XV-XVIII асырлардаы азатарды халы ауыз дебиеті.

аза халыны ауыз дебиеті 15-17 кеінен ркендеді.Ауыз дебиеті оам міріні айнасы.Халы арасында тараан батырлы эпоста обыланды,ер тарын,амбар,алпамыс,ероса т.б. 15-17 мір срген жыраулар доспамбет жырау 1490-1523ж шешен жне батыр,ырым,Ноайлы азан хандытары арасчындаы рыстарда ол бастаан Шалкиіз Тілекшілы1 465-1560ж Едіге рпаынан тараан білімді жырау.оны 30-а жуы туындылары бізге жеткен.Марааса Есім ханны жоры жасауы болан.1627ж Трсын ханны Блігін басуы атысан Есеге бойлы ер есім атты тарихи жырларды шыаран. XV-XVII аза халыны ауыз дебиетимен атар, жазу мдениеті де жасы дамыды. Ауыз дебиеті суырып салма аындармен, жаршы-жыраулармен толыты. Сол тарихи кезеде дебиетіні крнекті кілдеріні бірі Шалкиіз жырау Тіленішлы болды.Оны жырларыны негізгі идеясы адам мен халы рдайым аброй мен еркіндікке мтылуы керек деген кзарас арасына сайып келді. Ол мгілікке рухани ндылытара шешендік нер мен афл парасатты жатызады. Е жаман жаман асиетке ызанышпен жатызады. Шалкиіз жырау: «... хан халына адал ызмет ету керек, рі кргендікпен ділдік таныту керек» - дейді. СОНЫМЕН БІРГЕ СОЛ ДУІРДЕ Доспанбет жырау (XVІ ),Жнібек жырау (XVII) сынды сз нерді майталанндарын да ерекше атап крсетуге болады. Сол тарихи кезеде туан: «Ер Тарын» , «амбар батыр», «Алпамыс», «обыланды» сияты батырлы жырларды оларды сыртты жаулардан елі мен жерін, Отанын ораан ерліктері баяндайды. Ал леуметтік-трмыс жырлара: «озы Крпеш-Баян слу», «ыз Жібек», «Айман Шолпан», «Клше ыз», «Мапал», «Слушаш» сияты халы мраларын жатызамыз.

