То басан» обаларды зерттелуі: тарихи жне мдени аспектілері

Еуразия рлыында мір срген са (скиф) тайпалары археологиялы деректер бойынша б.з.б. VІІІ-І . Отстік Сібір, Орта Азия, Батыс Тркістаннан бастап Балхаш, Алтай, Памирге дейінгі жерлерді мекендеді. Орта Азия, Сібірден бастап ара теіз жаалауына дейін мір срген са тайпаларыны тарихы бгінгі кні де з дегейінде зерттелген жо. Алайда, Ресей алымдарыны жргізген археологиялы жмыстары са мдениетіні б.з.б. VІІІ-І . те жоары боланын дние жзіне длелдеді.

Соан сол мдениеттерді бір блігі ретінде Пазыры мдениетіні обаларын жатызамыз. Пазыры мдениеті Таулы Алтайды барлы дерлік жеріне тараан екен. Ал Шыыс азастанда ерекшеленгені Берел орымы.

Пазыры мдениетіне жататын ескерткіштерді саны кп боланымен (бізге млімі зерттелген нысандар саны 120-дан астам), оларды арасында то абаты бар орандар 6% ана.

Сонымен, шамамен 140 жыл бойы зерттеліп келе жатан Алтай аумаындаы то басан орандарды зерттеу барысында жоары нер санатына жататын ескерткіштерден табылан археологиялы артефактара талдау жасай отырып, ежелгі кшпелілерді мдениетінде, салт-санасында, нерінде айталанбас орны бар ндылытара кз жеткізуге ммкіндік туып отыр.

Осы кнге дейін Таулы Алтайдаы са есткерткіштеріні хронологиясы мен периодизациясы баса са заманыны ескерткіштеріне араанда анарлым жасы зерттелініп, жасаталан болып саналып келді. Бндай ортынды жасауа барлы негіз бар еді. 1) Са заманыны орандарыны аса кп млшерде зерттелінуі. (650 аса оран); 2) алынан материалдарды тез арада ылыми айналыма енуі мен 100-ден аса ылыми маалалар жне 20-дан аса монографиялар; 3) то басан обалардаы органика мен аашты те жасы сапада саталуы, дендрохронологиялы жне радиокміртектік анализ жасалып, наты хронологиялы малмат алынды; 4) Еуразия кеістігінде саталуы жаынан бірегей жылыны ат-бзелдері мен ер-тоымны кптеп табылуы; 5) Алдыы Азия мен ытайдан келінген импортты заттарды табылуы, аталмыш ркениеттерді рі кршілес мдениеттерді ыпалымен жасалынан нер туындылырыны кптеп табылуы; 6) салыстырмалы трде ару-жара трлеіні мол кездесуі [5, 23б]. Осындай наты хронология беретін материалдарды кптігі негізінде М.П. Грязнов зіндік Таулы Алтайдаы са заманыны периодизациясын жасаан болатын. Кптеген уаыт бойына кеестік археолог алымдар Таулы Алтайдаыерте темір дірін М.П. Грязновты жасаан периодизациясын пайдаланып келді. алым дуірді 3 кезеге блді:

1) Майемер б.з.д. VIII- V .

2) Пазыры б.з.д. V-ІІІ .

3) Шибе б.з.д. ІІ-І . [4, 35 б].

Алайда ХХ . 60-80 жж. археологиялы материалдарды жиналауына байланысты аталмыш хронологиялы рылым наты айматаы тарихи діріске сай келмейтіндігі анытала бастады. М.П. Грязнов зіні тжырымдамасыны олылытарын тсініп, ерте темір дуірінні кезеделуіне крті кезеін ( б.з.д. VIIІ- VII . ) осып, Майемер кезеіні мерзімін б.з.д. VII- VI . жасарту арылы з тжырымдамасын жаартысы келді. Алайда, аталмыш ой жне крті мен майемер кезедерін біріктіру ойлары кей ылымдарды наразылыын тудырды. М.П. Грязновты тжырымдамаларын айта арап, згертуі Еуразия кеістігінде са заманыны ассосацияланатын «Ерте кшпелілер» ымыны дрыс еместігін біратар алымдар айта бастады. Д.Г. Савинов осы жадайда М.П. Грязновты сынан термині этнография мліметтерін пайдалана отырып натылауа талпыныс жасайды. Д.Г. Савинов «кшпелілер» термині зара тыыз байланысты шаруашылы жне леуметтік аспектіде арастыруа болатыны атап крсетеді де М.П. Грязновты ателігі «ерте кшпелілерге» кшпелі мір салтын станбаан мдениеттерді (Тагар) жатызуын да екендігін мезеп, «ерте кшпелілер» дуіріне соы оладан бастап, алашы мемлекеттерді алыптасуы (н-сармат кезеі) уаыты аралаыындаы наты тарихи кезе ретінде арастыруды сынады [8, 49-52].

