ЖМЫСТЫ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ 3 страница

Шын жоалып сне ме?

Жоары рлеп,

Дене жндеп

Жне мен деп келе ме? [52, 150 б.].

– деп, аын мір мен лім туралы леінде аза поэзиясын трлендіріп, идеялы соны жаалы алып келді. ле Абайды лгісімен («Сегіз ая») жазылып тр жаынан жаалы енгізбегенімен мазмн тередігімен ерекшеленеді. аза леіні рылысы мен лшемін трлендіруімен, жааша тр мен мазмн келуімен аын ледері мірше. Поэзияа жоары талап оя білген ол ле рнегіні кестесін згеге сатпай салады. зі ктеріп отыран мселені наты да, жинаы крсете біледі.

Аын бейнелеген лирикалы кейіпкеріні басты міндеті – рухани жан дниесін байыту, ізгі істерді олдау, ар-жданы жоары болу. Яни мінез-лы, болмыс-бітімі жаынан ділет пен арды ту еткен, елі мен жерін сйген, жаратушысына жаын жандар. Шкрімні аынды жеке олтабасы сіресе лирикалы кейіпкер бейнесін сомдаанда дараланады. «Шын нр», «шын асы», «таза ой», «таза жан», «ттті тіл», «от жрек» т.б. сз тіркестерін олдану арылы кейіпкер психологиясын, оны адамгершілік сапасын айындап крсетіп отырады. Аынны танымында адам те крделі, ол тек ана табии жаратылыс ана емес, сонымен оса оны рухани жан лемі крделі былыс. азаты дстрлі поэзиясындаы адам мен табиат ттастыын, жааша сипатта тередете отырып небір бейнелі сздер мен метафораларды трлендіріп олданады.

Табиатты кйін, тынысын адам тіршілігіне сату арылы образды суреттер жасайды. Аын поэзиясындаы образдылыты «см жректі оянбауы», «жебір лы ылдай іс», «лі жрек», «кілді абаы салбырады», «ділетсіз залым», «азат аыл», «кншіл мндар» сынды сз тіркестерінен де круге болады. «абаынан ар жауан араы блт, «Жаралы бізді кілге бір тамбады сіркіреп», т.б. сияты бейнелі тіркестер арылы аза поэзиясына жаа бір психологиялы оралымдар енгізген. Адам ішкі дниесіне тере бойлап, мінез-лыты серін аша крсету арылы жрегінде жасылыа орын жо, з мінін крмейтін, тірікпен кн ткізген адамдарды образын да шебер сомдайды.

Енді бір ледерінде «кншіл мндар», «лі жрек» метафорасын олданып адамны кері кеткен кейпін берсе, «алжасан ми», «тозан ой», «жалау тартан ой» сияты тееулер арылы кейіпкерлер жандниесіне тередей енеді. Аын осы секілді аза поэзиясында брын олдана оймаан сз тіркестерін жиі олданады. «лі жрек» тіркесі жнінде М.Базарбаев: «Тас бауыр», «тас жрек» деуді орнына «лі жрек» деуі (зімшіл мндарды) поэзияда ауыспалы маынасында брын кездесе бермейтін жаалы (лген адам, немесе, сезімсіз суынан жрек жайында талай айтылуы ммкін, яни зіні тіке маынасында: біра адам бейнесін беру шін айтылан трін кездестірген емеспіз)» [42, Б. 249-250], – деген болатын. Аын жаа сз тіркестерін, метафора, тедеулерді олдананда образдарды сомдай тсіп, ойды, ымдарды мнісін тередетіп, адам, оам, табиат болмыстарын наыштауа кмекші рал ылып алып отырады. Сондай-а аын «аыл» ымын трлендіріп, сз тіркестерін жааша рнекпен рлеп отырады. «Аз аыл», «см аыл», «саяз аыл», немесе «таза аыл», «шын аыл» т.б. Аын «Аыл» ымыны зін екі сападан крсетеді. Е негізгісі адам болмасындаы «таза аыл» категориясы деп тйеді ол. Оны мнін «Таза аыл аты барлайды, Длелсіз сзді алмайды», – деп аша тседі.

Ол адамзат баласын таза аыл билесе ана, мірі мнді болады деген ойды сынады. Осы арылы аза поэзиясында философиялы дниетанымды жйені жаа лебін алып келгені аны байалады.

 

Рух деген дінсіз таза аыл,

Мінсізді ісі шын мал.

Айуандаы аыл ол емес.

Аз ана сзім – аз наыл,

раныды оы нанбаса [53, 231 б.].