51. Туке хан 7 жарыаза хандыыны глденуі 1455 ж. дниеге келген Жнібекті лы асым ханны тсына келеді. Оны билік руы ртрлі деректерде ртрлі кездеседі. Кейбір мліметтерде 1511 - 1523 ж.ж. асым хан сияты крнекті олбасшы, рі ел билеушіні арасында XVI асырды басында Моолстан хандарыны билігі Жетісуа жрмейтін болды. Бл кезе аза хандыы шін стті кезе, оны ныая бастаанын анытай тседі. аза асйектеріні арасындаы бедел мен билік шін крес кеінен рістеді.асым слтан ел арасындаы зіні беделіні артанын байап, з бетінше рекет етуге кшті. Ол жеке масаттар ойып, алайда Жетісуды шайбанилытар олында алдырмауа тырысты. 1509-1510 жылдары Брынды хан тсында-а, хандытаы билік асым слтанны олында болды. Осы жылдары Брынды пен асымны арасындаы билік шін шиеленіскен крес асымны жеісімен аяталды. Брынды Самаранда барып, сонда лді. 1511 жылдан бастап, асым азаты ханы болды. Билік Жнібек ханны рпатарына ауысты.асым хан Сырдария бойындаы алаларды аратып алу шін кресуді басты міндет етіп ойды. азатар шін бл алалар те ажет еді. йткені, блар дала азатары шін малдарын саудалап, здеріне керек – жара, бйымдарын сатып алатын сауда орталыы, керуен жолыны стінде жатан пайдасы мол орталы болатын. Оны стіне ке жазиралы жайылымды айма.Мхаммед Шайбани асым ханны барлы рекеттеріне тосауыл оюмен болды. Екі жаты бір-біріне жасаан шапыншылы ркттерінен халы зардап шекті. Мхаммед Шайбанны 1503-1509 жылдар аралыында аза ауылдарына ктпеген жерден шабуылдар жасап, тонап отыруы оны олжаа бден батырды.1510 жылы Мхаммед Шайбан асыма арсы таы бір жоры йымдастырды. Ол Сыанаа келіп, зіні баласы Темір мен баласы Убайдаллах бастаан скерді асымны зі жота, оны лытау маындаы Ордасын шабуа аттандырды. асым жіберген Мойынсыз Хасанбек бастаан аза скерлері Шайбани рпаы скерлеріні тас-таланын шыарды. Тірі аландары Смаранда ашып барды. Шайбаниді жеіліске шырауымен Тркістан алаларын кпшілігі асымны олына кшті.1510 жылды ысында Мхаммед Шайбан хан Иран шахы I Исламмен шайаста жеіліс тауып, Мерв тбінде лтірілді. Енді Мхаммед Шайбанны рпатары арасында билікке талас басталды. Осы жадайды пайдаланып асым хан шабуыла шыып, Сайрамды зіне аратты. Осыдан со Ташкентті билеп тран Шайбан рпаы Сйініш ожаа арсы аттанды. Ташкент аласыны тбінде жаралы болып, Сайрама шегінді.XVI асырда аза хандыыны дуірлеу кезеі болды, хандыты жер клемі лайды, халыны саны 1 милиона жетті, халыаралы беделі сті, хандытаы талас-тартыс біршама тратады.Ханазар хан /1538-1580/, асым ханны баласы кесіні жолын айталап аза хандыыны бірттастыыны негізін алауды жаластырды. Ол ойраттар мен Моолстан ханы Абд-ар-Рашидке арсы шыып, Жетісуді шыысы мен отстігін орап алды. Сібір хандыы Кшімге арсы соыста Ханазар хан збек ханы Абдаллахпен одатасты. Сондай-а Ханазарды тарихта аза-ырыз ханы деп те атаан. Себебі, ол Моол хандарына арсы кресте ырыздармен тыыз арым-атынаста болды.Ханазар хан кесіні сырты саясатын айталап, Мскеумен сауда атынасын онан ары ластырып, оны саяси байланыспен тымды йлестіреді. Осы тста Ресей тарапынан аза даласына ерекше мн беріле бастаанын байауа болады. 1569-1573 жылдары орыс елшілері Семен Мальцев пен Третьяк Чебуков аза хандыында болып айтты.XVI асырды ІІ жартысында Ресейді Орта Азия хандарымен байланыстарына жол ашылды. Аылшындарды да бл айматара ызыушылыы арта тсті. Оны бір длелі аылшын кпесі Антони Джекинсонны Астраханнан Каспийді солтстік-шыыс жаасын бойлай отырып жзгенде сол жерлер арылы ары арай Хиуа мен Бараа теді. XVI асырды орта шенінен-а жылына екі рет Орта Азия кпестері Маыстауа желкенді кемемен, ал ары арай Астрахана тіп отыран. Ханазарды ммлегерлігі шайбандытармен тыыз арым-атынастарынан, оларды туысты-некелік одатастытары-нан крінді. сіресе, Абдаллах азатарды скери-саяси кш деп баалап, Ханазар ханмен анттасып, ода жасасан. Бхара ханы Абдаллах пен Ханазар ханны арасында осы анта байланысты талай міндеткерлікті жзеге асандыы белгілі. Ол сырты жаулардан бірлесе отырып, орану келісімдері деп ойлауа болады.XVI асырды аяында саяси жадай шиеленісті. Оан себеп болан Ташкент билеушісі Дурішті лтірілуі. Ташкент билеушісі етіп оны отырызан Абдаллах болатын. Дурішті орнына таа Баба слтан отырды. Ханазар бл шиеленісте Абдаллахты олдады. Осы ниеті шін Бхара ханы Абдаллах Тркістанны трт ыстаын Ханазар хана сыйа тартан екен. Біра, аяында кейбір аза слтандары жеке-жеке Баба слтан жаына тіп, Абдаллаха арсы шыады. Бл Баба слтанны кшеюіне ыпал етті. Уаиа 1580 жылдара келеді.1580 ж. Ханазар дние салан со таа 80-дегі Шыай отырды. Ол Абдаллахпен арым-атынасты жасартты. Біра, ол кп замай 1586 ж. айтыс болады. /кейбір деректер-де ол екі-а жыл билік рды деген млімет бар/.Туекел хан /1586-1598/. Ол Шыайды баласы Тркістанны біраз алаларын зіне аратып, збек хандыымен кресті кшейтті. Ташкентті алуа рекеттенді. Біра Баба слтанны Ташкенттегі скери кші басым болды. алайда збек хандыына арсы скери уатын ныайту шін орыс патшалыымен арым-атынасты жасартуды кздеді. 1594 ж. е алашы аза хандыыны тарапынан Мскеудегі Федор патшаа елші жіберді. Туекел Ресейден зіні жиені Оразмхаммедті аманаттытан босатуды жне Баба слтанмен, ойраттармен соысу шін отты ару срады. Бл мселе тек ааз жзінде алды.Туекелді аза – алма ханы деп бекер атамаан. Орталы жне Солтстік азастан ірінде мекендеген алматарды таландап, оларды билеуді ол інісіне тапсыран.XVI асырды аяы саяси оиалара толы кезе болды. 1598-1599 жылдары Туекел хан Тркістанды, Самаранды, Ташкентті, Ферананы жаулап алып, 80 мы скерімен Бхараны оршады. аза ханы жеісіні бір шы оны Орта Азия діни топтары тарапынан олдау тапандыында еді. Сонымен атар 1598 жылы Орта Азиядаы аза слтандарыны ктерілісін ескерсек, Туекел ханды сол аймата трушы азатар да олдаан деп пайымдауа болады. Туекелді жорытары Шайбани улетін лсіретті. XVI асырды аяында Сыр бойындаы е негізгі жайылымды айматар мен отырышылыа бейім аудандар аза хандыыны рамына кіріп, жері лайды. аза хандарыны 1598-1599 жылдары Муереннахрды осып алу масатында жасаан жорытары стсіз боланымен, Ташкент 200 жыла, Ферана, Тркістан алалары біраз уаыта дейін аза хандыыны рамына кірді.