Дріс 4. Жасспірімдерді ылмыскерлігі жне оны алдын алу шараларыны психологиялы жне педагогикалы негіздері

Жоспар:

1. Жасспірімдерді ыа арсы келетін мінез-лытарына тн ерекшеліктер.

2. Жасспірімдерді ылмыскерлігіні алдын алу шаралары

Дріс тезистері:

Мінез-лыты бзылуы немесе леуметтік бейімдеушілік деп мінез-лыты леуметтік трыдан малданбаан формаларыны пайда болуын атайды. Бл формалар соншалыты р алуан боланымен, олар баса жасспірімдермен жне лкендермен жаман арым-атынастармен сипатталады. «иын» жасспірімдерді мінез-лындаы бріне орта негізгі кемшіліктер: адамдар арасындаы зара арым-атынасты негелі нормаларына жаымсыз кзарас (дрекілік, ыырлы, тірік айту, атыгездік, тртіпсіздік жне т.б.), оу жмысындаы жаымсыз ылытар (жалаулы, кіл оймаушылы, интеллектуалды енжарлы, танымды ызыушылыты болмауы жне т.б.), сонымен атар екі трді жаымсыз асиеттеріні бір мезгілде крініс табуы.

«иын» жасспірімдерге психологиялы жне педагогикалы тзету жмыстары дер кезінде жргілмесе, олар траты асоциалды мінез-лыпен жне за бзушылыа бейімділікпен сипатталатын саната тіп кетуі ммкін.

Кмелетке толмаандарды за бзушылы рекеттеріні млшеріні тмендегі жіктелімі сынылады:

1. Биологиялы мотивтер, бл мотивтер азаны физиологиялы тіршілік етуін амтамасыз етеді (жасспірім зін, ішімдікке салынан ата-анасын, інілері мен арындастарын асырайды): тама, отын рлау жне т.б.;

2. Инфантилді мотивтер:зін-зі асырау немесе олжа табу масаттары болмайды, романтикалы жне шытырман ректі масаттар басым болады. Мысалы, топта бос уаытты «ызыты» ткізу масатында дгіршекті тонау: рланан заттарды бааламайды, тама пен ішімдікті аландарын басалара берулері ммкін;

1. Референтті топа еліктеу реакциясы шеберінде зін-зі таныту мотивтері, мнда топты за бзушылытарды ртрлі варианттары байалады;

2. Материалды амтамасыздану масатындаы пайдакнемдік мотивтер.

3. Туысандар мен жаындарды жеке ажеттіліктерін анааттандырушы жалпы адамзатты мотивтер. Мысалы, зі немесе інісі шін велосипед рлау, арындасы шін ойыншытар рлау жне т.б.

4. Агрессивті мотивтер. Бндай мотивтер бзаылыа, вандализм актілеріне, кек алу, лтіру жне т.б. баыты бойынша дифференцивті жне дифференцивті емес рекеттерге келеді;

5. орыныш мотиві екі жаты болуы ммкін: а) топты мшелеріне немесе оны басшысына психологиялы туелді болу. ) кштеп баындыру жне оан лоы крсету арылы баындыру. Дл осы жерде мотивтер кресі аны крінеді.

Жасспірімдерді ішімдікке деген атынасы жне оны олдануа мотивациясы бойынша, жасспірімдер тмендегі типологияа блінеді:

- «уестікпен» ішімдік ішуді бастаандар;

- зін-зі тратандыру масатында ішімдік ішетіндер;

- «ляззат алуды» жасы кретіндер;

- «алкогольдік эстеттер»;

- батылдылар;

- ішімдікке туелділер.

Улаыш заттарды олдану мотивтері ішімдікті олдану мотивтерімен сйкес келеді. Е ке тараандары:

- марлыпен олдану;

- батырлыын крсету;

- зі сиятыларды ортасында зін-зі танытуа мтылыс;

- топты іс-рекеттер («біреуге серік болу шін»);

- «ляззат» алуды алау;

- Кілін ктеруді алау;

- Шынайы мір мселелерін мытып, галлюцинация леміне енуді алау;

- Асоциалды жне криминалды рекеттерді баса трін істеу алдында психологиялы кедергіні жою (топты жынысты атынас жасар алдында, ылмыс жасар алдында жне т.б.).

