Сз сынап, ле лшемен
Сз жазамын тнімен
Бар йымды ашырып.
Тыып ойман мны мен
Еш адамнан жасырып.
Мен кетермін, сз алар
А ааза басылып.
Бозбалалар ола алар
р ауыла шашылып.
Оырсы да ола алып,
Сзді мінін табарсы.
з сзіе салып,
Дауды жндей сабарсы.
Болмасам да асыда,
Алды-артыды амарсы.
Миы бар ма басыда,
Байастамай шабарсы.
Білімді жртты аыны
Бізді сзді сынамас.
Жазушыны жаыны
аза мны намас.
Сынасарсы зіді,
Мені тгім рамас.
лген кісі сзімді
Сынама деп срамас.
Сынасын деп жазамын,
Сынама деп жатпаймын.
азаты мінін азамын,
Айтанымнан айтпаймын.
аза сыншыл болса екен,
Болмасын деп айтпаймын.
Жетегіме ерсе екен,
лсем де тыныш жатпаймын.
Мен жетелеп лемін,
рге арай азаты.
лсем де ойын блемін,
Сзбен салып азапты.
Білімдіні сзіндей
Сзім демен таза, а-ты.
аза болса зімдей,
ыла алмайды мазаты.
азаты жайы белгілі,
леі кей рама.
Байады ой ендігі,
Оны менен срама.
«Ауылым онды Нраа,
Мінген атым ср ала».
Керексіз сзбен брала,
аза сйтпей тра ма?!
Сзімді лшеп араыз,
Узінге дл шыа ма,-
аза деген балаыз
Узінді де а ма?!
Сзді нге дрыстап,
лшеуменен сыа ма,
Сыймаса да сырытап,
Зорлы ылып тыа ма?!
Ажалсыз скер
Патшалар сансыз шыын ылады,
Дайындап соыс шін скерін.
Аямай бірін-бірі ырады,
Ел алар оа байлап жастарын.
Трасыз шыр айналан дние,
Жтады бріні де бастарын.
Ел тгіл жерлеріне кім ие,
Айтпаса моласыны тастарын...
Шын патша мен емес пе уайымсыз,
скерім -леім мен сздерім.
Оларды патшалыы дайынсыз,
Креді баянсызын кздері.
Ойлаыз, бізді скер ле ме,
ааза бір басылып алан со.
Бл мыты скер емей немене,
Жайылып талай орын алан со.
арумен анша атты рса да,
Сзіме жанны лі келмейді.
Бл дние шыр айналып трса да,
скерім артаймайды, лмейді.
Білесіз, бл сзіме лім жо,
Таы да жрген жерін ырмайды.
Дниені рахатына сенім жо,
Ешбірі баянды боп трмайды.
Алмаймын патшалыты берсе де,
айтейін, лім тартып алады.
Мен-даы, ажал жетіп, лсем де,
скерім а аазда алады.
Оиды кейінгілер сзімді,
Бірі нап, бірі сынап кледі.
зімні крмесе де кзімді,
Зарланып ткенімді біледі.
Тойымсыз нпсі, трасыз дние
лімні ха екенін крсе де,
лместей омыраулап, шатасы.
Дозаты барын біліп жрсе де,
Кна, лі келсе, батасы.
Сауап кп ибадата десе де,
Жалыып, жалауланып жатасы.
Адалды адал рызын жесе де,
Арамды дейі іздеп татасы.
Сыртыды сыланасы беріп,
Ішіні тзетпейсі хатасын.
Айла мен алдаанды жн кріп,
Адамды а орнына атасы.
Жаланны бір пайдасын кргенде,
Арланбай арыды да сатасы.
Алланы а лімі келгенде,
Амалсыз ара тастай атасы.
«атындар жас баласын ктеді...»
атындар жас баласын ктеді,
Аямай олдан келген шамасын.
Емізбей, рып-соып, тртеді,
Ержетіп есі кірген баласын.
Б дние білімі бар адамды
айылы бейнетпенен ткізер.
айдаы аылы жо наданды
Ойлаан тілегіне жеткізер.
араса, дниені мінезі
сайды атындарды ісіне.
Аны-а рашы екен бл зі,
Тынышсыз, аылы бар кісіге.
Рахымсыз, білімі жо рашы
Біле ме білімдіні адырын.
Демеймін дние тпей трсашы,
Мнан да тыныш болар абырым.
«Шаранамен туып едi...»
Шаранамен туып едi,
Бз оранып тесi.
Бiр саымды уып едi,
ай уаытта жетесi?