Аштраханидтерді е алашы ханы Жани-Мхаммед тсында аза слтаны Трсын Ташкентке з билігін орнатып, тегесін шыарып, жергілікті халытан баж, хараж салытарын жинай бастады. Жани-Мхаммед лген со, оны орнына келген Имакули хан Ташкентті зіне осып алуды кздеді. Бл масатта талай шайастар тті. Деректерге сйене отырып, зерттеген тарихшыларды ебегіне араанда Трсын Мхаммедті де осал еместігін байауа болады. Мысалы 1621 жылы Аштраханилермен шайаста Трсын Мхаммед 100 мы скер жасатаан, ал Имакули скеріні саны, рине, одан да кп болуы тиіс, 160 мы еді деген наты деректер бар. аза хандыындаы ос билік (Есім мен Трсын хан) алауыздыты кшейтті. Негізгі хан – Есім хан (1598-1628). Екі ханны жауласуы заа созылды. Бл туралы Махмд ибн Улиді “Бахр-л-асрар” деген ебегінде суреттеледі. 1627-1628 жылдары Есім хан алматармен соысуа кеткенде, Тркістана Есімні ордасына Трсын хан кп скермен келіп, ойран салан. Есім айтып келе жатып, Трсын ханны рекетін естіп, Ташкентке арай бет алады. Ташкент маында Есім мен Трсын арасында лкен шайас болып, Трсын хан аза тапан. Бхара ханы осы жылы Есім хана Ташкентті, Тркістанды билеу жнінде 1628 жылы грамота тапсырды. Есім хан ырыздармен тыыз арым-атынаста болды. ырыздарды Ккем биі мен оны скери кмегіні арасында, ол Трсынны алан адамдарын да ырып тастады. Сол Ккем биді ебегін ескеріп, Есім хан оан арнап Ташкентте “Ккемні кк кмбезі” деп аталан ескерткіш салдыран екен. Есім ханны ммлегерлігі аза хандыыны щекарасын сатауа баытталды. Миллерді “История Сибири” деген кітабында оны алма тайшысы Батырды ызына йленіп, ол жата біраз уаыт она боландыы туралы айтылады.Біра, жоарлар Ертіс, Тобыл зендерін жаалай отырып, жылжуын тотатпады, себебі олар алайда алдымен азатар мен Ресей иеліктері арасын бліп трарлы жол салып алуды кздеді. Есім ханны тсындаы 1620, 1622 жылдары жоарларды жасаан жорытары стсіз болды да, здері орта келісімге келуге тініш білдірді. 1627 жылы Есім хан дние салан со, оны орнына келген баласы Жгір тсында жоарларды шабуылы кшейді. аза мемлекетіні бір ттастыын сатап алуа зор лес осан келесі ханны бірі Жгірді баласы Туке хан болды. Ол ішкі саясатында олданан бар ммкіншіліктерді пайдалана отырып, айткен кнде де ру арасындаы алауыздыты жою шін сонымен атар ел басару ісін жасартуды масат етті. Ол бір орталытан басарылатын аза мемлекеттілігін ру шін бірінші санатта тран Шыыс хан рпаынан таралан трелер мен ерекше мртебеге ие болан ожаларды аза оамындаы ыты жадайларына баса назар аударды. Ондаы кздегені мемлекеттік басару ісіне р ортадан шыан абілетті, туа біткен дарынды адамдарды тарту еді.Туке ханны заманында “Билер кеесіні” рамына ататы Тле би, аз дауысты азыбек, йтеке, Досай, Едіге, Сырымбет, Кебек, Есейхан, Жалан, Жолбарыс, Ескелді, Балпы, Сасы би, Байдалы, Тайкелтір, оаш сияты дарынды айраткер билер мен батырлар кірді. Билер кеесіні ызметін ретке келтіруде Туке хан тсында біршама істер жзеге асырылды. Билер кеесіні траты тетін жерлері мен уаыты белгіленді. аза хандыыны астанасы Тркістан аласыны жанындаы Битбеде, Сайрам аласыны іргесіндегі Мартбеде, Сыр бойында Ангрен аласы маындаы Клтбеде билер кеесі теді деп белгіленді.Орнатан тртіп бойынша р ру басшылары мен билер з еліні барлы ммкіндіктерін пайдалана отырып, жауа аттанатын азаматтарын ер-трманмен, сйглік атпен, ару-жарапен амтамасыз етуге міндетті болды. азатара, сіресе, жоарларды белді онтайшылары Галдан-Бошокту (1670-1697) оны мрагері Цеван-Рабтан тсында (1697-1727) ауіп тнді, жоарлар, сіресе, зен жаалауларындаы шрайлы жерлерді, сауда керуендері тетін жолдарды, сауда орталытарына айналан Отстік азастан аймаын басып алуды кздеді. Оны ішінде Тркістан, Отырар, Сыана, Сайрам, Соза алаларыны стратегиялы маызы кшейді.аза хандыыны асатансы Тркістан Туке ханны скери рекетіні арасында ана аман алды. Бл уаыт баса уаытпен салыстыранда аза халыны тарихында тыныс алу кезеі болып саналды. аза халыны тарихында Туке хан ел билеген заманды “алтын уаыта” бекер теемесе керек.Сырты саясатта Туке хан е уелі жоар шапыншылыына тойтарыс беру масатында крші мемлекеттермен атынасты ныайтты. Ол діні бір, тілі бір тілдес крші орналасан бхарамен дипломатиялы атынастарды биік дрежеге ктерді. Ал мндай келіссздерді 1687-1688 жылдары Ташкент жайлы Бхара ханы Субханкулимен жргізді.1686-1693 жылдар аралыында Ресейге з елшілерін бес рет жіберді. Ондаы масаты – аза оамымен, оны бай мдениетімен орыс елін таныстыру еді. Сонымен атар сауда атынастарын дамыту да назардан тыс алмады. Ал кейінірек, 1714 жылы Жоарлардан атты соы алып, жеілгеннен кейін Ресеймен досты атынастарды ныайтуды жне онымен одатасуды зіні сырты саясатыны е маызды мселесі деп таныды.Туке ханы реформаторлы ызметіні сапынан ерекше орын алатын мселе – аза оамыны ыты жйесін алыптастыруы. Мемлекетті ныайтып, тртіп орнату шін тиімді, халы мддесіне сай келетін, орындалуы арнайы тетіктермен амтамасыз етілетін, за жйесі болуы шарт. Бл аиданы жзеге асыруды аса крегенділікпен тсінген, ы жйесін жасау жолында аза оамына здеріні ара ылды а жаран діл шешімдерімен елге танымалы болан билерді тарта білді. Соны негізінде аза оамыны лтты хартиясы – “Жеті жары” дниеге келді. Ол тек ана сол заманны талаптарына сай келетін ыты жат емес. Оны мніжне мазмны жаынан кшпелі аза халыны этникалы, шаруашылы йымдастыру жне жарафиялы ерекшеліктерге сай абылданан аса нды ыты ескерткіш болып табылады.1718 ж. Туке дние салан со, аза даласында аласапыран басталды

