елілер жне телекоммуникациялар.

Компьютерлік желі –блараларанда апарат тасушысы жо, зара апарат алмаса алатын компьютерлік жиынтыы. Жйе рамына кіретін компьютерлер зара апараттар алмаса алатын, байланыс коналдары арылы жаласуы керек, алкомпьютерлерде жйелер жмысынан, байланыстырады басару бадарламасын йымдастыратын арнайы бадарламаны амтамасыз ететін ондыры орнатылуы ажет. Компьютерлік жйе тораптарды (компьютерлер, жмыс станцияларды жне т.б) жиынтыын жне оларды жаластырып тран тарматардан трады.

Жйе тармаы — бл бір-бірімен байланысты тораптарды жаалайтын жол. Жйе тораптары ш типті болады:

· Шеткі торап — тек бір тарматы соында орналасан;

· Аралы торап — бірден кп тарматарды соында орналасан;

· Бір-бірімен байланысты торап — бндай тораптар негізінен бір-а жолмен байланысан.

Компьютерлер жйеге ртрлі осу амалы оны топологиясы деп аталады.

Жйе топологиясыны е кп тараан трлері:

Сызыты жйе. Тек екі соы жне кез-келген аралы тораптан трады, сонымен атар кез-келген екі торапты арасында тек ана бір-а жол болады.

Шыыршы трізді жйе. Бл жйе бойынша рбір торапа екі тарматан осылады.

Ааш трізді жйе.Екіден кп соы тораптардан жне алай боланда да екі аралы тораптан трады жне екі торапты арасында тек бір жол.

Жлдыз трізді жйе. Тек бір анааралы тораптан тратын жйе.

я сияты (трізді) жйе. Кем дегенде екі тораптан тратын жне оларды арасында екі немесе одан да кп жол бар.

Толы байланысн жйе.Кез-келген екі торапты арасында тармаы (бта) бар. Компьютерлік жйені е батысы сипаттамасы-оны архитектурасы.

Жйе архиектурасы -ол мліметтер жіберу жйесіні тарату рылымы, оны топологиясын, рылысы (керек-жараы) жне оларды жйедегі зара рекетіні ережесі. Жйе архитектурасы клемінде апаратты кодпен хабарлау мселелері, оны адресіне жіберу, здіксіз келіп тетін хабарларды басару жйені жадаындаы жне сипаттауды нашарлауы кезіндегі ателіктерді баылау мен талдау мселелеріаралады.

те ке тараан рхитектуралар:

· Ethernet (англ. ether — эфир) — ке тарататын жйе. Бл жйені барлы станциялары алады деген сз. Топология-сызыты жіберу жылдамдыы 10 немесе 100 Мбит/сек.

· Arcnet (Attached Resource Computer Network –ресурстар біріктірілген омпьютерлік жйе-ке тарататын жйе. Физикалы топология –аашы. Мліметтер жнелту жылдамдыы 2,5 Мбит/сек.

· Token Rіng (эстафеталы шыыршы жйе, маркер жіберу (беру) жйесі) – шыыршы жйедегі мліметтер жіберу принципі – бір-бірімен байланысан тораптардан рбір торапты ыса айталанбайтын ерекше беттер –маркерді жйлігін тосады. Маркерді келуі хабарды сол тораптан келесі торапа жіберуді крсетеді. Мліметтерді жіберу жылдамдыы 4 немесе 16 Мбит/сек.

· FDDІ (Fіber Dіstrіbuted Data Іnterface) — мліметтерді кп талшыты байланыс жйелеріне жоары жылдамдыпен жіберуді жйелік архитектурасы. Жіберу жылдамдыы - 100 Мбит/сек. Топология — ос шынжыр немесе аралас (жлдыз трізді немесе ааш трізді жйелерді осу арылы). Жйедегі станцияларды е кп млшері – 1000. рал-жабдыты ны те жоары.