анша дулет жиып едi,
Брi алды, нетесi?
Мал шiн жан иып едi,
айтiп алып кетесi?
«Достыыз зор...»
Достыыз зор, дспаны ор,
Бар тілекке жетсеіз.
Сансыз баыт, алтын таыт,
Барша жаннан тсеіз.
алса уайым, болса дайын,
Нені талап етсеіз.
Брі айда, несі пайда,
Тк ала алмай кетсеіз.
Дние у —
бір аын су,
Тстік онда шп болып,
Кнде аамыз, сандаламыз,
Бейнетіміз кп болып.
Кейде таса,
кейде ааша
Сотыамыз дп келіп.
Суынан да,
уынан да
тыларымыз жо болып.
Дние аып,
сусыл аып,
Фани клге йылар.
Бірі ерте,
бірі кешке
Шп те келіп жиылар.
Клге барып,
тыным алып,
Брі сонда жиылар.
Алды тыныс,
болды тыныш,
Су аыны тыйылар.
Сен ылыма
Сен ылыма болса ынты,
Бл сзімді бден :
Білгеніні жасысын ыл,
Білмегенді біле бер.
Білген ерді бол шкірті,
Білмегенді ыл шкірт.
йренуге ылма намыс,
йретуге болма кер.
неріді р шірітпе,
Орнына аны жмсамай.
кініші кетпес оны,
з ойында боса лер.
ай ылымды білсеіз де,
азір оны елге жай.
р ішінде кеткенінше,
Пайдалансын згелер.
Шын надана білгеніді
тырам деп ойлама.
анша бидай шашса-даы,
Болмас егін тасты жер.
Тотыа тіл йретілсе,
Сзі — адам, зі — с.
Сол сыылды ол наданды
Ермек шін сйлетер.
ара тасты ана малса,
О да маржан бола ма?
Тесік ыдыс, су йылса,
зі алар, су кетер.
Шын залыма берме ылым,
Ол алар да о ылар.
аруым дер, кісі атып жер,
Ол ылымды айла етер.
арысына сен аларсы,
Елді алдап ол алар.
Аылы жо, малы кпті
Бір таланын еіретер.
Дниені тзетуші,
м бзушы — бір ылым.
рі залым, рі алым,
Ел тбіне сол жетер.
Шын надандар білмесе егер
Естілерді кдірін,—
Оан рсып, скпеіздер,
Шын зырлы пенде сол.
Неге десе, білсе надан,
зі надан бола ма.
Оымаан бір балаа
Хат оытса, жн бе сол?
р адамны з жмысы,
ылан ісі р блек.
Ол наданны жмысы жо,
ылымыызбен еш заман.
Білмегенді йреніп,
Білгенді ылса, есті сол.
Білмегенін білмеген,
Білгенді ылмай — сол жаман.
Сізге келсе кей надан
йренемін деп ылым.
йретуді аысы деп,
Бір тиынды алма одан.
Неге десе, сен білесін,
Аланыны не екенін.
Ол біле ме бергеніні,
Пайда екенін, и зиян.
Шикі надан, аылы жо
Жас баламен бір есеп.
Біле тра алдап алма,
Естілерді жолы емес.
ылым йретпек, аы алма
Сауда есепті болса да.
Балалармен сауда ылма
Шариата жн емес.
Сізге надан анша малын
Берсе, боса алмаыз.
Неге десе, ол зідей
Аылы бар кісі емес.
Пайда ылмай бір адама,
Пайда ылма сен де онан.
Неге десе, «боса аламын»,—
Ол білімні ісі емес.
Сен біреуді айыбын ашпа,
Тн сыылды перде тарт.
Кн сыылды аша берме,
Жер жзіні р сырын.
Кісі баын деме баым,
з денеді нрлы ыл.
Ай сыылды болма жары,
арыз алып кн нрын.
Кн сыылды кпке білдір,
Шыты ма кн, батты ма?
Ай сыылды айтып тыр,
анша мыр ткенін.
Тн сыылды тым тнеріп,
Кзді тартып байлама.
Кндізі бол, байасын жрт
Келгені мен кеткенін.
Сусаанны сусыны бол,
Су сыылды сп-суы.
Біра ондай болма салын,
Ел кілін алдырып.
От сыылды жылы болсын,
Жзііз бен сзііз.
Біра ондай мархаматсыз,
Болма ртеп жандырып.
Жел сыылды желпі жртты
Шаршаанын, таланын.
Жыпа йін, болма йын,
ылма жаман аманын.
Жер сыылды пайдалы бол,
Пайдалансын ел сенен.