52. аза-жоар шапыншылыы.Жоарларды кжеюі 1635 ж. Оларды хандыыны рылуымен байланысты болды. Хандыты алашы билеушісі Батыр отайшы. аза хандарыны ішінде жоарлардан кп зардап шеккен Жгір хан болды. Е алашы аза пен жоарларды бетпе-бет шайасы 1643 ж. Орбла жерінде тті. Батырды 50 мы скеріне Тукені кесі Жгір 600 олмен арсы трды. Шайаста азатар лкен жеіске жетті. Ол Самаранд билеушісі Кіші жзді лімінен шыан Жалатсті лкен скерімен, ырыздарды кмегі, Жгірді айлакерлігімен келген жеіс. Жгір ханны небары 600 аруланан атты скеріні ана боландыын деректер тек тадаулы батырлардан тратын жаса еді деп крсетеді. Оларды арасында Шапырашты арасай, Арын Аантай, Алшын Жиембет, алы Сарпы, Найман Кксерек, Дулат Жасыл, Суан Елтынды батырлар болан. Жалатсті анша скермен келгені жнінде де саны екі трлі кездеседі. Бір деректер Жалатс 20 мы скермен келді дейді. Бастысы – аза халыны жеісі.

Орбла жерінде жоарлар бірнеше мыдаан скерінен айрылды. Біра деректер Батыр отайшыны да р алаан кетпегендігін длелдейді. Тайшы Бахтыйды Тобыл воеводасы Куракинмен 1644 жылы кездескенінде, “Батыр отайшы Жетісудан лкен шыынмен оралды, біра ол айтар жолындаы ауылдарды шауып, он мыдай йел, бала-шааны л ылып айдап келді” дейді.XVIII асырды 20 жылдарында /1723-1725 жж./ халыты басына кн уды. Халы зіні туан жерін тастап, босып кетті. Жоарларды шапыншылыы кшейді. Жойын соысты ауыртпалыы лы жз азатарыны басынатсті. Жер жаннаты – Жетісу жоарларды олында алды. Бас сауалап аман алу ші лы жз бен Орта жз азатары Самаранд, Ходжент жеріне, ал Кіші жз азатары Хика мен Бхараа ауды. бден тозан халы Сырды сол жа блігіндегі Алакл жаасына жетіп жыылды. Осыдан да болар бл жылдар тарихта “Атабан шбырынды, Алакл слама” деп аталып кетті. Мны шбыран халыты Алакл жаасына жетіп, лауы (ес білмей лауды азатар слау деген) деп тсінуге болады. Бл аза халыны басындаы е ірі айылы асіретті бірі. аза саныны рдыма кетуіні басы еді. (Демографиялы лдырау). Осындай асіретті жылдар “Елім-ай” ні арылы халы жрегінен орын тапты.1729 жылы кктемде Балаш кліні жаасында азатар алматарды таы да таландады. Мнда да білайыр кзге тсті. Бгенбай, абанбай, Наурызбай, Малайсары сиятыбатырларды олбасшылыымен жеткен жеіс тарихта “Аыраай” шайасы деп аталды. Осы жеістерден кейін барып алматар бас сауалап, ашуа мжбр болды. Жау скеріні рухы тсті. Жоарларды таландауда ерен ерлік крсеткен абанбай батыр болды. Оны халы ара керей абанбай деп атады. Оан арналан – “Ер абанбай” дастаны бар. Сондай-а Аыраай шайасында Райымбек батыр да кзге тсті.Райымбек лы жзді албан руынан. Оны алашы ерліктері 1723 жылы Ойрантбе деген жерде жоарларды таландаудан басталды. Кейін Райымбекті аты “Аыраай” шайасына байланысты халы арасында кеінен таралды.анжыалы Бгембайды аты тарихта хас батыр ретінде алды. Жоарлар олындаы Тркістан мен Сауранды тартып алып, Жетісуды жайлаан алматарды джа таландады. Оны, сіресе, 1750 жылы “Ая” кліні маында Абылаймен бірге жоарларды таландауы ерен ерлік. Бгенбайды ммлегер деп те тануа болады, оан длел оны 1761 жылы аза-ытай арасындаы тынышты келісім шартын жасауа атысуы.“анішер” атанан Абылай ханны рпаы білмансрды жоарларды ткілікті таландауа осан лесі зор. Оны 13 Жасында жетім алып, одан л базарына сатуа алып бара жатан жерінен ашып тылып, елге айтып оралуы, кнкріс шін Тле биді тйесін, Дулетбайды жылысын баып жріп шыдалуы жастара лгі боларлы мысал. Абылай хан ерлігі!

53.XVIII.2 жарт азастанны ішкі жне сырты саяси жадайы Абылай ханАбылай – креген саяси айраткер бола отырып алматармен аса ауыр соыстардан алжыраан еліні есін жиызу шін туан дипломат.1740 ж. тамызда ол орта жз ханы білммбетпен, таы да баса 120 старшынмен Орынбоа келіп, орыс кіметіні «аморлыына» кіруге келісімін білдірді. Сонымен бір мезгілде аза халыны ттастыын сатау масатында Шы империясымен де атырасын суытпады. Петербург пен Пекинге елшілік аттандырды(1757-77 жылдары Пекинге 10 елшілік жіберген). 1757 ж. Абылайды 6000 скері ытайды 40000 скерін таландайды. 1755,1765 ж. ырыз лысына арсы жоры жасап, Ілені сол жаасын Шу бойын тазартады. Кні бгінге дейін саталып отыран шекарасын анытайды. 1765-67 ж. Абылай олыны оан билеушісі Ерденбекпен соысыны нтижесінде Тркістан, Щымкент, Сайрам алалары айта аза иелігіне теді. Ташкент салым тлеп тратын болды. Абылай ханны артында 12 йелінен 30 л, 40 ызы алды.Абылай ханны беделіні сіп бара жатанынан сескенген Ресей патшасы Екатерина Абылайа Орта жз ханы ретінде ана сый-сыяпат крсетті. Бл бір жаынан «бліп ал да, билей бер» саясатыны крінісі еді. Неплюевті : «ырыз халында бас ханны болуы пайдалы болмайтыны былай трсын, зиянды да болуы ммкін» деген пікірі мны айатай тседі.

“анішер” атанан Абылай ханны рпаы білмансрды жоарларды ткілікті таландауа осан лесі зор. Оны 13 Жасында жетім алып, одан л базарына сатуа алып бара жатан жерінен ашып тылып, елге айтып оралуы, кнкріс шін Тле биді тйесін, Дулетбайды жылысын баып жріп шыдалуы жастара лгі боларлы мысал. сіресе, Тле биді тлім-трбиесіне тсу Абылайа зор ыпалын тигізді. Бар, мбетей жырауларды, т.б. ауыз дебиеті ірі кілдеріні мліметтеріне араанда, Абылай 20 жасында ан майданда ерлігімен танылан. Барды Абылайа “Сен жиырма жаса жеткен со, алтын тыр стінде, а сар стай тледі” деуі осыны длелі. 1730-1733 жж. Аралыында болан бір рыста брын белгісіз жігіт ббілманср жекпе-жекке шыып, алматы бас батыры, отайшы алдан-Серенні жаын туысы (кейбір деректерде кйеу баласы) Шарышты лтіреді. Абылайды скери айраткерлігі, олбасшылы абілеті 30-40 жылдары шайастарда ерекше крінді. Онымен бірге аракерей абанбай, анжыалы Бгенбай, Шаша Жнібек, Шапырашты Наурызбай т.б. азаты белгілі батырлары шайаса атысты. Бл да Абылайды жауа арсы аза халыны басын біріктіре білгендігіні длелі болып табылады.1738-1741 жж. Абылай бастаан аза олы жоар басыншыларына бірнеше мрте соы берді. 1742 ж. Абылай ттиылдан шабуыл жасаан жоарларды олына ттына тседі. Сол кездегі ойрат басыншыларына арсы кресті е белсенді йымдастырушыла-рыны біріне айналан Абылайды жау олына тсуі аза оамы шін лкен мселе болды. Абылайды босатып алу масата айналды. азаты ш жзінен Тле би бастаан 90 адам елші барып, келіссз жргізіп, 1743 ж. 5 ыркйекте Абылайды ттыннан шыарып алды. Бл жнінде Неплюев сырты істер коллегиясына жазан хатында азатар мен алматар бітімге келіп, бірігіп кете ме деген ауіп те білдірілген. аза халын ауыр жадайдан таруды трлі жолдарын іздеп, оны бірі – кршілес елдермен арым-атынасты ныайту екенін кре білді. Осы масатпен 1740 ж. тамызда ол Орта жз ханы білммбетпен, таы да баса 120 старшынмен Орынбора келіп, орыс кіметіні “аморына” кіруге келісімін білдіреді. Сонымен бір мезгілде аза халыны ттастыын сатау масатында Шы империясымен де арым-атынасын суытпады. Петербург пен Пекинге елшіліктер аттандырылды.Абылай 1745 ж. алдан Серен дние саланнан кейін, жоарияны билеуші топтарыны та таласынан лсіреп, брыны скери уатынан айырыла бастауын жне жоар-ытай соысын Тркістанмен іргелес ірдегі ойраттарды уаытша билігінде алан аза жерлерін айтаруа, елді дербестігін толы алпына келтіруге пайдалану шін барынша кш салды.Жоарларды лсіреуіні бірнеше себептері болды, біра оны ішіндегі е бастысы етіп, біз, 1745 жылы жоар отайшысы алдан Серенні дние салуын атауымыз керек. Бдан былай таа талас ршіп, феодалды бытыраылы кшейді. Осы негізде олар кршілес Шы империясымен сырты шиеленістерге барды. Абылайдай айбынды ел басы бл жадайды тымды пайдаланды. аза жасатарыны басын біріктіріп, Тркістан мен Сыр бойындаы алаларды азат етуге кірісті.1754 ж. суірде Абылай бастаан 1700 аза скері 10 мы алмапен соысуа мжбр болса (аратал зені бойында), сол жылды шілде-тамыз айында 4 мы скермен Жоарияа жоры жасап, 3 мы алматы ттына тсірді. 1758 ж. Абылайды бастауымен азатар ытайлар мен алматарды біріккен кшімен екі рет шайасып, оны бірінде жеіліп (Абылай жаралы болды), екіншісінде жеіске жетеді. 1757 ж. Абылайды 6000 скері ытайды 40 мы скерімен шайасаннан кейін, ытайлар Абылайдан бітім срады. Таа таласты нтижесігде 1755 жылы Жоар хандыыны бытыраылыы кшейіп, бірнеше са иеліктерге блініп кетті, ал 1758 жылы Шы империясыны соысыны нтижесінде Жоар хандыы біржолата лайды.1771 жылы білммбет хан дние салан со, алыптасан дстр бойынша Орта жзді ханы болып, не білммбетті інілеріні бірі, не лкен лы білпайыз сайлануы тиіс еді. Алайда, басты слтандарды, старшындарды, жне білпайызды з алауымен ш жзді басшы кілдері Тркістанда Абылайды хан ктерді.. абылай іс жзінде тек Орта жзді емес, Бкіл аза Ордасыны (хандыыны) лы ханы болып танылды.аза еліні мддесін орау шін 1774 жылы Абылай хан Солтстік аза жеріндегі орыс отаршылары салан бірнеше амалдарды оршап, бзуа барады. Бл мысалдар Абылайды екі империяны скерлерімен ткен шайастарда осал тла болмаандыын крсетеді.