 

Оан аынны мына жыр жолдары длел: «Аылды кзін байлама, Білгіш деп басшы сайлама». Ал, «аылды кзін байлама» сынды оралымдардан аынны кзге крінбейтін дерексіз заттара жан бітіруі, яни кейіптеуге баруы байалады. Аын «Шалыншы ойым аыла, Аылым тотап мала» немесе«тере ой», «шалыншы ой» т.б. сияты сз тіркестерін аыл мен ой ымдарыны байланысын ашуда пайдаланып отырады:

 

ош бол,

Тере ойым,

лемді шарлаан

иын іске дейі арнаан [53, 223 б.].

 

рбір іс-рекетте ой мен аылды рліне тере мн беріп «ой» ымын жоары ояды. «Ой» ымыны мнін ашуда да жаа тіркестерді олдану арылы философиялы пайымдар жасап, аза поэзиясыны мазмны мен тріне жаалы енгізеді.

Абайдан бастау алан, жандние сапасын арттыру, бейнелі тіркестер арылы адамны рухани лемін бейнелеудегі жаа рдістер аынны мірлік станымы адам тземек идеяларына негізделеді.

Мысалы, «нр» – метафорасын олдану арылы аза леіні кркемдік жйесіне рнек осса, «Жар» – абстрактылы ымы да символ ретінде олданылан.

Сопылы сарынны аын танымына тигізген ыпалынан туан тере мазмнды «жар», «нр» сздеріні кркемдік сипаты сіресе «Иманым» атты жинаа енген ледерінде кеінен олданылып, аынны суреткерлік талантын танытатын асиетке айналды.

«А жрек», «а ниет», «ар-ждан», «таза аыл», «шата дін», таза дін, т.б. тіркестер мазмна сай бейнелі трде олданылады. «Айнымайтын а жрек» оралымында «а жрек» сзінен, белгілі бір тас тйін блжымайтын ым жасап, аза сз нерімен дниетанымына тжырым мен ибратты сз енгізді.

«Шын таза жан» аын поэзиясында адам болмысын бейнелеудегі тынан келген лирикалы кейіпкері деуге болады. Себебі, «Шын таза жан» – жаратушыны махаббатына бленген жан. Осы кейіпкерді сапасын танытуда аын асиетті рандаы ілімге жгінген. йткені, аынны сомдаан «Шын таза жан» бейнесі – «таза аыл» мен «а жрек», «а ниет» тірісіне лшылы ылатын рухани таза адам.

Аын «Кз» сзінде трлендіріп «кіл кзі», «іш кзі», «кеудесінде болса кз», «жан кретін кз керек», «ккірек кзі», «айыран бізді кілден», т.б. тіркестер арылы жаа эпитет, тееу, метафораларды алыптастыран.

Халыты жыр-толаулардаы асиеттерді Шкрім аын «Ескі аынды» атты леінде сем рнекпен бедерлеп, бкіл жыраулар поэзиясыны болмысын ашады. Жыраулы поэзия табиатына тн ыранны шаны, а бкенні желісі, тлпарды жрісін, саымдай желді былуын жыраулар дстрінен зілмеген алтын арауды длелдейді:

 

Ойлай келсек, ескі жыр,

Салады тлпар жрісін,

Міне, байа мнысын.

Кейде жора, кейде жел,

Блдыр аып асар бел [53, 141 б.].

 

Шкрім ледері сапалы асиеттерге басымды беріп жаымсыз ылыты алай жоюды жолдарын крсетеді. Аын шін руханилы сапаны арттыруды бірден бір жолы – зін-зі тануы. Ізгілікке кедергі болатын ішкі дниедегі нашар белгілерді жоюды жолдарын да аын поэтикалы рнекпен кркемдеген. Ол адамны салдыр-салатыы, жалаулы, ашу сияты психологиялы кйлерді адами асиеттерді тмшалайтын жаымсыздыын ашады.

 

Еріншектіктен – салаты,

Салатытан – наданды...

Бірінен-бірі туады,

Жоалар сйтіп адамды [53, 102 б.].

 

Адамны зін-зі жеіп тнні емес, жанны тілегін орындауын кксеген аын осындай баяндаулар арылы поэтикалы айшыты да серлі образдарын туындатады.

Сондай-а аын сзді мні мен маызына айрыша мн беріп, жоары талап оя білген. Аын ымында сз діретті, ерекше – бір лем. Сз адам мірін айшытайтын рі адам танымын танытатын дние. рбір леінде сзге байыппен араан суреткер сз астарыны небір мн-маыналарын ашып немесе ауыспалы мндегі тсінік танымды штайтын олданыстарды орнымен де пайдаланан.

 

Шошыма, достым, сзімнен,

Сз – дайдан шыан бу.