Тасты жердей болма атты,
Тілме жртты табанын.
Сен блттай бол клеке,
Мезгілімен бер жауын.
Сел аызба, жай тсірме,
Бзба елді шаруасын.
Дариядай дап-дайын бол,
Пароходпен жрсе де.
Болма толын, ашпа лын
Жтамын деп баршасын!
Бояулы суыр
Бір суыр адасыпты оттап жріп,
Кез болды бір ауыла кп аырып.
Ит уалап тыан со иесіз нге,
Бояу толы шелекке кетті кіріп.
араы тн боланша сонда жатты,
сті-басы бояуа бден батты.
Ит кеткен со шелектен шыты-даы,
Таа жаын з інін зер тапты.
Біраз йтап, оянды демін алып,
Байады з стіне кзін салып.
араса, тамам жні быльп тр,
Ойланды жнін кріп айран алып.
Болады кейде жасыл, кейде сары,
лпырып, трленіп тр жнні брі.
Крмеген мірінде бір трлі тс,
Суыр деп айтар емес жолдастары.
Бл суыр трін кріп, кп ойлады,
Бейшара ткті білмей неге ойлады.
«дайды сйген аы мен екенмін,
Болдым ой асиетті»-деп ойлады.
Шаылдап шаыран со дыбыс беріп,
Кп суыр жиылады мны кріп.
«Батыр-ау, алай болып алансы?»
Таырап, таалады брі келіп.
-Бір с бар Тауыс деген жні асыл,
Беріпті дай маан сондай нсіл.
Болыппын бгін тнде мен де Тауыс,
А бар ма б дниеде менен асыл?
Тауыс дедер мені енді, суыр демей,
орыдар рхсатсыз шп те жемей.
Жнім асыл, сендерден трім блек,
Немене мен суырды патшасы емей!
Суырлар, шыны орып, жн креді,
Трі жат, бан айтіп те келеді?!
Ін тбінде бар екен крі суыр,
Аядап е соында сол келеді:
-Жаным-ау, маза бермей шаылдады,
Матанып, з сзіді малдады.
Жні асыл боланмен, зі суыр,
алайша Тауыспын деп таылдады?
Тауыс деген сайрайды, н салады,
Дауысын естіген жан та алады.
ане, сен де сайрашы, Тауыс болса,
йтпесе бл сзіе кім нанады?
Сайраймын деп арады шиыл аып,
Терге батып, кзінен сорасы аып.
Келтіре алмай, сілесі бден атты,
Суыр ні сасын са наып.
Крі суыр айтады: «Кел, ой, жаным,
Тауыса самайды сені ні.
шан с пен жердегі а бір бола ма,
анаты жо екені елге млім».
Жетпей, сір, ойман деп осы сертке,
Суыр байс ілінді матан дертке.
Мен де шам деп бір таса шыып алып,
Прменінше арыды ары бетке.
Бояуына матанып боса шатып,
с болып шамын деп дай атып.
Ары бетке жете алмай, жола тсіп,
Аын суа кмп етіп кетті батып.
Жігіттер, бл суырды ылма маза,
Осыдан естілері болады аз-а.
Бояуды да баым деп кн ткізіп,
ол жетпеске мтылан кп ой аза.
Аншыр мен бдене
Бір аншыра айтыпты бдене кеп:
- Сен шін атты уайым ыламын - деп,-
Соладаан байсы шуа ола,
Бір кні кетеді ой трымтай жеп?
аншыр айтты:- аупім жо трымтайдан,
Шыпаймын алы амыс, опа-сайдан.
Мен сендей жалта жерге оттамаймын,
Тыылан со мені алып жейді айдан?
Бдене айтты:- амысы тыныс емес,
Боса арытап жргені дрыс емес.
Айламен-а алызбай кетіп жрміз,
Трымтайы біздерге жмыс емес.
Жз былып, уланып, жылпалатап,
Таыратты аншырды зін матап:
«Тілімді алса, екеуміз дос болайы,
Маан ерсе, жрейін жаудан сатап».
Аау сорлы бір удан алды саба,
Бденемен дос ылды лын тама.
Жау міндеті мойнында бденені,
Екеуі емін-еркін ырда оттама.
ыраа шыып алып оттап жрді,
Бетегелі мырайа бден кірді.
Тегінде бденені айтаны рас,-
Тарлауа жайылан со шын семірді.
Бір ыра шыып еді оттай-оттай,
Бырырап келе жатыр бір трымтай.
Бдене кре салып ба ойып,
аншыра хабар ылды б деп ойбай.