54. азастанны Ресейге осыла бастауы, білайыр мем. ж/е саяси айраткері білайыр хандыыны тарихы мен маызын крсетііз:Х . 20-жылдарында азастанны орталы, батыс жне солтстік-батыс айматарында туелсіз феодалды иеліктер пайда болды. 1428 жылы Шайбан рпаы білайыр (1428-1468) осы айматардаы билікті олына алды. Ол Сырдария бойындаы алалар мен Хорезм шін Темір рпатарымен за соысты. Шыыс Дешті-ыпшаты бытыраы тайпаларыны басын осып «Кшпелі збектер мемлекетін» рды. білайыр хандыыны территориясы батысында Жайытан бастап, шыысында Балаш кліне дейін, отстігінде Сырдарияны тменгі жаы мен Арал ірінен солтстігінде Тобылды орта аысы мен Ертіске дейінгі лан байта жерді алып жатты. Астанасы – алашыда Тура, 1431 жылдан Орда-Базар, 1446 жылдан Сыана. Халы - збектер деп аталан трік тайпалары (ыпшатар, оыраттар, наймандар, маыттар, арлтар, алылар, йсіндер т.б.). Елді 40 жыл билесе де, білайыр хан мемлекетіні ішкі саяси жадайын траты ете алмады. Мемлекет бір орталытанбасарылмай бірнеше иеліктерге блініп, оларды Шыыс улетіні билеушілері басарып, оларды арасында билік шін толассыз соыстар тотамады. білайыр хан з билігін ныайтып, жаа жерлер осып алу шін кптеген соыстар жргізіп 1430 жылы Тобыл зені бойында Шайбани рпаы Махмт ожаханды жеді, Хорезмді басып алып, ргенішті таландады. Сырдария іріндегі далада Жошы улетіні Махмд жне Ахмет хандарын жеіп, Орда-Базараласын тартып алды. 1446 жылы Мстафа ханды тізе бктіреді. Сырдария бойындаы Сыана, Соза, Аоран, згент, Арккті жаулап, Сыанаты астана етті. Х . 50-жылдары Самаранд, Бхарды шабуылдап, осы ірдегі Темір рпатарыны ішкі саяси міріне араласты. Бірата 1457 жылы з Темір бастаан ойраттардан Сыана тбінде жеіліп, онымен зін орлайтындай ауыр шарт жасасты. Бл жадай білайыр ханны саяси беделін тмендетті. Нтижесінде Х . 50-жылдарыны аяында Кшпелі збектер мемлекетінен Жнібек пен Керей слтандар бастаан халыты бір тобы Моолстана кшіп кетті. Оларды жазалау шін 1468 жылы білайыр хан Моолстана жорыа аттанып, жолда кенеттен айтыс болды. Осыдан кейін білайыр хандыы ыдырап кетті. білайырды мрагері Шайх-Хайдар хан ішкі тартыста лтірілді. Ал білайырды немересі Мхаммед Шайбани (1470-1510) аза хандарымен Сырдария мен аратау аймаындаы алалар шін за соыс жргізді. аза хандыы рыланнан кейін білайырдан тараан Шайбанилар рпаыны Шыыс Дешті-ыпшатаы билігі бітеді. Бл жерлердегі билік аза хандарына толы кшті. ХІ . басында кшпелі збектерді бір блігі Шайбанилерді бастауымен Муереннахра кшіп кетті. Ондаы Темір рпатарын билігіні лсірегенін пайдаланып, Шайбанилер Орта Азиядаы кімет билігін тартып алды. азастан жерінде алан тайпалар аза хандыыны ол астына арайды.

