жартылай буынды немесе симфиз

Анатомия

Анатомия спорт.морф.

1)Масаты- Анатомия сп- морф-я негізімен сп- сан алуан трлерінен жаттытыруларды жне дене трбиесінен дріс беретін малімдерді мед-,биол- даярлытан ткізетін фундаменталды теор- пн ретінде мамандарды тек анаболаша ызметіні обьектісітуралы білім беру ана емес,сондай-а ажетті тжірбиелік дадыларды игеруді амтамасыз ету болып таб-ы.Сондай-а келешек малімдерді балалар мен жассп- организм дамуы,оларды дене жктемелеріне бейімделуі жне алыптасан айта тзулерді физ- мех-і ерекшел-мен таныстыру.

2) Днекер лпасыны трлері мен атаратын ызметі

Днекер лпасы (textus соп- nectivus; лат. textus — лпа, connectivus — днекер) — адам мен жануарлар организмдеріні барлы мшелері рамына кіретін, денедегі е кп тараан лпа. Днекер лпасы — мезенхимадан дамып, организмні ішкі ортасын райды. рылысы жаынан днекер лпасы жасушалардан жне жасушааралы заттан трады.[1] Оны кейбір трлерінде жасушалар басым болады, ал баса кілдерінде керісінше жасушааралы заттар кбірек болады. Днекер лпасыны атаратын ызметі жасушалар мен жасушааралы затты араатнасына тікелей байланысты. Сйы днекер лпасы ан мен лимфада оректік (трофикалы) жне ораныс ызметтері басымыра, ал жасушааралы заттары тыыз, атты лпаларда (шеміршек, сйек лпалары) тіректік жне механикалы ызметтер жасы жетілген. Днекер лпалары ттікше жне абатты мшелерді абытары мен аетбаттарын, оматы мшелерді паренхима бліктерін днекерлеп, біріктіріп бірттас етіп тратын оларды стромасын райды. Днекер лпасына ан, лимфа, май лпасы, ретикулалы лпа, борпылда днекер лпасы, тыыз днекер лпасы, шеміршек лпасы, сйек лпасы жатады.

3) Орталы жйке жйесіні рылысы мен атаратын ызметі

Орталы жйке жйесі– адам мен жануарларды жйке клеткалары (нейрондар) мен оны сінділерінен тратын жйке жйесіні е негізгі блігі. Орталы жйке жйесі омыртасыз жануарларда бір-бірімен тізбектеле орналасан жйке тйіндерінен (ганглийлерден), ал омырталы жануарларда жлын мен мидан трады. Тірі организмді райтын трлі органдар жйелеріні ызметтерін йлестіріп, реттеп отырады. Осы ызметтерді Орталы жйке жйесі жлын жйкелері (31 жп) мен ми жйкелері (12 жп) арылы атарады. Орталы жйке жйесіні е негізгі ызметі – рефлексті жзеге асуын амтамасыз етеді. Орталы жйке жйесіні алыптасуы – Орталы жйке жйесіні з ішіндегі, сондай-а, оны организмні барлы органдары жне тіндерімен байланыстыратын ткізгіш жолдарды пайда болуына келеді. Орталы жйке жйесінде сомалы (анималды) жне вегетативтік жйке жйелеріні орталытары орналасан. Сомалы жйке жйесі сырты тітіркендіргіштерді абылдайды жне аа блшы еттеріні ызметін басарады, ол организмні имыл-озалысын, сырты ортада бір жерден екінші жерге жылжуын амтамасыз етеді. Орталы ми ыртысында орналасан – айын шектелген шекарасы жо, ядро жне шашыраан бліктерден трады. Ми ыртысынан шыан импульстер ми сабауы мен жлындаы озалтыш ядролар арылы блшы еттерді озалыса келтіреді. Вегетативтік жйке жйесі ішкі органдарды ызметін, зат алмасуды, сіп-ну процестерін реттейді.

Нейрон д.

2) Нейрон клеткасы, нейронны рылысы мен атаратын ызметі

Нейрон дегеніміз жйке жасушасы. Ол жйке жйесі рамындыы жеке блік , сол жйені морфорекеттік негізі.Нейрондарды арасын нейроглия толтырады. Ол нейрондарды жан – жаты оршайтын рылым. Нейрондар пішіні клемі жаынан ртрлі. Біра ай нейрон болсада да , ол дене жне сінділерден трады. Нейрон денесінде протоплазма, ядро, баса жасушалара тн органоидтар жне тек нейронда кездесетін тигроид заттар болады . Нейрон талшытары зындыына арай аксон , дендрит болып екіге блінеді. Аксон нейронны , зын ал дендрит ыса талшыы. р нейронда бір таксон , бірнеше дендрит болады. Дендрит аксона араанда кп тарматы болып келеді. Аксонны нейрон денесінен басталатын жері аксон тмпешігі деп аталады. Тмпешікте тигроид заттар мен миелин абыы болмайды. Аксон тмпещігіні озу абілеті те жоары.

3) Кру анализаторыны рылысы, ызметі.

Кз те сезімтал, нзік жне маызды сезім мшесі. Оны дние тануда, оуда, сырты ортамен байланыс жасауда маызы зор. Кру анализаторыны сезгіш блімі кз алмасында орналасан. Олара торлы абытаы таяша жне сауытша пішінді фоторецепторлар жатады. ткізгіш бліміне к р у жйкесі жатады. Ол кз алмасынан шыып, сопаша миа барып баытын згертеді, содан со о кзден шыан нерв сол жа ми ыртысыны желке тсындаы кру аймаына, ал сол кзден шыан кру нерві о жа ми ыртысындаы кру аймаына озуды тасиды. Кру анализаторыны ыртыс бліміне ми ыртысыны желке тсында орналасан о жне сол жа кру орталытары жатады.