паса, кр зінен,

Жтызайын нрлы су [52, 286 б.].

 

Шкрімні сз діретіне ояр талабы Абайды «тілге жеіл, жрекке жылы тиер» талабын тередете тседі.

 

Ттті сз бен тзу ой –

Тадыр сыйы емес пе?

уре ылма, жаным, ой,

Мені кндеп егеспе! [52, 123 б.].

 

Он бір буынды дстрлі ара ле лгісімен жазылан лені трі жаынан жаалыы болмаанмен аынны ктеріп отыран мселесі, станымы мен масаты тере де мнді. Ол ле лшеміне ояр талабын былайша рнектейді:

 

ауымны алауына тап келгендей,

Боланын, болашаын айт кргендей.

Керістен тартып жырды жебелі отай,

Дл тигіз алаана ас мергендей [53, 139 б.].

 

Аын з талабында аынды дниені ыр-сырына тере бойлауды міндеттейді, зіні мір жайындаы тсінігін, станымын ккейтесті арман-масаттарын бір ауыз ле шумаына сыйызып, шеберлік танытады. лені сзі мен трін, ыраы мен бунаыны атар жымдасып келіп, тыдаушысына жетуіне айрыша мн беретін аын:

 

йіріліп ккейіне йып жатсын,

Тазартып жрек кірін жуып жатсын.

асыан шл даланы анытырып,

Жыр тасып, дариядай йып жатсын, – деп тйіндейді [53, 140 б.].

Осы шуматы зінен аынны леге, аына артар жгіні салматылыы крінеді. Ахмет Байтрсынов сынан лені тр – трпаты мен айшыы, кркемдік кестесі жніндегі пікірлерін Шкрім аын з шыармаларында мият сатап отыран. ле сзіні уаттылыы аынны жрегінен шыып, ары мен адамшылыын айындап жататындытан міршедік сипат иеленген:

 

Арыны болсын ле айнасындай,

Крікті, кпті орта пайдасындай.

Жосылып жатсын артта жортан жолы,

Арынды аса зенні арнасындай [53, 140 б.], – дейді аын.

 

Яни Шкрім ле нерін зі ана биік дегейге ктеріп оймай, ле жазуды кпшілік жрегіне жету шін ле йасы мен демі уезділігі, ыраы мен таырыбы, іші мен сырты те келетін кркем дние жасау жауапкершілігін аындара жктейді. Абай станан «іші алтын, сырты кміс» ле йлесімін Шкрім де зіндік рнегімен тередеткен. Осылайша Шкрім аын аза поэзиясында алыптасан дстрлі поэзияны жаа мазмн, соны тр жаалыымен байытты.

«Шкрімні аынды лемі»атты екінші блімде аын поэтикасыны рухани бастауларыны мн-маызы арастырылады. Сонымен бірге бл тарауда мтіндік трыдан згешелігі бар «орытты сарыны» сынды ледері де сз болды [54, 224]. орыт сарынындаы мірді мні мен адамды сюге лшынысын арттыратын кші – саналы адамны жрегіне озау салар кшімен мырлы дние екендігі де арастырылды.

мір мен лім жайын толау арылы орыт бабаны мірді сю философиясын Шкрім аын кейінгіге лгі етеді. «Мен лсем, сарын жоалар, имадым кміп тастара» деп орыт танымын ле кестесіне саланда да, аын сопылы сипаттаы астарлы да, бейнелі сз бен ымдара бой рады [53, 225 б.]. Шкрім «орыт сарынында» адамды рухани жоары дегейге ктеретін, рухани тазару, дрысты, хаиат жолы деген лкен ізгілік танымы жатыр орытты мір сру философиясын таяныш еткен аын мір мнін кетірер залалды мінездерге арсы кзарасын осы сарынмен білдіреді:

Басайын обыз пернесін!

Монтаны талай мдар бар.

Нпсіге ерген смдар бар,

Адамды аша аулатан.

Алдамшы, арсыз жандар бар,

Ондайлар маан келмесін [52, 157].

 

Шкрімні мірлік кзарастарыны алыптасуында Шыыс длдлі Хафиз таылымыны да орны зор. Шкрімні «Иманым» атты топтама лендерінде сопылы сарын мен сопылы таным азаи жйеге сай жйеленген:

 

Кел, аяшы, ымыз кй,

Кпке бер де, маан бер.

Махаббат салды ауыр кй,

Жан кысылып, аты тер [52, 148 б.].

