибелер Отсті азастан облысы, Матаарал ауданында орналасан аза мата шаруашылыы ылыми-зерттеу институтыны тжірибе танаптарында жргізілді.

2007-2009 жж. са телімді тжірибелерді негізі аланды. Тжірибеде пантера, 4% к.э. 0,75; 1,0 жне 1,5 л/га млшерінде, арамо, 4,5% к.э. 1,0; 1,5 жне 2,0 л/га млшерінде жне фюзилад форте 150, к.э. гербицидтері 0,75; 1,0 жне 1,5 л/га млшерлерінде ( осымша), матаны М-4005 сортына сыналды.

Тжірибеде сыналатын асты тымдастара арсы олданылатын гербицидтер де тек химиялы негізбен ыдырады. Пантера, арома мен фюзилад фортені сер етуші заттары тиісінше хизалофоп-п-тефурил; тепралоксидим жне флуазифоп-п-бутил болды, олар бір жылды та кп жылды та, асты тымдас арамшптерді жояды.

Сондытан осы препараттарды биологиялы тиімділігі де салыстырмалы трде айтарлытай жоары болан жо, жне де гербицидтерді трлеріне арай, жиын-терім алдындаы есепті нтижесі бойынша 71,3 – 80,1% рады (9-кесте).

 

Кесте 9 – Мата егістеріні арамшптеріне арсы даылды скіндері шыан со олданылан гербицидтерді сері (2007-2009 жж.)

  Нсалар Млшері, л/га I – есеп II – есеп III – есеп
  дана/м2   дана/м2   *б.т.   дана/м2   *б.т.
Баылау - 61,8 83,5 - 95,4 -
Пантера, 4% э.к. 0,75 62,3 21,2 74,6 27,3 71,3
Пантера, 4% э.к. 1,0 62,2 19,6 76,5 25,7 73,1
Пантера, 4% э.к. 1,5 61,8 19,2 77,0 25,0 73,8
Арамо, 4,5% э.к. 1,0 62,1 18,0 78,5 23,4 75,5
Арамо, 4,5% э.к. 1,5 62,4 17,5 79,1 22,5 76,4
Арамо, 4,5% э.к. 2,0 62,7 17,0 79,6 22,1 76,8
Фюзилад форте 150, э.к. 0,75 61,6 16,4 80,4 16,9 77,3
Фюзилад форте 150, э.к. 1,0 62,1 14,9 82,1 19,6 79,4
Фюзилад форте 150, э.к. 1,5 62,6 14,4 82,8 19,0 80,1
Ескерту – *б.т.– баылаумен салыстырандаы биологиялы тиімділік, % есебімен

 

Пантера гербицидін мата озасыны скіндері пайда боланнан кейін ра, белседі трде сіп келе жатан (эксперимент жадайында те маызды болып табылатын) температуралы олайсыздыты сезінбей келе жатан арамшптерді брку арылы олданылды. Пантера арамшптерді жапыратарымен сіірілетін жне сімдікті барлы лпаларына тарайтын жйелі препарат болып табылады. Гербицид асты тымдас арамшптерді жас ркендеріні су нктелері мен тамыр сабатарында жылдам жинаталады. Тжірибе жадайында препаратты р гектара 1,0 л пайдалану бір жылды арамшптерді (крмек тары, мысыйрыты трлері) толытай жне кп жылды асты тымдас арамшптерді (кдімгі амыс, май, салалы ара шойыр жне жатаан бидайы) згерген ркендері мен тамыр сабатардан сіп шыуын екінші есепте 76,5 шінші есепте -73,1%-а жоюа ммкіндік берді.

9-кестедегі мліметтерді талдау мынаны крсетеді: арамо гербициді биологиялы тиімділігі жаынан пантера гербицидінен асып тседі. Мселен, егер де ластануды жиын-терімнен брыны нтижелері бойынша, пантераны олдану млшеріне арай тиімділігі 71,3-73,3% раан болса, арамоны олданан кезде бл крсеткіш 75,5-76,8% артты. Бл асып тсуге-арамоны ккшіл мысыйры, жасыл мысыйры, крмек тары, жатаан бидайы жне кдімгі амыс секілді арамшптерге сер етуіні артыша тиімділігіні есебінен ол жеткізілді.

Арамоны биологиялы тиімділігін салыстыру, мата егісіндегі бір жылды жне кп жылды асты тымдас арамшптерге арсы отайлы млшер - пантера, 4% к.э. гербицидіні гектарына 1,0 л млшер болып табылатындыы туралы орытынды жасауа болады.

 

 
 
Сурет 17. Баылаумен салыстыранда фюзилад форте гербицидіні арамшптерге сері

 


Фюзилад форте 150, э.к. гербициді - бл крмек тарыа, мысыйрытарды трлеріне, араслыа, жатаан бидайыа, майа, салалы ара шайыра фитоулаышты серді тиімді крсететін жйелі препарат (23-сурет). Бл гербицидті артышылыы – оны рамында суланатын нта бар.

Тоызыншы кестені мліметтері, асты тымдас арамшптерге арсы гербицидтерді арасында тжірибедегі е жоары тиімділікке фюзилад форте ие екендігін крсетеді. Ол III-ші есепті нтижелері бойынша, олдану млшеріне арай орташа есеппен ш жылды ішінде 77,3-80,1% рады. Мата егістеріндегі бір жылды жне кп жылды асты тымдас арамшптерге арсы отайлы млшер, эксперимент жадайында 1,0 л/га болып табылды.

Кз млшермен баылау мынаны крсетті: мата егістерін гербицидпен деп боланнан 2-3 кннен кейін-а арамшптер мдени сімдіктерге сырты ортаны жадайлары шін бсекелес болудан алады. Гербицидпен делгеннен со 5 кннен кейін арамшптердегі тйіндер мен нктелер оырлана бастайды, ал жапыратары жылдам ызара бастайды. Арамшптер тжірибе жадайында 13-15 кнні ішінде толытай жойылды (18-сурет).

 

 

 
 
Сурет 18. Даыл скіндері шыаннан со ендірілген гербицидтерді арамшптерге сері

 


Пантера, 4% к.э., арамо, 4,5% к.э. жне фюзилад форте 150, к.э. гербицидтерін ш жыл бойы сынау, оларды аса жоары тиімділігіне кбірек млшерде олданылан жадайда ол жеткізуге болатындыын крсетті. Алайда, препараттарды барынша аз жне олайлы млшерлері де тиімді боландыын, оларды лкен млшерлерден болмашы дрежеде ана алып отыратындыын атап туіміз керек.

Келтірілген мліметтерден крініп трандай, гербицидтерді мата егістерінде оны сіп-ну кезінде олдану бір жылды жне кп жылды арамшптерді санын едуір тмендетуге ммкіндік береді, бл соында ебек жне аржылай шыындарды ысаруына алып келеді.