Таулы Алтайдаы б.з.д. VI-ІІ . уаытымен мерзімделетін жздеген орандарды азылуы, ылыми айналыма жаа, ты материалдарды енгізілуі зерттеушілерге дуірді тарихи-мдени жадайын айта арастыруа, приодизациялауа жаа ммкіншілік туады. А.С. Суразаков пазыры мденитімен параллель мір срген ара оба (б.з.д. VI-ІІ .) мдениетін пазыры мдениетінен бліп шыады. ара оба мденитіні пазыры мдениетінен ерекшелігі мйітті тас жшікке, жылысыз, рі балбалдар мен тас алауларды болмауында.

ара оба мен пазыры мдениетеріні тірегінде А.С. Суразаков барлы белгілі ескерткіштерді 3 хронологиялы топа бледі:

1) Б.з.д. VІ . аяы мен – V .

2) Б.з.д. V- IV .

3) Б.з.д. ІІІ-ІІ . [9, 42-52].

Сонымен оса, аталмыш кезедегі Солтстік-Батыс Монолияны, Тываны, Шыыс азастан мен Таулы Алтайды есткерткіштерін Саян-Таулы Алтай мдени-тарихи ауыма біріктіреді. В.А. Могильников аталмыш мселеге зіндік ырмен жаындап, ерекше Пазыры мдениетіні шеберінде ерте са уаытын екіге блуді сынады.

1) Крті б.з.д. VIІІ- VIІ .

2) Майемер б.з.д. VIІ- VI . [10, 35-67 б] .

Сонымен оса автор мдениетті екі локальды таралу нсасын крсетеді: отстік (крті-атонды) жне солтстік (усть-куюмдік). Усть-куюм локалды нсасы негізінде б.з.д.V-ІІІ . ара оба мдениеті, ал жергілікті тайпалармен азастанны далалы аймаынан келген тайпаларды зара рекеті нтижесінде пазыры мдениеті алыптасады. Зерттеуші алым Отстік-Шыыс Алтайда пазырыты, ал Орталы Алтайда, Катунь мен Урсуль зеніні орта аыстарында ара обалы пен аралас ескерткіштер кптеп кездеседі. Орталы Алтайда ара обалы типтегі есткерткіштермен оса пазырыты лкен орандарды кездесуі (Башадар, Тяты, Шибе жне т.б) пазырытытарды осы территорияа стемдік жргізгенін мезейді. ос мдениетті есткерткіштерін амтитын аралас орымдарды болуы, екі мдениетті байланысы мен ара обалытарды пазырытытармен ассимиляцисына длел бола алады. [11, 60-107 б].

Расында, А.С. Суразаков ерекше ара оба мдениетіне арсы болып, П.И. Шульганы олда бар бтін материалдарды анализдай отыра, пазыры мдениетіне ртрлі жерлеу рыптары тн деген пікірімен келісіп, Таулы Алтайдаы ерте кшпелілерді мдениетіні алыптасуына керексур мденитіні тайпаларымен монгуй-тайгин тайпаларыны атысуымен алыптасандыын жазады. зіні «Горный Алтай и его северные предгорья в эпоху раннего железа. Проблемы хронологии и культурного разграничения» атты монографиясында 1980-ші жылдарды басында белгілі болан материалдарды жинатап, арастыран есткерткіштерді 3 хронологиялы блімге блген: пазыры, ара оба, Чумыш-ишиматты топтар. рбір аталмыш топ жерлеу рыпты кешендеріні рилылыымен ерекшеленеді.

ткен асырды 80-ші жылдар ортасында жинаталан археологиялы материалдарды А.С. Суразаков ортындылай келе пазыры мдениетіні аяталу шегі М.П. Грязнов, В.Д. Кубарев сынандай б.з.д. II-I . емес, б.з.д III-II . мерзімделуі жн деген [12, 98-105 б].