рылысы бойынша кру анализаторыны сезгіш блімін 3 топтаы мшелерге блуге болады: кзді осымша рылымдары, жары ткізгіш жне жары сындырыш рылымдары, жары абылдаыш рылымдар. о с ы м ш а рылымдара ас, кірпік, кірпік еттері, кз жасыны безі мен оны апшыы, кз еттері жатады. Бларды райсысы белгілі бір ызмет атарады. ас, кірпік, кірпік еттері нзік кз алмасын сырты ортаны жаымсыз серлерінен (соы, трлі химиялы заттар, су, ша-тоза т.б.) орайды. Кз жасыны безі млдір сйы – кз жасын тзейді. Оны жуып-шайып, тазартып отырады жне сырты ауадан келген микроорганизмдерді лтіріп, оларды жаымсыз серінен орап алады, яни дезинфекциялы (фран.дез- - рту, жою +инфекция — лат. жтыру) ызмет атарады. Кз жасыны арты млшері жас апшыында орда саталып, ажет мезгілінде пайдаланылады.

3 эндокринді.бездер

1)Эндокринді бездер немесе Ішкі секреция бездері(glandula endocrinae, лат. glandula без, грек, endon — ішкі, krino — блу) — инкреттерін (гормондар) организмні сйы ішкі ортасына (ан, лимфа, лпа сйыы) блетін бездер. Бл бездер тек секрет блетін соы блімдерден трады, шыару зектері болмайды жне ан тамырларына те бай келеді. Эндокринді бездер (ішкі секреция бездері): орталы жне шеткі эндокринді бездер болып екіге блінеді. Орталы эндокринді бездерге: гипоталамус, гипофиз жне элифиз, ал шеткі эндокринді бездерге: аланша, аланша маы, бйрексті бездері жатады. Блардан баса организмде осарлана ызмет атаратын аралас бездер де болады. Олара: жынысбездері, йы безі, плацента жне тимус (айырша без) жатады. Эндокринді бездер гормондары организмні сйы ішкі ортасы арылы дене мшелеріні дамуы мен ызметін, олардаы зат алмасу дегейін гуморальды реттеуге атысады

2) Симпатикалы жне парасимпатикалы жйке жйесіні физиологиясы

Вегетативті жйке жйесіні іс-рекеті еріксіз , санасыз жзеге асырылады жне адам еркімен басарылмайды.

Адамны алауы бойынша ас орытуды жылдамдатуа, жрек жмысын баяулатуа, тамырлар арнасын кеейтуге немесе тарылтуа , тер блуді тотатуа болмайды.

Вегетативті жйке жйесі зіні ызметін атару барысында сомалы жйкемен тыыз байланыста болады жне организмні сырты ортаа бейімделуіне атысады.

рылыс ерекшелігіне жне атаратын ызметіне байланысты вегетативті жйке жйесі симпатикалы жне парасимпатикалы блімдерге блінеді.

Егер симпатикалы блім жрек іс-рекетін оздырса, парасимпатикалы блім баяулатады.

Симпатикалы блім ішекті жмысын тежейді, ал парасимпатикалы жйе оздырады.

Симпатикалы жне парасимпатикалы блімдерде орталы жне шеткі бліктері бар.

Симпатикалы блімні орталы блігі ми мен сопаша мида орналасан. Жйке жасушаларыны мндай шоырларын вегетативті ядролар деп атайды.

Шеткі блігін вегетативті ядролардан тарайтын талшытар райды. Оларды екінші тйіндер деп атайды.

Ядролардан тарайтын талшытар омырта жотасы бойында орталы жйке жйесінен тыс симпатикалы жйке тйіндерін тзеді.

Парасимпатикалы ядролар ортаы ми, сопаша ми блімдерінде жне жлынны сегізкз блімінде орналасады.

Жйке талшытары сопаша ми ядроларынан шыып, кезбе жйкені рамына кіреді.

Парасимпатикалы ядролар орталы жйке жйесінен тыс, мшелерге жаын тзіледі жне оларды талшытары жйке импульсін ыса ткізігіш жолдар арылы ішкі мшелерге, теріге, ан тамырларына, тері бездеріне, сезім мшелеріне береді.

3) ан клеткалары, оларды функциясы

Адамны денесіндегі ан — организмні сйы негізгі ішкі ортасы. анны жалпы млшері ересек адамда 4,5-6 л шамасында, яни денені жалпы салмаыны 6-8 %. Жаа туан нрестеде ол 10-20 %, 1 жаста 9-13%, 5-7 жаста 7-8 % болады. Организмдегі барлы анны 50% ан деполарында ор болып саталады. Ондай мшелерге бауыр, кк бауыр, кпе жне тері жатады. ан бауырда, кк бауырда, сйек кемігінде тзіледі анны рамы мен асиеттері. ан ан клеткаларынан жне сйы плазмадан трады. ан клеткаларына эритроциттер, лейкоциттер жне тромбоциттер жатады. анны бл клеткалары бкіл анны 40-45%-ын, ал плазма 55-60%-ын райды. ан плазмасыны рамы да крделі: оны 90%-а жуыы су, 7-8 % белоктар, 2 % трлі органикалы жне бейорганикалы заттар. Оны рамында белок 0,3-0,6%, май жне липидтер 0,1%, 120 мг/% глюкоза анты, 0,9% кмірсутегі, минерал заттар - натрий, калий, кальций, хлор тздары, амин ышылдары мен полипептидтер 4-10 мг%, мочевина 10-25 мг%, трлі ферменттер, гормондар, холестерин т. б. заттар болады. Плазманы белоктарыны негізгілеріне альбуминдер 4,5%, ,,-глобулиндер 2-3 %, фибриногендер 0,2-0,3 % жатады.

Билет - рефлекс

1) Рефлекс доасы, жру механизмі.

Рефлекс (латынша «reflexus» – жауап айтару) сырты жне ішкі тітіркендіргіштерге орталы жйке жйесі арылы азаны жауап айтару реакциясы. Рефлекстер рефлекстік доа, озу тетін жолдар арылы жзеге асады.Рефлекстік доа рецептордан басталады. Рецепторлар (жйке штары) р трлі тітіркендіргіштерді (ысты, суы, ышыл, дыбыс жне т. б.) абылдайды. Рецептордан сезгіш нейрондар арылы озу орталы жйке жйесіне теді. озу орталы жйке жйесінен озалтыш нейрондар арылы жмыс атаратын мшелерге беріледі. Оны тізені жазу рефлексінен де байауѓа болады. Рефлекстік доаны барлы блімдері толыызмет атарса ана рефлекс болады. Егер рефлекстік доаны бір блімі заымданса, рефлекс жойылады (болмайды).Рефлекстік доа 5 блімнен трады: 1) жйке штары – рецепторлар (латынша «receptor» немесе «recіpіo» – абылдаймын, абылдаушы); 2) сезгіш нейрондар (озуды орталы жйке жйесіне ткізеді); 3)жйке орталыы (орталы жйке жйесі); 4) озалтыш нейрондар; 5) тітіркендіруге жауап айтаратын мшелер (блшыеттер жне т. б.). Рефлекс денені белгілі бір блігінде орналасан рецепторларды тітіркенуінен басталады. Денені натылы рефлекс тудыратын айма-ын рефлексогендік айма, немесе рефлекс рісі, деп атайды.

