нды ааздар нарыыны рылымы андай ?

нды ааздарды бастапы нарыы жне айталама нары болады. Жаадан шыарылан ааздар бастапы нарыта сатылады. Акциялар мен облигациялар бастапы нарыта сатыланда эмитент (ааздарды шыарушы) зіне ажетті аржы ресурстарын алады, ал нды ааздар бастапы сатып алушыларды олына тседі. Бастапы инвесторлар олындаы ааздарын айта сатып ашасын сіммен айтарып алады. нды ааздарды айта сату оларды айталама нарыын алыптастырады. нды ааздарды айталама нарыы толы ызмет атаратын болса, онда бастапы нары та тиімді ызмет атарады. айталама нары миханизмі, немесе нды ааздары кез келегн уаытта сатып ткізу ммкіншілігі инвесторларды олара деген сенімін арттырады. Ал бл оам ресурстарын ндірісті дамуына толыыра дамуына толыыра жмылдыруда з себебін тигізеді. айта сату нарында нды ааздарды биржалы айналымы жне бирадан тыс айналымы блініп алыптасады. »Биржалы айналым» ымы нды ааздарды биржаны сату-сатып алуын білдіреді. нды ааздарды биржадан тыс тікелей келісім трінде сату- сатып алу саудасы «нды ааздарды биржадан тыс айналымы» деп аныталады.

Биржаа кез келген компания еркін трде жіберіле бермейді. Ол шін биржада тіркелу ажет болады. Биржада тіркелу шін фирма оны замен аныталан тртіптерін орындауы тиіс.

Биржа зіні беделін сатау жне ныайту масатында акцияларын тімді етуге, ал здері белгілі де ірі компаниялармен жмыс істеуге, ріптес болуа мтылады. Егер фирма биржада тіркелген болса, онда бл фирманы акциясы биржалы баамдама (котировка) аланнны немесе акциясы траты сраныма ие боланын білдіреді. Фрман биржада тіркелуі осы фирманы алыптасан нарыта з орынн алуын білдіреді.

Мысал ретінде аадарын баалама (котировкаа) сынан фирмалар шін белгіленген Нью-Йорк биржасын тртіп-талаптарын келтіруге болады. ааздарын биржада тіркеп баамдама алу шін фирма:

1. 29, 350 доллар кіру жарнасын жне рбір жеке акция бойынша осымша тлем тлейді.

2. Жыл сайын айналма алынан акцияларды санына арй биржаны бадарламалы ызметі шін 11, 750 –58, 700 доллара дейін комиссиялы тлем тлейді. 1982 жылдан бастап жоарыдаылардан баса таы осымша талаптар аныталан. Олар:

3. Компанияны рбіреуіне 100-ден кем емес акциялары бар 2 мы акционері болуы ажет.

4. Компания жеке акционерлер иелік ететін 1 млн арапайым акцияны айналма шыаруа міндетті.

5. Инвесторларды олындаы акцияларды нарыты ны 16 млн доллордан кем болмау ажет.

6. Соы екі жылда компанияны жылды табысы 2,5 млн доллардан кем болмауы ажет.

7. Компанияны млкі 16 млн доллардан кем болмауы ажет.

Биржадан тыс айналыма екінші дрежелі фирмаларды ааздары тседі.

Кейбір фирмаларды ааздары биржада да, биржадан тыс айналымда да болады.

Биржадан тыс нары телефон, телекс, компьютер негізінде мыдаан инвестициялы фирмаларды бірттас жйеге біріктіреді. Биржалы нары тек ірі компаниялара олайлы болса, биржадан тыс нарыа кез келген компания кіре алады. Ол шін тек делдалды (брокерлік) фирма табылса боланы.

Биржадан сырт айналым жйесінде компания акциясын баамдау (котировка) алу шін оны ааздары кем дегенде екі дилерлік фирма арылы траты сатылуы жеткілікті болады жне фирманы 25 мы доллара те капиталы болуы ажет. Дилерлік фирма баалы ааздарды, валюталарды сатып алу жне сатумен айналысатын аржы мекемесі. Ол зіні атыныан жне з есебіне іскерлік жасайды.