 

Осы лені соында Шкрім Хожа Хафизден аударуды мні бгінгі оам ажеттілігінен туан рухани сраныс екенін, араты-ымыз деп т.б. сздерді аза ымына сай аланын жазады [52. 149 б.]. Осы лгіде жазылан аынны «Кел, аяшы ымыз й», «Кешегі басшы піріміз», «орыт, ожа Хафиз тсіме енді», «Крініске шоынан», «Мжілісінде досыны», т.б. «ожа Хафиз сзінен» деп берген топтама ледері бар. Шкрім Хафиз ледерін зерделей отырып Шыыс шайырыны дниетанымды ой тередігін, хаты сю, адамшылы, махаббат, дние, алам жайлы ойлар желісінен зіне жаынды, оны ішінде рухани ндестік табады. йткені Хафиз азалдарында Хаа деген махаббатты, дние жалан, адам жан дниесіні крделілігі, тазалы жолы, мір, лім, жан тазалыын жырлайды.

Дегенмен аын сопылы алыпта емес, азаи леге, азаи ыма сай, лтты поэзия тудырып оырманына сынан. Сопылы поэзияны бай мазмны мен трі аза аындарыны жасы мен жаманды сынау, ізгілікті насихаттау, адам міріні мнділігі, мір мен лім жайында, алланы дыреттілігін баяндаудаы шыысты деби тсілдер мен амалдарды кркемдік рал ретінде пайдаланан. Осылайша аын аза поэзиясын мазмн мен тр жаынан, танымды, тлімдік жаынан сапасын арттыран. Сопылы танымны ыр-сырын тере білген Шкрім де аза поэзиясыны кеістігін кеейтіп «Иманым» атты жинаында астарлы сз тіркестерін олдану арылы жаа маыналы айшыпен ажар осан. Ол осындаы лендерді р шумаы мен тармаындаы ты тееулер мен метафора, символдарды лтты тілді лексикалы байлыымен, шыыс дебиетіні классикалы тжірибесімен штастырып, азаи лтты дниетаным аясын лайтандыымен сипатталады.

 

Жар сипатын білсеіз де,

Нпсі лмей, деме Жар.

«Сен – Жарым» деп алдаан еп,

Тиеді о боп кеудее [52, 231-232 б.].

 

аза аындары ран іліміндегі тамаша аидаларды, аза ауымына лемен жеткізе білген. Олар з шыармашылытарында ізгілікті, адамгершілікті, ділетті, махаббатты бейнелеуде уезді, бейнелі рнектерді де орны-орнымен пайдалана алды. сіресе, Шкрім аынны келер рпаа мра етіп алдыран дниелеріні денінде сопылы шыыс дебиетіні тере де бейнелі тстары бар.

Шкрім – леге аса рметпен араандыы тіршілік, оам, адам, ле, нер жне ксіп, ебек жайындаы ле наыштарын «иыннан иыстырып», ерекше рнек салуынан жне ыраына кшті тегеурін мен бай мазмн енгізгенінен круге болады.

Шкрімні поэма жанрындаы шыармалары «Елік – Кебек» «гіме алдында аз сз», «Нартайла пен Айслу» поэмасы «гімені сыры», «Дубровский» «Сз алдынан» деген сз басымен басталады. Блара орта жай – аталан поэмаларды сз басы философиялы толаммен басталып, онда аынны адам, мір, оам жайындаы дниетанымды толамдары крініс тапан. Эпикалы туындылары осылайша бастау – аын аламына тн ерекшелік.

Абайдан кейінгі Пушкин шыармаларыны аза тіліндегі кркем аудармасын жасауда Шкрім шотыы биік. Аын Пушкинні «Дубровский» мен «Метель» гімесін 1908-1912 жылдарда лемен еркін аударанда рбір сзіні мніне тере іліп айрыша мн берген. Оны тпкі идеясына, аынды иіріміне тере сезімталдыпен арап жалпы адамзатты мселелерді озайтын ойларымен з жандниесі де йлесім тапан.

«Сз алдында» адам баласыны ежелгі дуірінен бастап, бгінге дейінгі кезеіне шолу жасалып, жер жзінде болан неше трлі алапат оиалар мен адам баласыны бойындаы жат мінездер тілге тиек болады. Бларды брін тізіп отырандаы міндетін аын:

 

Мастым: ибрат шін айта кетпек,

Адама лкен міндет – талап етпек.

Орыс айтты, оны ып болмас демей,

Жаат ылса, р іске адам жетпек, – деп тсіндіреді.