2) Адамны тірек-имыл жйесі, тла аасы.

Тірек – имыл жйелі мшелеріне аа, сіір, буын жне блшы еттер жатады. Адам аасы жануарлар аасына сас.Одан айырмашылыы: 1)адамны омырта жотасында ерекше иілімдер -лордоз,кифоз болады.

2)адамны ккірегі жануарлара араанда кеейген,

3) адамны жамбасы жануарлара араанда жалпайан,

4)адамны жануарлардыкіндей тмсыы болмайды.

аа- скелет ( грекше skeleton- кеберу) адам жне жануарлар денесіне белгілі бір пішін берумен бірге, тірек- имыл жне ораныш ызметін атарады. Блшы ет, сіір жне буындар болмаса адамны аасы тиісті ызметтерді атара алмайды.

аа — тірек – имыл жйелі мшесіні таяныш блігі, ал блшы еттер оларды белсенді озалтыш блігі болып табылады. Адамны аасы 250 сйектен ралады. Оны 85-сі жптасан жне 80-ні та сйектер. Сйек-мше, ол арнаулы ызмет атарады жне негізінен сйек лпасынан тзіледі. Сйектерді барлыы сйек абыымен апталады. Бл те жа жне днекер лпасынан ралан абат. Сйек абыында ан тамырлары, нерв штары болады. ол екі сырты жне ішкі абаттан ралады. Сырты талшыты абата блшы ет пен сіір берік жаласады да ішкі абаты сйек тзетін остеобласт жасушаларынан трады.

3) Тер бездеріні бліну ызметі.

Тері - адам денесіні сырты жабыны. Тері азада р трлі ызмет атарады. Ішкі мшелерді сырты ортаны механикалы серінен (соылудан, жарааттанудан) орайды. Тері микробтарды, еріген улы жне зиянды заттарды ткізбей оранышты ызмет атарады. Тері азадаы зат алмасу дерісіне атысады. Адам терісі негізінен ш абаттан трады: сырты, ішкі жне шел абатынан трады. Теріні сырты абаты эпителий лпасынан ралады. стігі абат лі клеткалардан трады. Олар теріні атты блшектерді, газдарды, сйытытарды серінен сатайды. Ескірген, лі клетка орнына жаа клеткалар ауысып келіп отырады. Бл жаа жас клеткаларда бояыш заттар болады. Олар теріні тсін жне организмді кн сулесінен орайды. Теріні эпидермис абаты - кп абатты жалпа эпителий (жабын) лпасынан трады. Оны алыдыы атаратын ызметіне сйкес трліше болады. немі механикалы кш тсетін жерлерде (алаанда, табанда) эпидермис едуір алы (0,5-2,3 мм). Ккіректе, рсата, санда, білекте, мойында эпидермис абатыны алыдыы 0,02—0,05 мм-ден аспайды.

Теріні дерма абаты днекер лпадан тзілген. Оны алыдыы 1-2,5 мм. Дерманы эпидермиске жанаса орналасан сырты абатын - емізікшелі (сосочковый), ішкі жаын - торлы (сетчатый) абат дейді. Дерманы емізікшелі абаты тыыз талшыты днекер лпадан трады. Теріні ішкі абаты днекер лпасынан трады. Ол стігі абаттан лдеайда алыыра болады жне теріге серпімділік асиет береді. Теріні

бл абаты ан тамырлармен жне жйке талшытарыны таралан штарымен торланан. Мнда май жне тер шыаратын бездер шашты тбінде болады.

5 билет- рефлекс трлері

1) Рефлекс азаны ішкі немесе сырты тітіркендіргіштер серіне орталы жйке жйесіні атысуымен айтаратын жауабы. Рефлекс денені белгілі бір блігінде орналасан рецепторларды тітіркенуінен басталады. Рефлекс тудыратын озуды жріп тетін жолын рефлекс доасы дейді. . алыптасу табиатына, атаратын ызметіне жне биологиялы маызына арай Рефлекстер шартты жне шартсыз болып блінеді.Шартсыз рефлекстер туа пайда болан, тым уалайды жне траты болады. Ал шартты рефлекстер жеке организмні тіршілік ету барысында пайда болады, тым уаламайды жне онша траты емес. Шартсыз рефлексті дайын рефлекторлы доасы бар, ал шартты рефлекстер болу шін шартты байланыс деп аталатын, ми ыртысында жаа байланыс орнауы ажет. Сйтіп, брын болмаан жаа рефлекторлы доа тйыталуы ажет. Шартты рефлекстерді жасау шін ажетті е негізгі жадай – индифренттік (здігінше осы реакцияны тудыра алмайтын, кез келген бтен) тітіркендіру мен шартсыз, сол реакцияны міндетті трде тудыратын тітіркендіруді сер ететін уаытыны бір-біріне дл келуі (штасуы).

2) Аралы миды рылысы мен ызметі.

Ортаы ми мен ми сыарларыны арасында аралы ми орналасан. Аралы ми - пішіні саина трізді шінші ми арыншасынын (уысыны) абырасын райтын ми дігегіні алдыы блігі. Ол ш бліктен: кру тмпегі блігі — таламустан, тмпешікасты блігі гипоталамустан жне тмпексті блігі — эпиталамустан трады. Аралы мида да бір ми арыншасы бар. Кру, дм сезу, есту жне т. б. рецепторлардан келетін озу аралы ми арылы алдыы миды лкен ми сыарларыны ыртысына теді.

3) Бас аасыны рылысы, байланысуы.