· АТМ (Asynchronous Transfer Mode) — болашаы мол, зірге е ымбат архитектура, бір жйемен санды, бейне кріністік жне дыбысты мліметтерді амтамасыз етеді. Жіберу жылдамдыы 2,5 Гбит/сек-а дейін. Байланыс жолы оптикалы.

арапайым компьютерлік жйе бір-бірімен онша алыс трмаан екі компьютерді жаластыру арылы пайда болады. Олар нуль модем деп аталатын (10-20 м. млшердегі) арнайы кабель аты келесі немесе параллель тран компьютерлерге осылады. Осындай уаытша осу туралы компьютерлік байланыс деп аталады. Ол осылай осылып, содан со оны кез-келген соы компьютер пайдаланушысыны алып тастауына болады. азіргі кезде жоарыда крсетілген осу трін, кабелсіз бірден байланыстыруды жзеге асыратын инфраызыл порттар жетілдірілуде. ТКБ (ПКС-орысша) тура компьютерлік байланыс негізінен портативті жне станционарлы жеке жмыс компьютерлері арасындаы мліметтер мен алмасу шін пайдаланылады, мысалы, офистік компьютерлер, йтсе де мндай млімет алмасу екі стационарлы жне компьютерлік арасында да болуы ммкін.

Локальді есептеу жйесі. Бір-бірімен соншалыты ашы орналаспаан, (50-100 м алша) бір арасында рдайым апаратты алмасу йымдастыруды ажет ететін омпьютерлер осы масата арналан арнайы кабельдермен станционарды трде жалстырылады. Крсетілген жйені трі лоальді есептеу жйесі деп аталады. (ЛЕЖ) немесе (ЛВС) LAN- Local Area Net.

ыты белгіленген каналдар телефон немесе оптикалы кабельдер, сонымен оса спутниктік немесе радиканалдар кмегімен жзеге асырылады. детте белгіленген каналдар арылы бір мекемені жйеге осылмаан компьютерлері біріктіріледі (осылады). Жйеден алынып тасталан компьютерлерді кпшілігін байланыстыратын жйені блінген жйе деп атайды. Мекемелерді мндай блінген жйлеріне, кіру тек ызметтері міндеттерін орындауларына байланысты тлалара ана рсат етілген. Бндай трдегі жйелер з функциялары бойынша локальді жйеге сас жне региональды немесе metropolіtan Area Net – MAN деп аталады.

Мекмені региональды жйесінде рылан арнайы коммуникативтік хабар алмасу жйесі (электронды почта, факс, жаттармен бірігіп жмыс жасау) корпоративті деп аталады.

Глобальды жйе.Дние жзіне таралан, рдайым те жоары лкен клемдегі ртрлі арааттарды алу ммкіндігін беретін каналдар жйесіндегі компьютерлер жне коммерциялы негіздегі, тілек білдірушілерді барлыына рсат берілген жйе глобольді жйе деп аталады немесе Wіde Area Net- WAN. Осындай жйелерді е белгілі кілі ИНТЕРНЕТ, дегенмен басда глобольді жйелер (MSN – Mіcrosoft on Lіne, Amerіca on Lіne жне т.б).

Компьютераралы байланысты йымдастыруды ш негізгі тсілі бар:

· атар тран компьютерді оларды коммуникационды порттарын басып тетіндей арнайы кабельдермен осу;

· бір компьютерден екіншісіне модем арылы ткізілген немесе спутниктик байланысты кмегімен млімет жіберу;

· компьютерлерді компьютерлік жйеге біріктіру (осу).

Екі компьютер арасындаы байланысты йымдастыруда кбінесе бір компьютерге ресурстар мен жабдытаушы (поставщик) ролі (бадарлама, млімет жне т.с.с.), ал басасына – бл ресурстарды айталанушы ролі бекітіліп беріледі. Бндай жадайда бірінші компьютер сервер, ал екіншісі – клиент мен немесе жмысшы станциясы деп аталады. Арнайы бадарламамен жабдыталан компьютер – клиентке жмыс істеуге болады (под упр. спец. прогр. обеспеч).