Айта кетерлік жайт з уаыттарында С.И. Руденко кейіннен С.С. Черников соы пазыры есткерткіштерін Шибе кезеіне жатызылуына арсы болан [13, 70]. 1970-шы ж. аяында Шибеде атардаы орандарды азылуы жаа материалдарды жиналуына септігін тигізді де, Таулы Алтайдаы са заманыны ая мерзімін шибемен аятауды дрыстыы кріне бастады. Нтижесінде Шибе ораны мерзімі б.з.д.ІІІ асырдан аспау керек деген тотама келді. Аталмыш жаа мліметтерді ескере отырып, Д.Г. Савинов пазыры мдениетіні аяталу шегі б.з.д. II-I . апару ажет деді. Алайда, бл кзарас дстрлі кзараса альтернатива ретінде арастырылып, тек 1980 жылдарды ортасынан бастап алымдарды кпшілігі пазыры мдениетіні аяталу мерзімі б.з.д. II-I . екендігін уаттай тсті [14, 137-144 б].

зіндік мдени-хронологиялы тжырымдама Л.С. Марсадоловты ебектерінде кездеседі. Алтайды есткерткіштерін ол екі кезеге бледі. Біріншісі майемер кезеі б.з.д. VIII-VII . аралыын амтиды да, зіне екі трлі есткерткіштерді біріктірген («созыла жатан» жне «бгіліп жатан»). Екінші пазыры кезіі шартты трде б.з.д. VI-IV . мерзімделді. алым майемер кезііні аяталып пазыры уаытысыны басталуы біратар тарихи оиалармен атар жргенін тілге тиек етеді. Мысала Ассирияны мидиялытарды таландауы, скифтерді Кіші Азияа жорыы, Ахеменидтер мемлекетіні кшейуімен сайкес келсе, Пазыры уатысыны аяталуы А. Македонскийді Кіші жне Орта Азияа жорыы уаытысына сйкес келді [15, 1-16 б]. ртрлі анализдер арылы алынан мерзімдер ерте кшпеллілерді даму сатыларын наты тарихи фактілермен байланыстыруа сепігін тигізді.

ткен асырды 80-ші жылдар аяында біратар зерттеушілерді ызыушылыы ытайдаы ерте темір дуіріне жне са уаытындаы Алтай мен ытай арасындаы байланыса ауады. Н.В. Полосьмак зіні бір мааласында осы мселеге тоталып тіп, Солтстік-батыс Синьцзянны орандарынан алынан материалдарды (а стиліні элементтері, ыдыс, ару жара, киімдері мен татуировка ) жне жерлеу рпындаы кейбір састытар, мысала мумиялау белгілі дрежеде Таулы Алтайлытар мен Синьцзян халымен байланыста боланын мезейді [16, 342 б]. А.А. Ковалев соы са уаытында Ордос пен Саян-Алтайда діни-саяси ттасты орнаанын жазады. Олай деуіні себебі Ордос халыны Саян-Алтай мен Батыс Сібірге жылжуы, болса, келесі себебі Ордос оамында Саян-Алтай дстрі негізінде айрыша субмдениетті алыптасуы [17, 75-82 б]. Зерттеуші Ордос пен Алтай тайпаларыны басшылары арасында этникалы ттасты боландыын жазады. Алайда, бл пікіріне длеле келтірмейді. Кей алымдар бл мселеде тіптен арты кетеді. Мысала С.А. Яценко пазыры неріні кей бейнелерін арастыра отырып Солтстік-Батыс ытай пазырытытарды аталары тран мекен деген пікір айтады [18, 85-92 б]. Бл пікірге лезде арсы пікір білдіргендер те кп болды. П.И. Шульга пазыры орандарыннан табылан ытайлы бйымдар соы са заманыны орандарынан табылады, ал ытайлы деп танылып жрген кптеген бйымдар, шын мнісінде ытайлы емес, Алдыы Азиялы болуы ммкін деген ой айтады [19, 106-123 б]. алымны пікірінше Алтай мен Шыыс Тркістанны атынасы ерте са заманында басталуы, пазыры мдениетін отстік-шыыс территориялардан шыаруа негіз бермейді, керісінше Алтай малшыларыны Алдыы Азиямен дстрлі атынасын крсетеді. Соан арамастан ордос пен пазыры тайпалары арасында мдени сабтастыты айтуа болады, ал андайда бір этникалы, туысты сабатасты туралы сз озау зірше ерте.