Нашаорлы-ттенше крделі леуметтік жаымсыз былыс. Бл былыс есірткі заттарын дайындауды, сатауды жне сатуды амтиды. Бл-халыаралы сипата ие болан, ылмысты сауданы е табысты саласы. Бл салада есірткі заттарын ттынушы ретінде де жне ылмысты ксіпті субъектісі ретінде де жасспірімдер маызды орын алады. Бл салада жалыз жмыс істемейді. детте нашаорлар тобын жазалау мекемелерінде жазасын теп келген лкен немесе бозбала басарады. Бл топа мынадай белгілер тн: айын крінетін пиялы, бірлескендік, топтаы рлдерді наты блінуі, з задары мен мінез-лы ережелері, апарат алмасуда олданылатын сигналдар. Есірткі заттарын дайындаумен,сатаумен жне сатумен айналысатын топты кбінесе нашаорлармен, яни есірткі олданылатындармен теестіреді, бл дрыс емес. Есірткі заттарын таратуды баю тсілі ретінде тадап алан топ мшелері есірткі заттарын пайдаланбайды. Бндай топ тек ана есірткілер даярлайды, сатайды, сатады, ордалар йымдастырып, баса адамдарды есірткілер олдануа ызытырып, нашаорлыа еліктіреді. Біра нашаорлы міндетті трде топты ылмыстара себепкер болады.

Е танымал топты ылмыстар:

1. Опиумды мак, нді, отстік, маньчжурлы сора жне басада сіруге тыйым салынан, рамында есірткі заттар бар сімдіктерді засыз егу жне сіру;

2. пия нашаорлар тобы арылы есірткі заттарын сірілген айматан елді баса айматарына тасымалдау;

3. Есірткілік сері бар дрі-дрмектерді алу масатында жалан рецептер жасау;

4. Дрілік масаттара арналан рецептер мен есірткілерді сату;

5. Есірткілерді абылдайтын ордалар йымдастыру немесе стау немесе осындай масаттара имарат тауып беру;

6. Есірткіні сері кезінде топты ылмыс жасау немесе есірткі сатып алуа ажетті аражат табу шін ылмыс жасау (тонау, рлау, арашылы шабуылдар жне т.б.).

Алдын алу шаралары мен оларды классификациясы

Зерттеулер жасспірімдерді ылмыскерлігі лкендерді ылмыскерлілігіне араанда олармен кресу шараларына «сезімтал» келеді. Е алдымен, бл жергілікті билік орындары жзеге асыратын айматы дегейде жзеге асыратын жалпылеуметтік, экономикалы, йымдастыру шаралары. Алдын алу жмысын оу орындарында жне сол оу орындарында ызмет атаратын адамдармен тікелей йымдастыру ажет. Бл жмыс жалпы шаралармен оса, жасспірімдерді топты жне индивидуалды ылмыстарыны алдын алу бойынша арнайы масата баытталан психологиялы, педагогикалы, арнайы криминологиялы шараларды амтуы ажет.

Арнайы психологиялы жне педагогикалы шаралар:

· Психодиагностикалы; оуа тскен контингентті зерттеу жне ылмыс жасауа бейім тлаларды (есепте тран, иын жне араусыз алан, сонымен атар, сотталандар мен колониялардар келген оушылар) анытау, оларды мектептегі жне мектептен тыс досты байланыстарын анытау;

· Психологиялы тзету: жмысты индивидуалды жне жымды формаларын олданып, осы оушылармен жйелі трде ыты трбиелеу жмыстарын жргізу; оларды тлааралы арым-атынастарын баылау;

· Психопрофилактикалы: жайсыз отбасынан, сонымен атар, оу топтарынан «шеттетілген» жассіпірімдерді топты за бзушылытарыны ерте алдын алу шараларды кеінен олдану; оу орындарында жне олардан тыс жерлерде де немі баылау жргізу.

Аталан шараларды нтижелі болууы кмелетке толмаандарды ылмысты рекеттеріні алдын алумен айналысатын мамандарды жоары дегейі мен психологиялы жне педагогикалы біліктілігіне, тере білімі мен профилактикалы жмысты неізгі принциптерін стануына тыыз байланысты.