Бас аасында лкен ми,кру,есту,тепе-тедік,иіс сезу мшелері жне ауыз,мрын уыстары орналасан . Ми сауытыында апа жне негізін ажыратады. Ми сауытыны сйектері жп жне та болады.Жпа тбе мен самай сйектері таа шйде ,мадай,сына,тор трізді сйектер жатады Шйде сйегі(арас) ми сауытыны тменгі жне арты блігін райды.Оны сырты жаы дес ішкі беті ойыс келеді. Шйде сйегіні лкен тесігін айнала трт блігі жатады: абыршаты блігі,ос латеральды бліктері жне негізгі блігі. Латералды блігіні астыы бетіндегі екі кебіс трізді буын десіне ауыз омыртаны буын ойысы жаласады. Сйектерді байланысу трлерін 3 топа блуге болады:

1.озалыссыз немесе синартрозды байланыстар

2.озалмалы,буын немесе диартрозды байланыстар

жартылай буынды немесе симфиз

озалыссыз байланыс кезінде сйектерді бірімен-бірі соылысан ара жігі білінбей ттасып кетеді.Сйектерді жаластырушы лпаларды згеру жадайына арай синартрозды байланыстар шке блінеді:

А)талшыты немесе синдесмозды байланыстар

)шеміршекті немесе синхондрозды байланыстар\

Б)сйекті немесе синостозды байланыстар

6 билет- йы безі

1) йы безі, оны физиологиясы.

йы безі— жп емес аза, ретроперитониалды орналасан, асорыту ферменттері (экзокринді блігі) мен ртрлі гормондарды секреттейді. йы безіні эндокринді блігі аралшалардан трады. Эмбриогенез сатысында йы безі он екі елі ішекті екі шыыысынан дамиды: біреуінен йы безіні басы, екіншісінен денесі мен йрыы дамиды. Безді сл блетін соы блімі кпіршік трізді болады. Олардан шыатын шыару зектері негізгі без зегін тзеді. йы безіні зегі он екі елі ішекке ашылады. йы безіні эндокринді блігін панкреатты (лангерганс) аралшытары райды. Оларды пішіні дгелек немесе сопаша болып, р трлі без блікшелерінде орын тебеді. Аралшы жасушалары А, В, Д, Д жне РР болып бірнеше трге блінеді. Е кп кезіесетін В- жасушалар инсулин гормонын тзіп, андаы глюкозаны млшерін азайтып, оны гликогенге айналдырады. А- жасушалар тзетін глюкагон гормоны, керісінше, гликогенді глюкозаа айналдырып, оны ана ткізеді. Д- жасушалар аз млшерде кездеседі. Бл жасушаларды гормоны А- жасушалар гормондарыны тзілуін тежейді. Д- жасушалар ан ысымын тмендететін, йы безі сліні блінуін кшейтетін гормон бледі. РР- жасушалар гормоны арын слі мен йы безі сліні тзілуін реттейді.йы безіні жалпатау болып келетін бас жаы лтабара жабысып кірігіп трады.

2) талдаыштар (рецепторлар) туралы жалпы тсінік.

Анализаторлар немесе талдаыштар - шеткі абылдаыш блімдерден басталып, ми орталытарында аяталатын крделі жйке механизмі, яни ол денені сырты жне ішкі ортасын жйке жйесіні орталы блігімен байланыстырып тран рефлекторлы доганы сезімтал блігі. Талдаыштар ш блімнен трады: 1) тітіркендіргіштер абылдайтын шеткі блім (рецепторлар); 2) жйкелік озуды ткізетін аралы блім; 3) абылданан сезімге талдау жасалынатын ми жабынындаы жне ыртыс астындаы сезімтал орталы блім. Физиологиялы ерекшеліктері:

1)Талдаыштар адекватты(зіне тн)тітіркендіргіштерге те сезімтал болады;

2)Адекватсыз тітіркендіргіштерге талдаыштарды сезімталдыы тмен болады;

3)Адаптация-талдаыштарды за сер ететін тітіркендіргіштер кшіне бейімделу жне т.б

3) Жынысты деморфизм.

Жынысты диморфизм (анатомиялы трыдан) еркектер мен йелдер денесіні блшектеріндегі , мшелер пішіндеріндегі жне размерлеріндегі айырмашылытар. йел организімі мрагерлік информацияны сатаушсы ретінде те маызды биологиялы функцияны орныдайды. Еркек жыныстыларыны «кілдері» эволюцияны «сына полигоны, йткені табии «эксперимент» нтижесінде, гендер мутациясы негізінде пайда болан жаа белгілерді немесе зияндылыы аныталады». Егер де эволюцияда сол белгілерді ндылыы табылса олар рпата бекиді, егер де сол белгілер зиянды болса, еркектер сол белгіерге ие гендар леді жне трді тадырына ешбір сер етпейді. йткені генеткалы ядроны сатаушысы, жоарыда айтыландай йел жыныстылар келеді. зі сатап отыран генетикалы информацияда йел адамны организімі тым уалаушылы мрагерлігін анытайды.

Жынысты айырмашылытарды белгілі бір жыныса жататындыымен байланыстырады. Алайда, «жыныс» деген ым бай, мазмнды келеді. Адам организмі толы ер жетіп, кемеліне келгенге дейін за сіп, крделі даму жолынан теді. Осыан байланысты адам міріндегі 4 кезеді айыруа болады: рсатаы даму, балалы ша, ер жету жне артаю.

Есту анализаторы

1) Адам есту мшесі арылы коршаан ортадан р трлі дыбыстарды абылдап талдайды. Есту мшесі дыбыстарды анытап ажыратуа кмектеседі. Адамдармен сз арылы арым-атынас жасайды. Ебек майданында да есту мшесіні алатын орны ерекше. Есту мшесі дыбыс пен тепе-тедікті сезеді. рылысы: есту мшесі - ла. ла 3 блімнен трады: сырты, ортаы жне ішкі ла. 1) Сырты лаа ла аланы, мен сырты дыбыс жолы жатады. ла аланы ауадаы дыбыс тербелістерін латы ішіне баыттайды. Сырты дыбыс жолдарыны ішкі шеті жа, тыыз, керілген дабыл жараымен бітеді. Сырты дыбыс жолдары арылы дыбыс толындары дабыл жараына, содан со ортаы лаа теді. Дабыл жараы сырты латы ортаы латан бліп трады. 2) Ортаы ла дабыл жараынан кейін басталады, ол самай сйегіні ішінде орналасан. Ортаы латы ішінде ауа болады. Ортаы ла уысы есту ттігі арылы жтыншапен жаласады. Адам есінегенде, жтынанда есту ттігіні зегі жтыншаа ашылады, жай уаытта жабы болады. Ортаы латы уысында бірімен-бірі буын арылы байланысан 3 дыбыс сйекшелері (балашы, тс, зегі) орналасан. шеуін косандаы салмаы шамамен 0,05 г. Сйекшелерді сырты сілемейлі абышамен апталан.