Жалма-жан ба алды аншыр батыр,
Жер еді панасыздау шпсіз таыр.
Екеуі тырп етпестен жатса-даы,
Трымтай тпа-тура келе жатыр!
Бдене р айланы кп ойлады,
Бір трлі сол арада еп ойлады.
«Трымтай соны кріп алып кетсін,
аншырды шырайын»-деп ойлады:
- ойыпты бл трымтай бізді кріп,
Мен ашсам, кетер едім бір блт беріп.
Сен ертерек ашпаса тылмайсы,
Бл сені алып жейді тура келіп.
Мендей тарыл емессі, барандаусы,
ыбырлап, тыныш жатпай аладайсы.
Ерте шып бір амыса тыылып ба,
Бл жерде жатып аман ала алмайсы.
Аядамай алдауа еріп аншыр шты.
Трымтай оны кріп тым нысты.
анатыны ааны кзге ілінбей,
Адым жерге жібермей аып тсті.
Бдене шып, жыпылдап, кетті алыса,
Дос болыыз осындай алдамыша.
асындаы аншырды ана бояп,
зі барып тыылды бір амыса.
амыста жатып алды ылмай ауіп,
тылды досын беріп, айла тауып.
онанын бденені крген біреу,
Жгіртіп сол араа келді шауып.
Бдене жатыр еді ыбыр етпей,
аран жр шыр айналып, кзі жетпей.
Ат басып бденені жаншып кетті,
Жазасын о да тартты аман кетпей.
Жігіттер, осы сзге лаы сал,
Басыда миы болса, мны ып, ал.
Алды-артын ойламаан аау менен
Алдампаз арам достан ибрат ал.
Аылшы торай
Бір адам жреді екен тза рып,
Бір торай стап алды сйтіп жріп.
Балалара сатайын деп ойлапты,
Торайды жазып, алып стап трып.
Сонда торай сйлепті адамдайьн:
-Босатса, йретемін байлы жайын.
Азар болса сатарсы ш тиына,
Мен саан бір пайдалы сз айтайын.
Брын-даы сатты ой талай сты,
ане, сонан аншалы пайда тсті?
Тойма тгіл бйірі шыан да жо,
Харекет деп ойлама мндай істі.
Айтайын ш ауыз сз, ып алса,
з обалы зіе пай алса.
Соны білсе - есепсіз бай боласы,
Мал табуа айла сол, тілге нанса.
Алашы сзді айтамын олда жріп,
Онан кейін ораа ой ондырып.
Екіншісін сол жерде тырайын,
Е соысын айтамын талда отырып.
Тзашы уаныпты осы сзге,
«Келдім ой - деп - ба онар жасы кезге».
Аузынан босатпаа уде берді,
Алдаса, торай кп деп мнан зге.
Торай айтты:- рашан адаайсы,
Орынсыз тірікке нанбаайсы.
Ойланбай алдау сзге сене крме,
Тегінде шынны жолын амдаайсы.
Бл сзге тзашыны клі нады,
Торайды бір дуала ондырады:
-Алашы бл сзіді бден тым,
Екінші сзі андай?- деп срады.
Торай трып айтады тама онып:
-ткен іске кінбе ыза болып.
Кеткен айтып келмейді кінгенмен,
р ждейсі ішіе айы толып.
Соны айтып шып-онды биік тала:
- Боламын неге ттын сендей шала.
Бар еді он мысалдай гауар тасым,
Айрылды соны ала алмай алдаана.
Гауарды саан бермей кеттім алдап,
стауа олы жетпес енді армап.
Мны алса лем асан бай болушы е,
Ала алмай кініште алды зарлап.
Торайды алдаанын сонда біліп,
Тзашы кінеді айы ылып.
дай берген асылдан айрылдым деп,
Жылайды з саалын зі жлып.
Сонда торай айтады:- Ей, надан, мас,
Тым ымсыз екенсі, аыма нас.
ш мысалды денем жо, кішкентаймын,
ай жеріме сияды ол гауар тас?
уелі исынсыза нанба дедім,
Алдау сзге бойыды салма дедім.
Екінші - ткен іске уайым жеп,
Емі жо бос айыа алма дедім.
Орынсыз тірікке сонша нанды,
ткен іске кініп айыланды.
шінші сзді саан йретпеймін,
Алдыы екі сзді пай алды.
Соны айтып торай кетті аспана шып,
Шал алды дел-сал болып айы ысып.
Сол торай шіншіде не айтпа еді,
Соны тап, есті болса, ойа тсіп?