56.XVIII 2ші жартысымен XIX азастанны Ресейге осылуыаза-жоар соыстары нтижесінде шаруашылыты кйреуі каза билеушілерін Ресеймен одатасуа итермеледі. Оны стіне XVI. Иван Грозныйды сырты саясаты аза хандыыны шекарасын Ресеймен тікелей байланыстырды. йткені, азан хандыы (1552) мен Астрахан хандыын (1556) жне Еділ бойындаы халытарды Ресей зіне баындыран еді. аза хандыыны алматы мселесі шиеленісе тсті. Ол тек ана жоарларды шапыншылыымен байланысты болан жо, батыстан алмытармен башрттар, отстіктен Орта Азия-Бара, Хиуа, оан хандытары аза жерлерін жаулап алан еді. XVIII асырды бірінші жартысында оан жне Хиуа хандытары да Сыр бойына амалдар мен бекіністерін сала бастаан болатын. Сырдария мен уадария зендеріні аралыы Хиуа хандыыны, ал аза жеріні отстігі оан хандыыны баылауында болды. оан жне Хиуа бекіністеріні стратегиялы трыда ерекше орналасуы тек отырышы азатарды ана емес, сонымен атар, Сырдариядан тетін кезде кшпелі халыты да, транзиттік сауда жолдарын да баылауында стауа ммкіндік берді. Сондай–а, аза асйектеріні зара ауызбірішіктеріні болмауы да меселені тездетті. Оны длелі 1729 жылы Ордабасы оиасы. Сол жылы Тукені баласы лы жзді ханы болып тран Болат хан айтыс болан еді. лы жзді ханды таына міткерлер кбейді. Семеке Орта жзден ал білайыр кіші жзден болса да ханды татан міттенді. сіресе білайыр зіні 1729 жылы Аыраай шайасындаы жеіске осан лесін есепке ала отырып, аза асйектері соны есепке алар деп міттенді. Біра, лы жзді асйектері азаты дет-рыпты задарыны негізінде лы жзді ханды таына Тукені Болаттан кейінгі баласы білммбетті отырызды. Осы жадайдан со, білайыр з жері Жайы пен Еділді аралыына бет алды. Ол бдан былай арайы зіні саяси билігіні Ресеймен арым-атынасты кшейте отырып шешуді дрыс деп тапты. Сйтіп 1730 жылы Петербора Сейітл батырмен лымбет биді елшілікке жіберді. Бл елшілік грамотасына орыс патшайымы Анна Иоановна ол ойды.аза билеушілеріні барлыыны антын алу шін Анна Иоановна сырты істер министрлігіні ызметкері, лты башрт-А. Тевкелевті жіберді.А.Тевкелев аза жеріне зімен бірге 200 адам ала келді. Оны себебі оларды кпшілігі зерттеуші алымдар. Бл жолы тек ана саяси миссия атармай сонымен атар Ресейді болаша экономикасыны негізі болатын шикізат кздерін картаа тсіріп, азаты шрайлы жерлерін айындау жне жергілікті халыты психологиясын білу шін оны дет-рыптарын зерттеу масаты трды.азатарды орыс бодандыын абылдауыны алашы кезінен бастап-а Ресей аза жеріні барлы аумаын біртіндеп отарлауды баытын анытады.Жаа осылан жерлерді бекіту шін сенатты обер лейтенанты И.К. Кириллов басаран арнайы ырыз-айса экспедициясы рылды. Бл кейін Орынбор экспедициясы деп аталды. Ал оны ісін адаалау Кіші жзді Ресейге осу жоспарын стті орындааны шін тілмашты ызметтен полковник дрежесіне ктерілген А. Тевкелевке жктелді.1737 жылы И. Кириллов айтыс боланнан кейін Орынбор экспедициясы Орынбор комиссиясы болып айта рылды. 1735жылы Орынбор бекінісіні рылысы басталды. 1744 жылы бастап ол Орынбор губерниясыны, ал 1748 жылы Орынбор казак скері блімдеріні орталыына айналды.

57. Сырым Датлы бастаан ктерілісЕ. Пугачев ктерілісі басыланнан кейін де Кіші жздегі жер мселесі крделі кйінде ала берді. Аса крделі мселе аза руларыны дстрлі кші-он жйесіні бзылуы болатын. Оан оса жайылым жерлер тарыла бастады. ыс айларында ыстауа Жайыты ары бетіне кшу тек 1782 жылы ана ммкін болды. Онызінде де шекара басшылары хана арнайы рсат беріп, аы тленуі тиіс болды.Ресейді отарлы саясаты мен ханны іс-рекетіне арсы Кіші жзде наразылытар мен толулар кшейе бастады. Оан оса 1782-1783 жылды ысында «жт» басталды. Сол уаыттаы «жт» туралы деректер мына жа-дайларды суреттейді: «Гурьевті ар жаындаы даладан кптеген малдарды ліктерін круге болады, оларды саны мыцаан жылы жне ірі араны рады. ойлар мен баса да са малдар есепке алынбады. азатар тыйым салуа арамастан з еріктерімен Жайыты «ішкі жаына» туін тотатпады. Ал бл жерлерде оларды казактар арсы алып, тонап отырды. 1783 жылы кктемінде казак скерлері азатарды трт мы жылысын айдап алып кетті». Мны брі ктерілісті шыуына трткі болан еді.Ктерілісті йымдастырушы белгілі батыр рі шешен, Е. Пугачев ктерілісіне белсене араласан Байбаты руыны ааманы Сырым Датлы болды. Ктеріліс 1783 жылы басталып, 1797 жыла дейін созылды. Ктерілісті халыты сипат алуыны себебі: патша кіметіні отарлы саясаты, оларды аза жерлерін тартып алуы, бекіністерді салынуы, асырлар бойы алыптасан кші-он жйесіні бзылуы, ресей кімшілігі мен казак скері тарапынан здіксіз жасалып келген ысым мен кш крсетуі, аза халыны арапайым азаматты ытарыны шектелуі болатын. Оны стіне Нралы хан мен оны туыстары Айшуа, Ералы, Досалы жыл сайын Орынбордан жа-лаы алып отыратын. Сондытан да олар Ресейді отарлы кімшілігіне ыз-мет етті. Кіші жздегі кші-он мселесі Нралы хан йарымымен шешіп отырды. Бл жадайды брі халыты дала задылыында жо кіріптарлыа рындырды.Сырым Датлы ктерілісті алашы кезеін Орал скери желісі бойындаы Ор бекінісіндегі казак скерімен соысудан бастады. Ктерілісшілерді е негізгі кші Саыз зені бойына шоырланып, ол ктерілісті негізгі ошаына айналды. Сырым Датлыны 2700 сарбаздан тратын жасаы рылды. Ал ктеріліске атысандарды жалпы саны шамамен 6-7 мы адама жеткен.Ктерілісті озаушы кші шаруалар болды. Сонымен бірге Нралы ханны патша кімшілігін ашы олдап отыранына наразы болан ру басылары мен билер де ктеріліске белсене атысан еді. Кіші жздегі лт-азатты ктеріліс Ресей кімшілігін атты аладата баста-ды. Сол себепті1785 жылы скери коллегияны шешімімен атар айында ктерілісті басу шін генерал Смирнов бастаан траты скер жіберіледі.1785жылы кктемде ктерілісшілер Антонов бекінісі мен Жайыты тменгі аысындаы Сахарный бекінісіне шабуыл жасайды. Біра скери горнизон шабуыла дайын боландытан, аза сарбаздарына тойтарыс беріледі. Ктерілісшілер сол мадаы баса да бекіністер мен амалдара шабуылдарын жиілете тсті. Ктерілісшілерді кші баран сайын ныая бастады. Ал Кіші жз ханы Нралыны патша кімшілігімен байланысын кшейткенімен, халы алдындаы беделі тмендей берді. 1786 жылы 6 шілдеде II Екатерина Нралы ханды биліктен алу шін (рес-крипт) бйры шыарады. Ол алдымен Орынбора шаырылып, одан кейін Уфаа жер аударылады. Сйтіп, оны тадырын патша кімшілігі шешіп, сонда 1790 жылы айтыс болады.1790 жылы ктерілісшілер жасаы Ойыл зеніні маына айта шоырла-нып, Елек оранысына шабуыла дайындала бастады. Осы жылды тамыз айында Уфада Нралы хан айтыс боланнан кейін, патша кімшілігі 1791 жылы оны інісі Ералыны Кіші Жзге хан етіп таайындайды. Нралы ханны татан тайдырылуы мен О. Игельстромны ызметтен босауы Сырым Датлы сарбаздарыны біраз блігіні елдеріне айтуына сер еткен болатын. Сол себепті ктерілісшілерді скери кші едуір лсіреп аланды. Ал жаа губернатор болса Сырым батыр ктерілісін біржола басуды ола ала бастады. Ералы хан аасы Нралы ханны саясатын одан рі жаластырып, Сырым Датлына арсы кресті айта бастады. Міне, сондытан да Орынбор кімшілігі оан жан-жаты олдау білдірді. Осындай жадайларды барлыы ктерілісті айта ршуіне кеп соты. 1792 жылы жазда ктеріліс бкіл Кіші жз аумаын амтыды. Сол жылы кзде Сырым Датлы Елек аласын шабуылмен басып алуа рекет жасады, біра та бл ммкін болмай алады. Бдан былай кшіні жеткіліксіздігіне кзі жеткен Сырым батыр кресті трін згертіп, партизанды соыс дісіне кшеді. Кіші жздегі ктерілісті заа созылуына алацаушылы білдірген II Екатерина Сырым Датлын стауа жарлы береді.1794 жылы Ералы хан айтыс болып, патша кіметі таы да жаадан хан таайындауа мжбр болды. Тек екі жылдан кейін ана, яни 1796 жылы азанда Нралыны лы Есім хан болып таайындалады.