Сервер (англ. serve — обслуживать) — бл нды ресурстарды бадарлама, мліметтеу жне шеткі рал-жабдытара бірігіп пайдалануды басаратын еске сатау абілеттіні млшері кп, жоары німді компьютер.

Клиент (басаша, жмысшы станция) — сенрверді ызметіне кіре алатын кез-келген компьютер. Жйелік сервер HP LD PRO.

Мысалы, орталы мліметтер базасы орналасан уаты кшті компьютер сервер бола алады, ал бадрламасы ажетіне арай серверден срайтын жай компьютер клиент болады. Кейбір жадайда компьютер бір мезгілде клиент те де, сервер де бола алады. Бл - зін де бар ресурстар мен саталан мліметтерді баса компьютерлерге бере алады жне бір мезгілде оларды ресурстары мен данныйларын пайдалана алады. Пайдаланушыны атынан серверді ызметін алатын олданбалы бадарламаны да клиент деп атайды. Осыан сйкес, бадарламамен амтамасыз етілген компьюитерді баса компьютерге ызметкросетуі сервер деп аталады-жне де компьютерді де атауа болады.

Телефон жйесіні кмегі арылы байланыс. Алшатаы жеке компьютермен уаытша байланыс модем деп аталатын ондыры арылы жзеге асырылуы ммкін. (АТС арылы телефон жйесі) (факс модем). Бндай байланыс тсілі коммутирлік канал бойынша байланыс деп аталады. Модемні кмегі арылы жай компьютерлік арасында апарат алмастыруды йымдастыруа болады, офисті локальді немесе глобальді жйесіне осылуа болады.

Бірнеше компьютерлерді біріктіретін жйелермен оса терминалдар жйесі де бар немесе аты кшті (мэйнфеймдар) компьютерлерді арнайы ондырылар мен байланыстыратын жйесі бар. Бл жйелер те крделі, алайда ысылмаан кезде оларды жмыс істеуі ммкін емес немесе типті мнін жоалтады. Терминалды ондырылар мен жйелерге банкоматтар, дкендегі кассалы аппараттар жйесі жне т.б мысал бола алады. Терминалдар жйесі ке тараанымен олар компьютерлер жйесіні принциптерінен, типті баса санау техникаларында рылады.

Жйе ондырларын зара осу шін арнайы рал-жабдытар пайдаланылады:

· Жйелік кабельдер(сырты трі ттік тріздес ошауланан екі коаксиальды концентриялы ткізгіштер; кп тамшыты; айасан екі электр ткізгішінен ралан ос кабелдер жне т.б).

· Коннекторлар (біріктіргіштер) кабельдерді компьютерлерге осатын коннекторлар; кабельдерді бліктерін осатын алмалы-салмалы ажыратыштар.

· Жйелік интерфейсті адаптерлер мліметтерді абылдау мен жнелтуге арналан. Млімметтер беру ортасына кіру белгілі бір протокола сйкестендіріле отырып жзеге асырылады. Олар жйеге осылан компютерлерді жйелік блоктарды ондырылады. Адаптерлерді алынып-салыныпажыратыштарына жйелі кабель осылады.

· Трансиверлер мліметтерді кабель бойынша жіберу сапасыны млшерін арттырады, жйеден келіп тскен ескертпелер мен келіспеушілікті табу шін жауап береді.

· Хабтар (концентраторлар) коммутирлік хабтар (коммутаторлар) компьютерлік жйелерді топологиялы, функционалды жне жылдамды ммкіншіліктерін кеейтеді. р типті хаб р алуан кабельді системалар жйесіні сегменттерін (учаскелерін) біріктіруге ммкіндік береді. Хаб портына жеке торды да, сондай-а баса хабты да немесе кабельді сегментін (учаскесін) осуа болады.

· айталамалар (репитеры) кабельді лкен зындыы бойымен берілетін ескертпелерді кшейтеді.