Келесі шешуін табуды талап ететін мселе пазырытытарды жазба деректерде кездесетін наты этникалы топтара жатызу. з уаытында С.И. Руденко пазырытытарды ытай жазба деректерінде кездесетін юечжилармен атауды сынды [20, 148-152 б]. Тарихтан белгілі боландай б.з.д. ІІІ-ІІ . хундарды ысымына шыдамай пазырытытарды бір блігі Орталы Азияа жылжып, бір блігі Таулы Алтайда алып ояды. С.И. Руденконы кзарасын Д.Г. Савинов,Б.И. Кузнецов жне т.б. біратар алымдар олдады. Біра аыры жылдары біратар алымдар бндай кзараса арсы маалалар жарялап жатыр. А.А. Ковалев юечжилар алашы рет ытай жазба деректерінде б.з.д ІІ асырларда кездесетіндігін жазады. Алайда Д.Г. Савинов С.Г.Кляшторныймен бірігіп жазан ебектерінде юечжиларды пазырытытармен теестіруді дрыстыына салматы длелдер келтіреді [21, 172 б.].

1980-90 жж. алымдар пазыры орандарында табылан антропологиялы материалдара атты кіл бле бастады. Алашысында алымдар 1940-50 жж. айтылан пікірлер негізінде пазыры мдениетін тасмалдаушыларды нсілдік рамы европеоидты, монолоитты жне метистік типтер деген идеяны абыл алан еді.

Келесі уаыттарда антрпрологиялы материалдарды жиналуы, осы салада ылыми ізденістерді дамуыныа ыпал етті. Нтижесінде пазырытытардаы негізгі европеоитты компонент Парфия, Маргиан, Солтстік Бактрия территоиясындаы кшпелі жне жартылай кшпелі халытардікімен бірдей екендігі аныталды. Бл текана пазырытытарды Алдыы Азиямен байланысын крсетіп оймай, сондай-а ола дуірінде батыстан Алтайа кшіп келген халытармен арада болан ассимиляцияны белгісі. Дл осы пазрытытарда Алдыы Азия халытарыны антропологиялы белгілері жасы саталан. Ал пазырытытардаы кшті автохонды монголоиотты компонет окунев мдениеті шеберіндегі халытарды мыты генетикалы пластысымен байланысты, осы жайт нсілді алыптасуында пазрытытара байкалды тип ыпал етті деген сз бекерге кетеді. Сондай-а Т.А. Чикишева пазырытытар жне Улангомны популяциясы карасук пен окунев мдениеттеріні ыпалымен алыптасандыын жазады [22, 635-637 б].

Аталмыш антропологиялы мліметтер таулы Алтай, ШыысТркістан, Солтстік-Батыс Монолия, Шыыс азастан тайпаларыны бір мдени-тарихи ауымдастыта болды деген алымдарды ойларын длеледей тсті.

С.С.Тур Катун зеніні ортаы жне тменгі аыстарындаы орналасан орымдардаы адам бас сйектерін анализдай келе, автохонды шыу тегі бір оралоитты компонентті бар екендігін атап теді. С.С. Турды ойынша бл пазырытытармен трік-самадий жне кет топтарындаы адамдарды бас сйектерімен састыы бір орта гендік байланыса негіделетіндігін жазады [1, 203-205 б]. С.С. Тур ебектеріні нтижесі пазыры мденитін тасмалдаушыларды этникалы рамы біртекті болмаандыын длелдейді. Бізді оймызша осы баыттаы ылыми ізденістер, баса да материалдарды пайдалану пазыры мдениетіні шыу тегімен локалды нсаларын анытауа септігін тигізеді.

Айта кетерлік бір жайт Таулы Алтай территориясындаы са заманыны мдени-хронологиялы жадайы негізінен жерлеу материалдары негізінде жасалынан, біра аырыы уаыттарда, синхронды оныстарды материалдары да, айналыма енуде. Бл з алдына таы біратар мселелерді туызды. Мысала оныстарды мерзімімен оларды ай мдениетке жататындыы. П.И. Шульга оныстарды шартты трде «малшылардікі», «жер деушілердікі» деп блуді сынды. Біріншісі алымны пікірі бойынша таза пазырытытар мен ара-обалытара тн болса, екіншісі пазырытытарды келуіне дейін мекен еткен тайпалардікі деп жазады [19, 106-123 б].