3) ан топтары. анны ю механизмі.

ан Топтары – бір биологиялы тр дарабастары аныны иммуногенетикалы белгілері. Адамны ан тобы рыты жатырда даму барысында алыптасып, мір бойы згермейді. ан белогыны рамында агглютинин деп аталатын ерекше заттар болады. Олар a жне b ріптерімен табаланады. Барлы адамдарды аны 4 топа блінеді: I, II, III, IV. ан беретін адамды - донор (латынша «donore» – сыйлаушы), абылдайтын адамды – реципиент (латынша «recepiens» -абылдаушы) дейді. аны I топка жататын адамдарды анын барлы топа (I, II, III, IV) аз млшерде (200-300 мл) юа болады. II топа жататындарды анын II жне IV топа береді. III топтаыларды анын III, IV топа, ал IV топтаылардікін тек IV топа юа болады (10-кесте). Егер ан топтары сйкес келмесе, эритроциттер желімденіп алады да, аяы стсіздікке шырайды. азіргі кезде ан юда тек з тобына сйкес ан йылады. ю (йысу) организмді ан жоалтудан сатайтын, оранысты реакциясы. анны юы жараат алан жерден ан жоалтпауа кмектеседі. алыпты жадайда денедегі айналан анда тромбоциттер, негізгі сары суы жне юа ажетті осымша факторлар болады;

лпалар мен тамырлар заымдананда одан ан щыа бастайды. Тромбоциттер тамырды абырасына «жабысады» да ый бастайды. Заымданан жерді жабады. ю факторларын жне тамырды тарылтатын заттар бле бастайды; Организмді ан жоалтудан сатайтын, оны е маызды ораныс механизмі. ан юы нтижесінде оны ерігіш нруызы фибриноген ерімейтін фибринге айналады. ан юыны ферментативтік рдіс екенін 100 жыл брын орыс алымы А.А. Шмидт (1861) тапан. ан ю жйесіні факторлары екі топа блінеді.:

Гемокоагуляцияны тездететін жне амтамасыз ететін;

Оны тотатын немесе баяулататын.

Билет

1)Гипофиз безіні физ-сы

Гипофиз-аралы миды астыы жаына жіішке сінді арылы бекінеді. Пішіні рмебрша трізді, ересек адамдар да салмаы 0,5-0,6 г-а жетеді. Гипофиз - бездіжне жйке лпаларынан трады. Гипофиз алдыы, ортаы жне арты бліктерден трады. Бл безден блінетін 25 трлі гормонны 7-еуі жеке блініп алынып, толы зерттелген.

Гипофиз — адам мен жануарлар организмдеріні дамуына, суіне, сондай-а, олар даы жретін зат алмасу процесіне сер етіп, денедегі баса ішкі секреция бездеріні ызметтерін реттеуге атысады. Гипофизді арты блігінен 2 трлі гормон (вазопрессин, окситоцин) блінеді. Бл гормондарды біреуі (окситоцин) жатыр блшы етіні жиырылуын кшейтеді. Екіншісі (вазопрессин) са артерия ан тамырларыны жиырылуын арттырып, артерия ысымын жоарылатады. Азадан зрді блінуін азайтады. Гипофизден блінетін гормондар химиялы рылысы жаынан тек нруыздан трады. Шамадан тыс кп блінген гормон жасушаларды арынды кбеюін тездетеді. Нтижесінде нруыз тзілуі кшейіп, азотты денеден шыарылуы азаяды. су гормоны арты блінсе, адамны сйегі зынынан сіп, бойы 2 м-ден асады. Гипофизді гормондары аз блінсе, адамны бойы спей калады. Ер адамны бойыны биіктігі 130 см, йелдерде 100-120 см-ден аспайды. Теріні днекер лпасыны нруыз синтезі бзылып, тері рап, бетке кп жім тседі.

2) Тыныс алу мшелері, тыныс алу механизмі.

Тыныс алу жйесіні рылысы мен ызметіадамны жасына, жынысына байланысты ерекшеліктері болады.Тыныс алу жйесіні мшелері ызметтеріне арай екіге блінеді:ауаны сырты ортадан ішке жне іштен сырта арай озайтын тыныс алу жолдары - мрын уысы, кмей, кеірдек жне бронхылар.Тскен газдарды алмастыру процессін жргізетін мше - кпе;Бл мшелер орналасулары бойынша жоары жне тменгі тыныс алу жолдарына болып блінеді:жоары тыныс алу жолдары - мрын уысы, жтынша, ауыз уысы;тменгі тыныс алу жолдары - кмей, кеірдек, бронхы.

Мрын уысы ызметі.Ауа мрын арылы екі блікті-алалы мрын уысына тседі. рбір блікті-алада мрын уысыны ішкі бетін лайтатын ш мрын аланы орналасан. Ол эпителийлі абыпен жне кп ан тамырларымен жабылан. Тамырлармен аан ан тскен ауаны дене температурасына дейін жылытады, ал сілемейлі абы ауаны ылалдайды жне ша-тозадар мен микроорганизмдерді ттып алады. Мрын уысында жылытылан, ылалданан жне тазартылан ауа жтынша арылы кмейге тседі.

Кмей ызметі.Кмей - іші уыс ттік, абыралары сіір, буын жне блшы еттермен осылан бірнеше шеміршек трады. Кмейге ас блшектері немесе баса заттар тскенде, сондай-а абыну процестерінде адам атты жтелгенде дем шыарылады. Бл кмейді тазартылуына сер етіп, тынысты тменгі блімдеріне зиянды заттарды енуіне кедергі келтіреді. Кмей ауаны жтынша арылы кеірдекке ткізеді.

