Кеес кіметі жне Алаш Орда мен оан автономиясыны басшыларыны тадыры 4 страница

73. Соыс жылдарындаы азастан мдениеті мен ылымы. Совет Одаы лы Жеісін шабыттана жырлаан, XX асырды Гомері атанан Жамбыл бастаан дебиет пен онер айраткерлеріні ебектері де - з аддына бір тебе. Осы кезде лы жазушы Мхтар уезов "Абай" эпопеясыны 1-кітабын жазып, аты елге жайылды. С.Манов, .Мсірепов, .Мстафин, Б.Блышев, Ж.Саин, П.Кузнецов сияты жазушылар, Шашубай, Нрпейіс, Кенен сынды аындар халытар достыыны жыршысы бодды. Республикамыза уаытша келген 90 жазушы (Алексей Толстой, С.Михалков, С.Сергеев-Ценский, Ф.Панферов, О.Форш, К.Паустовский, С.Маршак, М.Зощенко таы басалар), "Мосфильм" мен "Ленфильм", 23 театр мен музыкалы коллективтер жеіс шін ебек етіл ана оймай, азаты лтты нерін жаа жанрлармен, ксіби шеберлікпен байытып, жан-жаты дамуына септігін тигізді.аза совет поэзиясыны алыбы Жамбыдцы "Ленинградты рендерім" деп аталатын мгі шпес патриотты шыармасын бкіл еліміз толана оыды. М.уезов, С.Манов, .Мсірепов, .Аманжолов, Б.Блышев, Т.Жароковты, азастанны баса да жазушылары мен аындары-ны соыс кзіндегі жазан шыармалырыны жігерлендірушілік мні болды.аза артистері майданны алы шебінде 2 мыа жуы концерт берді. дебиет пен нерді, ылымды дамытуда азак мдениет айраткерлерімен досты атынас жасаан орыс ылымы мен мдениетіні крнекті кілдері А.К.Толстой, СЯ.Маршак, КГ.Паустовский, Ф.И.Панферов, С.Н.Сергеев-Ценский, И.П.Бородин, Л.С. Берг, В.И.Вернадский, Н.Ф.Гамалея, Н.Д.Зелинский, Л.И.Мандельштам, Ю.А.Завадский, С.М.Эйзенштейн, Н.Д.Мордвин, В.П.Марецкая, Н.К.Чер-касов, С.С.Прокофьев, С.С.Туликовты жне басаларды лкен ыпалы болды.Соыс жылдары азастана туысан республикалардан 13 ыльши мекеме, 19 театр, 30-астам жоары оу орны кшіп кедці. Аса иын жадайлара арамастан 1941 жылы Алматыда шет тілдері институты, 1943 жылы Шымкент крылыс материаддары технологаялы институты, 1944 жылы Алматы ыздар педагогикалы институты, азак физкультура институты ашыдды. Интеллигенция Отана шексіз берілтендікті негесін крсетті. алымдар азастанны байлытарын майдан ажеті-ежаратты, жаа ару-жара трлерін ойлап шыарды, ндіріске жаа технологиялы процестерді енгізді, жаралы жауынгерлерді басым кпшілігін тез арада сауытырып атара осты. 23 типті авиация, моторлы, тедесі жо Т-34 танкісі, ататы "Катюшасы", жаа артиллериялы ару-жаратар, автоматты атыс ару трлері т.б. совет алымдарыны сол кезедегі жеіске осан оматы лесі еді. Идеология майданыны жауынгерлері Отанды орау туралы, халыты жеіске деген сенімін ныайтты, барлы кш-жігерін майдана кмек беруге жмьщырылды, тыл мен майданны біршгін арпырды, тылда да, мацанда да, партизан лкелерінде хеісті шындады. Орталы радио тулігіне 18 саат хабар дургізді. КСРО халытарыны 70 тіліде, 28 шетел тілдерінде срапыл соысты барысы туралы аиатты хабарлады.