Локальды жйелерді біріктіре осу шін зара жктелген міндеттері мен ммкіндіктері бойынша ерекшеленетін тмендегідей ондырылар пайдаланады:

Кпір (англ.· Brіdge) — екі локальды жйені байланыстырады. Жйе араларындаы мліметтерді згеріссіз пакет трінде жіберіледі. Кпірлер барлы жйелерді локальды мліметтер легінен сатай отырып пакеттерді фильтрден ткізе алады (сзеді) жне де тек баса жйе сегменттеріне арналан апараттарды жібереді.

Маршрутизатор (англ.· Router)жалпы протокол мен жйелерді кпірге араанда тиімді біріктіреді. Ол, мысалы лкен хабарламаларды те са блшектерге блуге ммкіндік туызады да осынысы арылы р трлі клемдегі пакеттері бар локальды жйелерді зара рекеттерін амтамасыз етеді.

Маршрутизатор пакеттерді белгілі мекен-жайа жібере алады, (кпірлер тек ажетсіз пакеттерді фильтрлейді (сзеді) пакеттерді адресін табуына те жасы жол жне баса да рекеттер тадайды. Жйелер крделі, рі кп болса, маршрутизаторды олдануды пайдасы те мол.

Кпірлік маршрутизатор (англ.· Brouter) — бл кпір мен маршрутизаторды гибриді. Ол ммкін болан жерде алдымен маршрутты орындауа талпынады, ал содан со стсіз жадай бола алса кпір тртібіне (режиміне) кшеді.

Шлюз (англ.· GateWay), Шалюзды кпірден згешелігі – біріктірілетін жйелер протоколдарыны р трлілігінде. Бір шалюзден тскен хабарлама екіншісіне сол жйені талаптарына сйкестендіріліп згереді. Сйтіп, шалюздер жйелерді біріктіріп ана оймай біріай жйе ретінде жмыс істеуге ммкіндік туызады. Локальды жйелер де шалюзді кмегімен универсалды (жан-жаты) уаты кшті компьютерлерге – мэйнфреймдерге осылады. Сымсыз жйелер кабель ткізуге иына соатын, пайдасыз немесе тіпті ммкін болмаан жадайдаы орындарда олданылады. Мысалы, тарихи имараттар, металл немесе темірбетондарды едені бар нерксіп йлерінде, ыза мерзімге жала алынан офистар, оймалар, крмелерде, конференцияларда жне т.б

“Барлыы-Брімен” топологиясы. Бндай жадайда жйе радио – адаптерлер кмегімен жзеге асырылады. Жан-жаты баытталан антенналармен жабдыталан жйелік радио-адаптерлер радиотолындарды апарат жеткізу ортасы ретінде пайдаланады. Бндай жйе “Барлыы-брімен” топологиясы арылы жзеге асырылады жне 50-200 м ашытыта жмыс істеуге абілетті. Жйені сымсыз жне кабельді бліктеріні арасындаы байланыс шін арнайы кіру нктесі (немесе радиокпір) деп аталатын ондыры пайдаланылады. Екі жйелік – сымсыз жне кабельді адаптер орнатылан жй (простой) компьютерді пайдалана болады.

“Нкте-нкте” топологиясы. Сымсыз жйені олдануды басты, маызды аймаыны бірі-мліметтерді жіберу инфраструктуралары (жалпыа бірдей кабельді жйе, жоары сапалы телефон байланысыны жолдары жне т.б) болмаан жерлердегі локальды жйелерді шалай сегменттері арасындаы байланыстарды йымдастыру болып табылады. Бл бізді мемлекетімізге тн. Шалайдаы екі сегмент арасына сымсыз кпір енгізу шін баытталан типтегі антеннасы бар радиокпір пайдаланылады.

“Жлдыз” трізді топология. Егер жйеге бірнеше сегмент біріктірілсе, онда “жлдыз” типті топология олданылады. Бндай жадайда орталы торапа жан-жаа баытталан, ал шалай тораптара – баытталан антенналар ондырылады. Жлдыз тріздес топологияны жйелері р алуан конфигурациядаы жйелерді рауы ммкін. Сымсыз жйелік магистарль баяу модемдерді пайдаланудан бас тартуа жадай (ммкіндік) жасайды.