Кеірдек жне бронхылар ызметі.Кеірдек - ешті алдында орналасан зындыы 9-13 см, диаметрі 15 мм. ттік. Ол кеірдек абырасыны абысып алуына кедергі келтіретін шеміршекті жартылай саиналардан трады. Саиналар мойынны андай озалысы болмасын ауаны стап алмайды ешке кеірдекті арты жмса абырасы жанасып, асты ешпен еркін жылжуына ммкіндік береді. V кеуде омыртасы тсында кеірдек екі бронхыа блінеді. Бронхылар кпені о жа жне сол жа бліктеріне кіріп, тарматалып, бронхы аашын тзеді. штарындаы жіішке тарматары - бронхиолалар кпе кпіршіктері - альвеолалармен аяталады.

кпені ызметі.Кіші ан айналымы арылы кпеге веналы (кк) ан тседі, бл жерде оттегімен аныып, кмір ышыл газынан ажыратылып, алызыл тсті артериялы ана айналады. Кмір ышыл газы кпе кпіршіктеріне (альвеолаа) тіп, дем шыару кезінде азадан шыады. Артериялы ан ары арай лкен ан айналымы арылы дене мшелеріне тіп, оларды жасушаларын ауамен амтиды, оны ттыну барысында жасушалардан кмір ышыл газы блініп шыып, ан айтадан веналы (кк) болады.

3) Жректі рылысы мен ызметі.

Жрек — іші уыс блшыетті мше. Ересек адам жрегіні салмаы 250-300 грамм. Жрек кеуде уысыны сол жаына таман орналасан. Оны днекер тканінен тзілген жрек абы аптап трады. Жрек абыны ішкі беті жректі ылалдайтын жне жиырылу кезінде йкелісті кемітетін сйыты бліп шыарады. Жрек блшыеті жректі жрекшелері мен арыншаларыны блшыет абыы (миокард). Жрекшені блшыет абыы беткей жне тере ет абаттарынан трады.

Жректі рылысы оны атаратын ызметіне сай келеді. Ол ттас арылы екі — сол жа жне о жа блікке блінген. Ал жректі р блігі бір-бірімен жаласан екі блімнен: жоары — лашадан жне тменгі — арыншадан трады. Сонымен, адамны жрегі бкіл сторекті жануарлардікі сияты трт камералы: ол екі лашадан жне екі арыншадан трады. Жректі ызметі дегеніміз - жрек цикліні ш фазасы: лашаны жиырылуы, арыншаны жиырылуы жне жректі жалпы босасуыны ыраты трде алмасуы.

Жрек цикліні жалпы затыы шамамен 0,8 секунд. Жректі жалпы босасу фазасына 0,4 секундтай уаыт кетеді. Жиырылу аралыындаы мндай тыныу жрек блшы еттеріні жмысын толы алпына келтіруге жеткілікті болады. Жректі жиырылу жиілігі мен кші организмні сырты жне ішкі орта жадайларына байланысты. Жректі жиырылу жиілігі мен кші артса, белгілі уаыт бірлігінде тамырлар жйесіне ан кбірек айдалады. . Дене ебегін атаран кезде, блшы еттерден, сіірлерден шыатын импульстер жрек ызметін реттеп отыратын орталы нерв жйесіне келеді. Бл симпатикалы нервтер бойымен жрекке келетін импульстер аынын кшейтеді. Сонымен атар андаы адреналинні шамасы артады. Жректі жиырылу жиілігі мен кші кбейеді.Жрек жиырылу жиілігіні баяулауын брадикардия, тездетуін тахикардия дейді.

Билет

2)Иы белдеуін райтын сйекті трлері, оларды байланысуы.

Иы деп денедегі олды кеудеге жаланатын тсын айтамыз. Иы белдеуіні сйектеріне омырта жотасыны жоары жаында екі жауырын сйектері: бана жне тс сйектерімен жаласады. Жауырынны сырты брыштары иы басы сйегі арылы ол сйектерімен жаласады. Иы белдеуіні блшы еттері иы буыныны айналасын оршап,оны трлі имыла келтіреді.Блшы еттер иы белдеуіні сйектерінен басталып кар сйегіне жабысады. Бана - иіліп келген зын сйек. Оны денесі жне екі басы болады. Бана бала туар алдында оны тс жа шынан баса жері сйекке айналып лгереді. Жауырын — жалпа ос сйек, ол омырта жне абыра сйектерімен блшы ет арылы жаласан. Жаа туан сбиді жауырын сйегіні иы, с тмсы сінділерінде, буын бетінде, омырта жа шетінде, жоары же тменгі брыш тарында шеміршектер болады. Иы буыны - жауырынны буын ойысы мен топан жілік басынан тзілген. Топан жілікті басы жауырынны буын ойысына сйкес келмегендіктен буын шыуы жиі кездесіп трады. Сондытан буын ойысын айнала жиектеп саиналы шеміршек орналасады. Ол жілік басын амтып сйкестендіріп отырады. Буын апшыыны сыртымен сіір байламы теді. Ол иы буынын бекітіп трады. Иы-бана буыны - бана мен жауырын осылысынан пайда болады. Бананы сырт жа басы жауырынны иы сіндісімен осылып, тегіс буын тзеді. Ол клдене жатан сіір байламы арылы жауырынны тмсы сіндісімен жаласып, топан жілік басына кмбез жасайды.

3)Айырыша безді адам азасындаы рлі

Айырша без (грек, thymus — тимус) — омырталы жануарлар мен адам организмдеріндегі иммунды жйені алыптасуы мен оны ызметіні толы атарылуын амтамасыз ететін без. Айырша без иммунды жйені орталы мшесіне жатады. Ол ккірек уысында орналасан та ккірек блігінен жне кеірдекті екі апталында жатан жп мойын блігінен трады.

Айырша без(тимус) кеуде уысында кеірдекті жоары шын жауып трады. Адамны балалы шаында ірі (30грамм) толады. Жынысты жетілуден кейін кішірейеді (20грамм). ызметі : 1)Бл без тимозин гармонын бледі, ол азада иммунды жйеніорталы жйесі болып саналады.т 2)Тимозин гармоны жетіспесе, азаны иммунды ысиеті тмендейді. 3)Ккбауырды млшері кішірейіп, андаы лимфоцит жасушалары азайып, арсыдене тзілмейді.