74. Тарих ылымындаы лы Отан Соысыны даулы мселелері

Осыан орай айта кетер кінішті жайт, кейбір тарихшылар екінші дниежзілік соыс таырыбымен арнайы жне тере айналыспаандытан, кейбір сенім тудырмайтын деби шыармалара сйеніп ана, лы Отан соысыны сипаты мен масаты жнінде алып-ашпа пікірлер айтып жр. Маала клемі ммкіндік бермегендіктен, тек лы Отан соысыны кері пікір тудыратын бір-екі мселесіне ана тоталайы. Осыан байланысты біз Астанадаы Мемлекет тарихы институты даярлап, «нер» баспасында 2010 ж. шыарылан (640 б.) «аза жауынгері лы Отан соысы майданында» деген «тарихи-жатты зерттеуді» 13 беттік алы сзіндегі кейбір пікірлерді сын ктермейтіні, йткені длелсіз екені туралы з станымдарымызды айтпашымыз. Алы сзінде профессор Б.. Аяан “зіні ойынша”(осы «зерттеуді» редакторы да, алы сз авторы да, растырушыларыны бірі де, яни, орыс маалы бойынша: «и кузнец, и жнец, и на дуде игрец» – азаша: «ста да зі, орашы да зі, сырнайшы да зі» рольдерін біра атарыпты): «Біз жргізген зерттеулер Кеестік кезені идеологемасымен айшы келетін орытындылар жасауа ммкіндік берді», – [8] деп, зі ашан ылыми «жаалытарын» тізбектепті. Біра лгі бас авторымыз андай «соы документалды деректерді» тапанын, андай «жаалытар ашан» «зерттеулер» жргізгенін атын атап, тсін тстеп крсетпейді. Есесіне рметті профессор, е алдымен, «екі жа та, яни Германия да, Кеес Одаы да соыса белсенді даярланан. Сталин жне оны жатастары экономиканы милитаризациялауды кшейту арылы Гитлерді алдап сопашы болды. Алайда Гитлер большевиктер ксемдеріні алдын ораытып кетті», – деп бастап, тарихи шындыты брмалайды. Осы ретте айта кетер гп-бл пікір Б. Аяандікі емес, ол Кеес Одаы келмеске кеткеннен кейін жарыа шыан сан алуан Ресей авторларыны зертеулерінде немі айтылып жр. Б. Аяанны аталмыш «зерттеуді» алы сзінде ашан баса да «жаалытары» жнінде де айтпаса болмайды. Екіншіден, Молотов-Риббентроп пактісі Кеес Одаы шін зиян болды, шіншіден, соыс басталаннан кейін бірнеше кн И.В. Сталин Кремльден крінбеді, – деп, тртіншіден, У. Черчилльді бл соыстаы рлі сіресе те жоары болды-мыс жне т.б. «жаалытар» ашады [9]. Бл жерде «жаалы» пен «ойынша» деген сздерді тырнашаа алып отыран себебіміз, адірменді профессор аталмыш пікірлерді брін Ресей алымдарыны ебектерінен алып отыр (мааланы клемі мен атарар жгі ктермейтіндіктен, бл этикалы мселені егжей-тегжейіне тоталып жатпады). Сол профессор Б.. Аяанны Кеес Одаына таан «айыптарын» осыдан 38 жыл брын Н.М. Некрич деген «1941. 22 июня», М., 1965, деген кітабында (176 бет) жазып, біраз шу шыарып, кейіннен 1976 ж. Израиль визасымен Лондона, АШ-а кетіп тынан-ды.