59. 1822 жылы Сібір азатары туралы ереже Орта Жзде ханды билiктi жойылуы. 1781 жылы Абылай хан айтыс боланнан кейiн, Орта Жзде билiкке лкен лы Ули хан таайындалды. Улидi атыгездiгi халыты наразылыын туызды. Ресейге осылана дейiн аза хандары халытан салы жинаымен мемлекеттi сырты-iшкi мселелерiн здерi шешiп отыратын. Ресейге осыланнан кейiн патша кiметi хандар атарып келген бiратар iстердi з олына алды. Ханды билiкке патша кiметi тадаан адамдар таайындалды. Салы тлеу брыныша саталынып ала бердi. Хандар патша кiметiнi жергiлiктi жерлердегi шенеуiгiне айналды. Халыты наразылыы кшейдi. Ханды билiктi саталуы кiметтi iс-имылын тежеп отырды. 1815 жылы патша кiметi Улиге осарлап екiншi ханды – Бкейдi таайындады. 1817 жылы Бкей, 1819 жылы Ули айтыс боланнан кейiн Орта Жзде жаа хан таайындалмады. Жаа реформаны зiрлеудi патша Сiбiр генерал-губернаторы граф М.М.Сперанскийге жктедi. 1822 жылы 22 маусымда патшаны «Сiбiр азатарын басару туралы» жарысы шыты. «Жарыны» басты масаты – азастанны солтстiк-шыыс iрiн, кiмшiлiк, сот, саяси жаынан басаруды згерту, рулы – феодалды тртiптi лсiрету едi. Бл жарыа сйкес Орта Жзде ханды билiк жойылып, оны орнына ауыл-болыс-округ трiндегi басару жйесi енгiзiлдi. Ауыл – 50-70 шаыратан, болыс – 10-12 ауылдан, округ – 15-20 болыстан ралды. Орта Жз азатары жерi Батыс Сiбiр генерал-губернаторлыына баынды. Округтi басару приказдара жктелдi. Оны рамында екi аа слтан болды. Аа слтандыа тек шыыс рпатары сайланып, олара майор скери шенi, ал он жылдан кейiн дворянды ата берiлдi. Аа слтан ш жыла сайланса, болысты билiк мерзiмi мiрлiк болды. Болысты билiк мрагерлiкпен берiлiп отырды. Ауыл старшиндары да ш жыл сайын сайланып отырды. Жарыа сйкес азатарды бiр округтен екiншi округке з еркiмен ауысуы шектелдi. Бл - жер алаптарын пайдалануды ауымды дтрлерiн иратуды бiлдiрдi. Ендi аза ауылдары з округтерi аумаында ана кшiп жруiне рат етiлдi. Жарыа сйкес барлыы 7 округ ашылды. Олар: араралы, Ккшетау (1824), Баянауыл (1826), Аягз (1831), Амола (1831), шбла (1833), Аманараай (1834). Патша кiметi жргiзген бл реформа аза асйек топтарыны барлыыны мддесiнен шыпады. Оларды бiр блiгi бл саясата з наразылытарын ашы трде бiлдiрдi.

59. 1824жылы Орынбор азатары туралы ереже

1824 ынбор нубернаторы П.К.Эссен «Орынбор ырыздарыны Жарысын» дайындады. Жаргыда 3 хан таайындауды жоспарлаандытан уаытша icкe аспады. 1824 жыл – "Орынбор ырыздарыны жарысы" абылданды. Авторы Орынбор генерал -губернаторы П.К. Эссен. Kiшi жзді кімшілік рылымы: Бліктер (батыс,орта,шыыс) басарушысы – слтан. -- Дистанция (54),басарушысы – ру шонжарлары--Ауыл, басарушысы – ауыл старшыны \ Реформаны салдары: 1)Орталы басару ныайтылды. 2)Табиат байлытарын кеінен игеруге ммкіндік туды 3)1824 жыл – Кіші жзді соы ханы Шеразы Орынбора ызметке шаырылып, Кіші жздегі ханды билік жойылд 1845 жыл – Бкей Ордасындаы ханды билік жойылды.