 

Аын бл шыарманы жазуыны масатын ашып, біра мны азаты бріні бірдей абылдай алмайтындыын да ескертеді [53, 412 б.]. Еркін аударма арылы да аын зіні кркемдік-эстетикалы шеберлігін лтты дние танымымыза тсінікті баламалар мен діс-тсілдер сипатындаы жааша сз олданыстарымен толытырды. Сз басыны рбір жолы плсапаа рылып, аынны мір, дние жайындаы танымды кзарасын айындайды. Поэманы негізгі мазмнын да осы жйемен бастайды:

 

Жер айналмай трмайды дние жай,

Келер, кетер адамзат із алдырмай.

Сол ткен кп заманны бір кезінде,

Болыпты Троекуров деген бір бай [53, 412 б.].

 

Осындаы «келер, кетер» сынды бір-біріне арама-арсы кереар ымдарды атар салыстыра олдану – Шкрімні поэзиясында жиі кездесетін кркемдік тсіл. Осылайша аын шаын лирикалы ледеріндегі тере ойлы плсапаларын ле рнегі арылы жеткізе білу шеберлігін дастандарында одан рі жетілдіре тседі. Ол – дастан сюжетін шебер руды озы лгісін крсеткен кркем сз шебері.

 

Аылсыз мал мен мансап кім екенін,

Сырты – адам, іші – шоша, см екенін,

Алла сймек, ар сймек, адам сймек,

тырар адамдыты шын екенін [53, 412 б.].

 

– деген шуматардан аын аламына тн кркемдік шеберліктерді санамалап крсетуге болады. Осындаы «аылсыз мал», «сырты – адам», «іші – шоша» сынды бейнелі образдар аынны «арлы адам», «толы адам» деген станымдарына арама-арсы бейнелер. Шуматы соы екі жолында аыннны бкіл шыармасына арау еткен «арлы адам», «иманды адам» образын суреттеген дниетанымы айын крінеді. Шкрім тпнсадан алша кетпей, лтты сипата, лтты ыма сай еркін аударан. Сонымен оса аын мрасын з жрегінен, з таламынан ткізе білген. Ол Пушкин туындысын аза поэзиясына тн, шынайы да, шыншыл трде, тл туынды ретінде сйлетті.

Аын шыарманы сзбе сз емес, негізгі ойды ттастай сатай отырып еркін аударан. Шкрім Пушкин шыармашылыыны идеяларына ана емес, оны ділетсіздік, наданды пен злымды, сонымен атар, адамгершілік, ділет, махаббат, ар сияты адам жан дниесіне тере ілуіне ызыан.

 

Дубровский мал сймей, адам сйгіш

иянат, залымдыты крсе кйгіш.

«Мал сатама, ар сата» деп ойлайды.

Адамды ділетті ерте тйгіш – дейтін жолдары [53, 413 б.]

 

«Малым жанымны садаасы, Жаным арымны садаасы» деген халы даналыын стана отырып, тржіманы лтты дниетаныма негіздеген. Яни, Шкрімні Пушкин шыармашылыын тржімалауда бейнелі де демі азаи наышпен еркін де, жаты туынды жасауы аза поэзиясын таырыпты, мазмнды жаынан да жааша бір белеске ктерді.

Аын монолог, диалог, кейіпкер сзі, авторлы баяндау сынды кркемдік компоненттерді дастанда негізгі кейіпкерлер бейнесін ашуда шебер олдана білген.

Надандау Троекуров ылыма ола,

Сйтсе-даы адірі елге мол-а,

«Сйек айда кп болса, ит сонда», – деп,

йінен зілмейді мы-сан она [53, 414 б.],

– деген авторлы баяндауды зі-а оны кім екендігінен мол хабар береді.

Абай мен Шкрімні аудармалары жнінде А.Исмакова: «Иное предпочтение обнаруживается в казахских переводах. Не случайно обращение Абая к переводу реалистического романа А.С.Пушкина «Евгений Онегин», Ш.Кудайбердиева к «Дубровскому» рассказам Л.Н.Толстого. При этом мы знаем также, что сюжеты романов Дюма еще во времена детства Абая рассказывались степными «гімеші», как необыкновенные «гіме» о дальних странах. Этих имен достаточно, чтобы понять и определить другой настрой казахской литературы», – деп ой тжырымдайды [50, 134 б.].

Ол стазы Абай салан сара жолды дамытып, рісін кеейткен, шкірттік ізетінен еш уаытта жаылмаан. Аынны «Жастара» деген леінде Абай таылымына деген адалдыы айын аарылады. Мнда Абайды рухани тласы сомдалып, оны биік болашаымен даналыы жастара лгі етіледі. Шкрім поэзиясында Абай бейнесі – немі даналыты, ізгілікті, адамшылыты лгісі:

 

Мынау Абай – бір алым жол шыарлы,

Замандасы болмады сзді арлы.

Амалы жо, айналды енді бізге,