75. М.Шоай жне Тркістан легионы. Тркістан лтты бірлігі йымыны негізі Тркияда аланып, жмысы 1924 жылдан Парижде жрді. Оны азамат соысынан жеіліс тапан орталы Азия елдерінен ашып келген лтшыл, трікшіл саяси эмигранттар рды. Тркістан лтты комитетіні масаты Орталы Азияда Кеес билігін лату болатын. Комитетті кейіннен М.Шоай басарды. 1930 жылдары комитет жмысы біршама тоырауа шыраса да, М.Шоай «Жас Тркістан» газетін шыарып отыруа аржы тауып отырды. Екінші дние жзілік соыс басталысымен Тркістан лтты комитетіні аморшысы пайда болды. Ол фашистік Германия болатын. Ттына тскендерден Тркістан Легионын руа кіріседі. Оан басшылы жасауа Мстафа Шоайды лайыты деп тауып, оны 1941 жылды жазында Парижден Берлинге шаыртады жне з масаттарына пайдаланысы келді. М.Шоайдан кейін легионды збек лтыны кілі Ули Каюмов басарды. Оны орынбасары болып Баймырза Хайтлы сайланды. Ал Стамбулдаы саяси эмигрант башрт Заки Валиди зін Тркістан легионыны басшысымын деп санады. Ол У.Каюмовты Германиядаы мені кілім деп есептеді. Ал У.Каюмов Заки Валидиді бл талабын орындай алмады.Легионды жасатау жмысы 1941 жылды тамыз айынан басталып, 1942 жылды соына арай аяталды. Легион рамын негізінен Орталы Азия халытары рады. Тркістан легионы фашистерді арнайы ызметіні ата баылауында болды. Сонымен атар, КСРО ны НКВД сыны назарына іліккен болатын. Белгілі тарихшы Кшім Есмаамбетов «Егемен азастан» газетінде жариялаан «Соыс ттындары» атты зерттеу мааласында мынадай деректерді келтіреді: «Тркістан Легионын басаран Баймырза Хайт зіні «Тркістан ХХ асырда» деген ебегінде: Германия жаында 181.402 тркістанды соысты» десе, неміс тарихшысы Иоахим Гофман «Шыыс легиондары» атты кітабында «неміс формасын киген кеес тріктеріні саны 250 мыдай болды деп жазады». Ал азатарды легиондаы саныны анша боландыы аныталмаан. 1942 жылды жазынан бастап Тркістан легионы зіні басты рекетіне кшті. Азиат нсіліндегі соыс ттындарын легиона арбау жне дайын-даумен айналысатын бірнеше арнайы лагерлер жмыс істеді. Соларды бірі, Варшава аласыны тбінде орналасан «Легиново» лагері мен Бреславл аласы маындаы «СС-20 жазы лагері» болатын. Лагерлерде барлау-диверциялы мектептер жмыс істеді. Кеес-герман майданына трт зондеркоманда аттандырылды. Олар ттындарды тергеу, арбау жне лагерге аттандырумен айналысты. Сонымен атар, команда агенттері Орталы Азияа да жіберілді. Олар ел арасында тышылы, антикеестік арандату, бандиттік-блікшілікпен айналысты. Біра жергілікті халыты ыраы кмек крсетуі арасында олар аныталып, арнайы ызмет, милициялар тарапынан кзі жойылып отырды.Польшадан Тркістан легионыны алты ротадан тратын бірінші батальоны 1942 жылы жазда Сум облысына партизандармен соысу шін аттандырылды. Батальонны кз айларында Калма жері арылы ырыма туге олдары жетті. 1943 жылы ыркйекте 130 адамнан тратын екі рота Макеевка аласында ызыл Армия атарына з еріктерімен тіп кетті. Олар сол мезетте а гитлершілдермен шайаса жіберілді.1942 жылды шілдесінде Ули Каюмов 300 ттынды тадап алып, олардан легионны жетінші батальонын жасатады. Польшада дайындытан ткен со желтосан айыны соында кеес-герман майданына жіберілді. Батальон 1943 жылы 27-атарда Касторное ауданында шайаса тсіп, жеіліс табады. Тірі алан 46 жауынгері ттына тседі.Тркістан Легионыны фашистік Германияа барынша адал мшелері Дрездендегі тышылы жоары мектебінде тлім алды. Оларды СС гауптштурманфюрері доктор Ольцша басарды. Дегенмен, 1943 жылы неміс скери барлау ісіні басшылыы Тркістан легионына сенімін жоалта бастады. Легионды кеес-герман соысына жіберуін тотатып, баса масаттара олдануды шешеді. Олар Каспий маына, Тркменстана диверциялы жмыстар шін жіберілді.Соыс аяталан со Тркістан легионыны жауынгерлері аылшын жне американдытара з еркімен беріле бастайды, біра оларды одатастар КСРО ны скери кімшілігіне айтарады. Аман аландары Тркияа ашты. Кейіннен оларды кейбіреулері «Азатты Радиода» жмыс істеп, антикеестік гіт-насихат жргізді.КСРО-а айтарылан легионшыларды ішінде Хамза Абдуллин, Мулікеш айбалдин, Хкім Тыныбеков секілді аын-жазушылар болды. «Тркістан легионында» рамында боланы шін олара кеестік билік аяушылы танытпады.М.Шоай Дебиса лагеріне барып ттындармен сйлескенде ондаы 40 мы тркістандытарды ауру мен аштытан шамамен 25 мыдайы ана аландыын анытайды. М.Шоай 1941 жылы 27- желтосанда Берлиндегі Виктория ауруханасында жмба жадайда кз жмады.