Билет

1)Блшыет лпасы, оны трлері, функциясы..

Блшыет лпасы - адам мен жануарлар организмдерінде жиырылу ызметін атарып, имыл-озалыстарды іс жзіне асыратын лпа. Омырталы жануарлар денесінде блшыет лпасыны ш трі болады. Олар: бірыай салалы ет лпасы, клденен жолаты блшыет лпасы жне жрек блшыет лпасы. Бірыай салалы ет лпасы — пішіні ршы сабына сас, екі шы шкірленген, жуандау орта тсында бір ядросы болатын жоласыз миоциттерден (ет жасушаларынан) трады. Ол ішкі мшелерді, ан жне лимфа тамырларыны етті абытары мен абаттарын тзіп, еріксіз жиырылады (оны жмысын автономды вегетативтік жйке жйесі реттейді). Жолаты аа блшыет лпасын блшыет талшытары (миосимпласт) райды, ерікті жиырылады. Оны жмысын сомалы жйке жйесі реттейді. Блшыет лпасы - денедегі блшыеттерді тзеді. Блшыет лпасына тн асиет оны - жиырылыштыы, жиырылуы арылы аза мен мшелерді озалыса келтірді. Блшыет жасушалары зын, жіішке боландытан оларды талшытардеп атайды.

2)Ас орытуа атысатын негізгі ферменттер.

Ас орыту жолында оректік заттар трлі микроорганизмдер ферменттеріні серімен биологиялык, ндеуден де теді. Ас орыту жйесіні айтарлытай клемді алдыны блімдерінде (арывда) жне ішекті кеіген соы блімдерінде (сіресе бйенде) алуан трлі микроорганизмдер здеріне олайлы жадай тауып (траты жылылы, кажетті ылалдьг, сілтілік не байтарап орта, мол жне здіксіз келіп тратын оректік заттар), тез кбейіп седі де, оректі тездетіп ыдыратуа кмектеседі. Ал ас орытатын слдер рамында оны ыдырататын ферменттер болмайды. Сондытан клетчатка тек микроорганизмдер ферменттеріні серімен орытылады. То ішекте микроорганизмдер рекетімен белоктар шіріп, майлар тотыып, кмірсулар ашиды, организмге ажет кптеген заттар (амин ышылдары, дрмендрілер т.б.) тзіледі да, бл молекулаларды зара рекеттесуін тездетеді. Ферменттерді бл рекетін жинатау (концентрациялау) сері деп атайды.

4) Бйрексті безіні гармоны, оны азадаы рлі.

Бйрексті безі - бйректі ішкі жне жоары (адамда — арты) жаында орналасан, пішіні бйрекке сас, біра млшері тіптен майда, жп ішкі секреция (эндокринді) безі. Бйрексті безіні сырты жаында орналасан ыртысты заты — уысты мезодермадан алыптасан интерренальды денеден, ал ішкі бозылт заты — симпатикалы тйіндермен бірге жйке ыршаларынан жетілетін супраренальды мшеден ралан. Бйрексті безіні бозыл заты нейроэндокринді бездерге жатады.

Билет

1)Антропометрия, адам мшелерін лшеу дістері.

Антропометрия — адамны дене мшелерін лшеу арылы оны дене рылысына тн жынысты, нсілдік жне жас ерекшеліктеріне жан-жаты анытамалар беретін антропологиялы зерттеуді негізгі тсілдеріні бірі. Антропометрия тсіліні негізін алаш француз антропологтары (19 .) алаан. Антропометрия лшеу балды баалар арылы жргізіледі. Этник. антропологияда тірі адамны бас, бет, дене салмаы, бойы т.б. трлі лшемдер бойынша аныталады. Сонымен атар бассйек, аа сйектерге, кз, шаш, тері тстеріне де лшеу жмыстары жргізіледі. Сйтіп, А-лы материалдара жан-жаты статистик. сипаттамалар беріледі. А-ны олдану салалары те кп: адама киім тігу, ая киімдерін, ндіріс станоктарын, жиаздарды трлерін т.б. адам денесіне ыайлы етіп жасау кезінде антропометриялы деректер ескеріледі. Криминалистикада антропометриялы деректер ылмысты адамды тануда ке пайдаланылады.

2) Жамбас белдеуін райтын сйектер, оларды байланысу ерекшелігі.

Жамбас сйек — адам аяы мен жануарларды арты аяы жамбас белдеуіні аасы. Жамбас сйек бір-бірімен сйектене байланысан шот, шонданай жне шат сйектерінен ралан. Осы сйектерді зара байланысан жерінде, ортан жілікті ршы басымен буынды байланысатын ршы шыры болады. О жне сол аяты жамбас сйектері бір-бірімен зара байланысып, шеміршекті жамбас жігін жасайды. Жамбас сйектері йымшапен буынды байланысып, жамбас уысыны абырасын райды.

3)Буындарды жіктелуі мен сипаттамасы.

Буынны козалуы буын бетіні пішініне тікелей байланысты. Оны клемі буын беттеріні бір-біріне каншалыты кірігіп беттесуіне туелді болады. Буын байлам арылы берік болады. Байламдар буынны жмысын стап жне баыттап трады, сондыктан олар стайтын жне баыттайтын байламдар болып екіге блінеді. Жай буын кезінде сйектер бір-бірімен екі буын беті арылы ана байланысты. Крделі буын буынны уысы шеміршек аркылы екіге блінетіндіктен екі уысты (камералы) буын деп те аталады. Ершік трізді буын екі ершік трізді буын беттеріні бір-бірімен айасып байланысуына негізделеді. Мдай буындаы сйекті басы зына бойымен, ал екіншісі оан клдене баытта озалады. Айдарша буынды жмырта трізді буынны бір трі деп арауа болады. Буынны дес басы жмыртаа сас айдаршалы боландытан да оны буын деп атайды. Кп білікті буындар — кп білікті бойымен озалатын шар трізді, жаа трізді жне жазы буындар. Шар трізді буын буындасушы беттерді бір жаы шар трізді, екінші жаы ойыс болып келетін е озалыш буын болып табылады. Шар трізді буында озалыс зара тік орналасанда ш білік арылы немесе шексіз білік арылы жзеге асады.