Биржа – ор биржасы нарыыны негізгі буыны болып саналады. ор биржасы – бл нды ааздарды сатып алу жне сату істерініні ерекше йымдастырылан нарыы. Нары атынастарыны дамуы нтижесінде ор биржалары объективті трде пайда болан. Биржада негізінен ттынушыларды жаппай ттынатын жне з тобында бірін бірі толы алмастыратын, баалары трасыз ауытымалы тауар трлері сатылады. Сатушы, сатып алушлар з ісіне ммкін боланша жоары пайда алуа мтылады. Сондытан да баа сраным мен сыным ара атынсын ммкін боланша толы амтыаны дрыс болады. Нары ыса мерзімде тауара алыптасан сраным мен сыным туралы мліметтерді ммкін боланша толы жинап орытуы ажет. Бл ызметті тек ана те жоары Дегейге орталытанан нары атара алады. Биржаны негізгі белгілері мынадай:

1. траты жне йымдастырылан трде ызмет атарады;

2. сауда келісімдері тауарсыз жргізіледі;

3. іскерлік келісімдер бірін-бірі алмастыратын, траты да жаппай сраныма ие тауарлар бойынша жасалады.

Биржа негізінен келесі ызмет трлерін атарады:

1. нды ааздарды алушылар мен сатушыларды бір-бірімен кездестіреді, нды ааздарды сату жне стып алу орны болады.

2. нды ааздар баамын (курсын) тіркейді, сынылан акциялар мен облигациялар трлеріне алыптасан сранымды жинатайды жне оны орташа мнін антайды.

3. Капиталды бір ндіріс трінен (орнынан) екіншісіне ауыстыратын механизм ызметін атарады.

4. Жалпы елдегі жне жеке ндіріс салаларындаы іскерлік белсенділікті крсететін рал (барометр) болады.

Биржа акционерлік оам ретінде, яни жеке ксіпкерлік негізінде йымдастырылуы ммкін, немесе мемлекетттік рылым ретінде ызмет атарады. Биржаны ызметі оны жарысына сйкес жргізіледі. Биржа жарысы (уставы) биржа рлмдарыны алыптасу жне ызмет атару тртібін, оны мшелерін, оларды мшелікке абылдау жадайларын жне басаларын анытайды. Биржаны биржа комитеті басарды.

Биржаны крсеткіш индекстері нды ааздар нарыын жалпы жадайда лшеп сипатттайды. Олар лемні е ірі биржаларындаы акция баамыны (курсыны) алай згергенін анытап тіркейді. Батыс елдеріні экономикалы млімет беретін барлы ралдарында кнделікті жарияланып тратын е белгілі крсеткіші- «Доу-Джонс индексі» деп аталады. Бл крсеткішті 1897 ж. американдытар У. Доу мен Э. Джонс алаш есептеп шыаран. Бл индекс Нью-йорк ор биржасында айналатын нерксіп жне транспорт акциялары бойынша есептеледі. 1929 ж. бастап трмысты ызмет ксететін акциялары шін де есептелетін боланы. Бларды ішінде е кп тарааны біріншісі, е ірі 30 нерксіп компаниялары бойынша есептелетін индекс.

лыбританияда «Файнэшл Таймс» газеті мен Лондон ор биржасыны индексі FT- SE белгілі. Блар е ірі Европа компанияларыны акциялар бойынша

Жалпы не бкіллемдік индекс: РТ –А WORLD INDEX. Соысы лемні 24 еліні 2212 акцияларын (компанияларын) амтиды.

Жапонияда 225 компанияны акциялары бойынша “Никкей” деп аталатын индекс есептеліп жарияланады. Гонконгте 33 компанияны акциялары бойынша “Хэнг-Сенг» индексі есептеліп шыарылып трады.

ор индекстері нары жадайына жалпы суреттемесін береді, сонымен бірге олар экономикалы болжамдар жасау шін де олданылады.

Алаш ор биржасы 1792 жылы Нью-Йорк аласында рылды. Сол кезде нды ааздарды кесімді баасыны нды лшеміне кміс жрді.

ор биржасыны басты міндеті – арты аша аражатын нды ааздар сату арылы жинатау. Ол лицензия бойынша жмыс істейді, нды ааздар айналысын йымдастырады.

Биржаны басару органдары:биржаны жоары басару органы – акционерлерді жалпы жиналысы;байаушы орган – биржа кеесі;орындаушы орган – басарма;баылаушы орган – тгендеу комиссиясы.