60. Патша Ресейді онысты. П а т ш а к і м е т і н і ХІХ к і н ш і ж а р т ы с ы н д а ы а з – д а ж з е г е а с ы р а н к і м ш і л і к р е ф о р м а л а р ы а з а е л і н і с а я с и т у е л с і з д і г і н б і р ж ол а ж о й а н ы м е н , б л р е ф о р м а л а р к п з а май - а п а т ш а л ы к і м ш і л і к т і а з а о а м ы н ы і ш к і м і р і н е т е р е д е п е н і п , о н ы иг е р і п а л ы п к е т у г е л і д е б о л с а л с і з е к е н д і г і н к р с е т і п б е р д і . М н ы ж а с ы т с і н г е н п а т ш а л ы к і м ш і л і к ХІХ . 6 0 - ж о р т а т с ы н а н б а с т а п а з а с т а н д ы о т а р л а у д ы " е с е н і м д і " ж о л ы н а т с т і . О л О р т а л ы Р е с е й д е н о р ы с ш а р у а л а р ы н а з а ж е р і н е о н ы с а у д а р т у е д і . П а т ш а л ы Р е с е й д і о н ы с а у д а р у с а я с ат ы б і р н е ш е к е з е а р ы лы ж з е г е а с ы р ы л д ы . а з а с т а н т а р и х н а м а с ы н д а б л о н ы с а у д а р у с а я с а т ы ш к е з е б о й ы н ш а б л і п а р а с т ы р ы л а д ы .

І к е з е ХІХ 70 - 80 ж а р а л ы ы н а м т и д ы , о л 1 8 8 9 ж 1 3 ш і л д е д е г і ж а р л ы ш ы а н а д е й і н с о з ы л д ы .

І І к е з е ХІХ 9 0 - ж \ н 1 9 0 5 ж д е й і н г і у а ы т а р а л ы ы н а м т и д ы .

І І І к е з е 1 9 0 6 ж \ н 1 9 1 6 ж а р а л ы ы н а м т и д ы

а з а с т а н а о р ы с ж н е у к р а и н ш а р у а л а р ы н о н ы с т а н д ы р у Х І Х а с ы р д ы 7 0 – ж ы л д а р ы н ы с о ы 8 0 – жы л д а р д а н б а с т а п а р ы н д ы ж р г і з і л д і . о н ы с а у д а р у д ы а л а ш ы к е з е і з е р к і м е н о н ы с а у д а р а н ш а р у а л а р о з а л ы с ы м е н а н ы т а л ы п , п а т ш а к і м е т і з е р к і м е н о ны с а у д а р а н д а р ж а д а й ы н р е т т е у м а с а т ы н а б і р а т а р ж е к е з а – а к т і л е р м е н , н с а у л а р а б ы л д а д ы . О н д а к з д е л г е н м а с а т – о н ы с а у д а р у д ы к і м е т з а д а а л а у ы н а а л ы п , о а н к м е к к р с е т у б о л д ы . О а н а л д ы н а л а д а й ы н д ы ш а р а л а р ы жа с а л д ы . М с е л е н , Ж е т і с у о б л ы с ы с к е р и г у б е р н а т о р ы К о л п а к о в с к и й б а с т а м а с ы б о й ы н ш а Ж е т і с у а ш а р у а л а р д ы о н ы с а у д а р у ы т у р а л ы " У а ы т ш а е р е ж е " з і р л е н д і . Б л ж а т 1 8 6 8 ж ы л д а н б а с т а п 1 8 8 3 ж ы л а д е й і н к ш і н са т а ды . " У а ыт ш а е р е ж е " б о й ы н ш а о р ы с о н ы с а у д а р у ш ы л а р ы н а ( е р л е р г е ) 3 0 д е с я т и н а ж е р б е р у , 1 5 ж ы л а ал ы м – с а л ы ж н е т р л і м і н д е т к е р л і к т е р д е н б о с а т у , 1 0 0 с о м м л ш е р і н д е к м е к б е р у ж н е б а с а ж е і л д і к т е р а н ы т а л ы п , к р с е т і л д і . о н ы с а у д а р а н ш ар у а ла р ж а д а й ы н а а т ы с т ы о л а р а ж а с а л а т ы н ж е і л д і к т е р т у р а л ы ж а а е р е ж е л е р Х І Х а с ы р д ы 8 0 – ж ы л д а р ы н а н д а й ы н д а л д ы . О л а р д а д а ж а а к е л і п о н ы с т е б у ші л е р ші н б е р і л е т і н ж е і л д і к т е р с а т а л д ы , т е к ж е р м л ш е р і а з д а п т м е н д е д і . А йт а л ы , 1 8 8 6 ж ы л ы д а й ы н д а л а н : " Т р к і с т а н г е н е р а л – г уб е р н а т о р ы н б а с а р у т у р а л ы Е р е ж е " б о й ы н ш а 1 0 д е с я т и н а ( е р л е р г е ) ж е р б е р у , о н ы с а у д а р у ш ы л а р д ы а л ы м – с а л ы ж н е м і н д е т к е р л і к т е н 5 ж ы л а д е й і н б о с а т у , к е й і н г і ж ы л д а р ы а л ы м д ы т е к ж а р т ы л а й т ле у ж е і л д і к т е р і с а т а л д ы . П а т ш а к і м е т і з і н і о н ы с а у д а р у с а я с а т ы н а р ы н д ы ж р г і з у д і к з д е п , 18 92 – 9 3 ж ж . лы С і б і р т е м і р ж о л р ы л ы с ы н б а с т а д ы . а з а т а р ж е р і н э к о н о м и к а л ы и г е р у м а с а т ы н д а " а р т ы " , " б о с " ж а т а н ж е р д і а н ы т а й т ы н т р л і э к с п е д и ц и я р ы лы п , же д е л ж м ы с а к і р і с ке н е д і . К о м и с с и ял а р а л д ы н д а о й ы л а н т а л а п б і р е у – б а р ы н ш а к п м л ш е р д е а з а т а р ж е р і н е н " б о с " , " а р т ы " д е г е н ж е р д і а н ы т а у а р ы л ы о н ы с т а н у ш ы л а р " о р ы н " т о л ы т ыр у б о л д ы . С о н д а й – а , ж е р г і л і к т і к і м ш і л і к б а с а р у ж й е с і н а л ы п т а с т ы р у а л к е н н а з а р а у д а р ы л д ы . Н т и ж е с і н д е Х І Х а с ы р с о ы н а о н ы с а у д а р у ш ы л а р б а с а р м а с ы н ы о р т а л ы т а н – д ы р ы л а н б і р т т а с ж й е с і р ы л д ы . Т р а н с с і б і р т е м і р ж о л ы а з а ж е р і н і С о л т с т і к л к е с і а р ы л ы ж р г і з і л д і . А м о л а о б л ы с ы к і м ш