Билет

1)Суйекті жаса сай згеруі, артаюы

Сйек лпасы байланыстырыш лпаны арнайы типі. Жасушааралы заты минералдардан трады. рамында 70 % бейорганикалы заттардан, негізінен кальций фосфаты. Осы лпалардан ана сйектері ралан. Сйекті жаса байланысты ерекшелігі: Бл сйекті рамындаы химиялы заттарды згеруіне байланысты жреді. Мндай жадайларда коллаген талшытарыны трлері мен гликозамингликандарды атынасы згеріп, сйекті рамында сульфаттанан осылыстар пайда болады.

2) Ауыз уысын райтын мшелер, оларды функциясы.

Ауыз уысы-ас (азы) корыту жйесі бас бліміні алдыы блігі. Ауыз уысыны сйектік негізін: тмсы сйек, жоары жа сйек, тандай сйек, тменгі жа сйек, тіл асты сйек райды. Ауыз уысыны алдыы сырты абырасын — жоары жне тменгі ерін, ішкі абырасын — крек тіс пен ызыл иек, екі бйіріні сырты абырасын — о жне сол рт, ішкі абырасын — о жне сол жатаы азу тістер мен ызыл иек, тбесін — атгы жне жмса тандай, ал тменгі жааралы кеістікте орналасан ауыз уысыны тбін тіл райды. Ауыз уысы екі бліктен: ауыз уысыны кіре берісінен жне негізгі ауыз уысынан трады. Ауыз куысында ас (азы) механикалы деуден теді: ол шайналады, саталады, сілекеймен араласып жібиді, жтуа дайындалады. Сілекей рамындаы ферментгерді серінен ас (азы) рамындаы крахмал орытыла бастайды (глюкозаа ыдырайды).

3)Омырта баанасыны адама азасындаы рлі.

Омырта баанасы- адам мен омырталы жануарларды тла тірек аасы. Адамда Омырта баанасы бір-бірімен зара омыртааралы шеміршектер (дисктер), байламдар жне блшы еттер арылы байланысан 32 – 34 омырталардан тзілген. Омырта баанасы денеге тірек болып, тла мен бас сйекті имыл-озалысына атысып, жлынды орайды. Омырта баанасыны трлі блімдерінде омырталарды клемі мен пішіні р трлі болады. Ересек адамны Омырта баанасында 7 мойын, 12 кеуде, 5 бел омырталары жеке орналасан, аландары бір-бірімен ттасып сегізкз (5 сегізкз отмыртасы) жне йымша сйектерін (3 – 5 йымша омырталары) райды. Кеуде омырталарына 12 жп абыралар бекиді. Сегізкз омырталары 17 – 25 жас аралыында ттасып, бір сйекке – сегізкзге, ал йымша омырталары жоалып кеткен йрыты алдыы (рудименті) ретінде орта жаста ттасып, йымшыа айналады.

Билет

2) Белоктарды химиялы рамы жне биологиялы маызы. Белоктарды адам азасында ыдырауы.

Ауыз — молекулалары те крделі болатын аминышылдарынан ралан органикалы зат; тірі организмдерге тн азотты крделі органикалы осылыс. Аминышылдары алдытарынан ралан жоары молекуларлы органикалы тзілістер. Ауыз организмдер тіршілігінде оларды рылысы дамуы мен зат алмасуына атысуы арылы ртрлі жне те маызды ызмет атарады. Ауызды зат - рамында міндетті трде азоты бар крделі органикалы осылыс. Ауыздар — екідайлы электролиттер. Ортаны белгілі бір рН мнінде оларды молекулаларындаы о жне теріс зарядтар бірдей (изоэлектрлік нкте деп аталады) болады. Бл — ауыздарды маызды асиеттеріні бірі. Бл нктеде ауыздар электрбейтарап болып, суда еруі азаяды. Ауыздарды осы асиеті технологияда ауызды німдер алуа олданылады.Ауыздарды гидролизі. Сілті немесе ышыл ерітінділерін осып ыздыранда, ауыздар гидролизденіп, аминышылдарын тзеді.

3)Эндемиялы зоб ауруыны пайда болу себептері жне оны алдын алу жолдары

Жемсау (зоб) ауруы — бл аланша безіні нтек зораюынан пайда болатын таматаы ісік немесе тйін.Кп жадайда зоб диетада, аста йодты жетіспеушілігінен пайда болады Жкті йелді организмінде йодты жетіспеушілігі баланы лі тууына немесе аьш-есі кем, мылау боп тууына себепші болуы ммкін. Мндай жадай анасы жемсау боп ауырмаса да болуы ммкін. Зоб пен кретинизм ауруы кбіне жерді ойнау абатында, су мен аста йод рамы аз болып келетін таулы айматарда жиі кездеседі. Таулы айма трындары немі бір кей азыпен, мселен, маниока сияты организмді зоб ауруына шалдытыруа бейім таамдармен кп таматанбауы ажет. рдайым йодталан тзды олданыыз. Йодталан тз ас тзымен салыстыранда ымбаттыра, біра одан анарлым пайдалыра.Егер сіз зоб ауруы кп таралан аймата трсаыз жне осы аурумен ауыруа организмні бейімділігін сезініп, тіпті алашы белгілері пайда бола бастаан жадайда е алдымен капуста мен маниока жеуді тотатыыз.

Билет

1) Сырт шыару процестеріні жалпы сипаттамасы.Бйректі негізгі ызметтері жне оларды зерттеу дістері. Несеп тзілу процесі. Несепті рамы

Бйректі ызметтері:

Бйрек азада сырта шыару, гомеостазды, артериялы ысымды стап тру, биологиялы-активті заттарды тзілу, улы заттарды залалсыздандыру, заттарды метаболизміне атысу ызметтер атарады.

Бйректі сырта бліп шыару ызметі:

Бйректі сырта бліп шыару ызметіне оларды аннан метаболизмні соы німдеріні, тздар, дрілер, бояулар, улы заттарды сырта шыаруы жатады. Бйрек арылы метаболизмні келесі соы німдері блініп шыады: креатинин, мочевина, несеп ышылы, гиппур ышылы, индикан жне баса эфирккірт жне эфирглюкурон ышылдары, аммоний тздары, альдегидтер, гидроксиышылдар, путресцин, кадаверин жне басалары. Бйректі ?>