Біратар алымдар бндай шешімге келіспей жер ндеушілерді ескерткіштерін айта мерзімдеу ажет деген ойа келеді. М.Т. Абдугалиевті пікірі бойынша оныстарды са уаыты емес, н-сармат уаытымен мерзімдеу ажет. Таулы Алтайдаы сатарды этномдени даму тарихын зерттеу барысында бгінгі сатануда алыптасан екі тенденцияны айта кету ажет [23, 161-173 б]. Бір жаынан алымдар са дуіріні есткерткіштерін дстрлі археологиялы дістерге осымша, дендрохронология мен радиокарбонды дістерді олданып «артайтуа» тырысса, енді бірі заттай деректер мен жазба деректері негізінде Еуразия кеістігіндегі са есткерткіштерін, соны ішінде пазырыты да «жасартуа» тырысады.

Таулы Алтайдаы са есткерткіштерін мерзімдеу мселесі кптеген ылыми басылымдарда жарияланан. Н.И. Членова з ебектерінде Аржан ораны жасарту арылы пазыры орандарыны жасын айта арауа кеп соып отыр [24, 98 б]. Алайда, авторды заттай комплекстерді тек аналогия мен ана топтастырып, жаратылыстану ылымдарыны дістерін ескермеушілігі, ол кісіні нтижелеріні дрыстыына кмн тудырады.

Ендігі мселе Алтайды азастан территориясындаы айматы зерттелуін арастыратын болса Берел орымынан бастаймыз.

лкен Берел оранын 1865 жылы Барнаул айматы училищесіні оытушысы, кейіннен академик атаын алан, В.В. Радлов алаш рет азба жмыстарын жргізген. 1866 жылы В.В. Радловты есептерінен ешбір сызба- суретсіз, оранны орналасуы, рылысы, табылан заттар сипаттамасы ысаша бірнеше маала трініде жары креді. лкен Берел оранынан табылан заттар Археологиялы комиссияны сараптамасынан тіп, кейіннен Мскеудегі публистикалы мражайа ойылды. азір Мскеу Мемлекеттік Тарихи мражайда сатаулы (54660 жне 54746 дана). 1884 жылы Лейпцигте В.В. Радловты, жетінші тарауы 1865-1869 жылдардаы экспедициялы зерттеулерге арналан, «Aus Sibirien» атты ебегі жары креді [25, 65-68 б]. Кейіннен, А. Бобринскийді жетінші блімні орыс тіліндегі аудармасы шыады.

1911 жылы А.В. Адрианов Шыыс азастан облысы Майемер жазыында, Нарын зені бойындаы кне кшпенділер дуіріні бірнеше орандарын азды. Сонымен атар Бтырма зеніні жоары аысындаы Черновая ауылы маында да азба жмыстарын жргізді [26, 8-45 б].

Кеес кіметі кезінде ылым алдында археологиялы зерттеу жмыстарын жргізу шін лкен ммкіндіктер ашылып, Алтай жеріндегі ерте кшпелілер дуіріні орандары жйелі трде зерттеле басталды. Экспедиция йымдастырушысы жне жетекшісі С.И. Руденко бастаан Мемлекеттік этнография мражайыны Алтай экспедициясы атаран жмыстар орасан зор болды.

1925 жылы С.И. Руденко Катон зеніні отандыа яр тсындаы тас орымдарда жмыс істеді [27, 95-102 б].

1936 жылы атон зеніндегі Усть-Куюмда Г.П. Сосновский;

1935-37 жылдары А.П. Марков, А.Т. Кузнецов т.б. Майемер, Пазыры, Шибе кезедеріні кшпенділері мен отырышы трындарыны мола-орандары мен оныстарында ауымды азбалар жргізді [28, 11 б].

1935 жылы С.С. Черников басшылы еткен КСРО А ЛАИИМК-ны Шыыс азастан археологиялы экспедициясы мен аза КСР-ны А ТАЭИ экспедицияларыалба жне Нарын тау жоталарында археологиялы барлау жмыстары мен кне алайы, алтын, мыс кен орындарында зерттеу жмыстарын жргізді.

1949 жылы Шілікті даласында археологиялы барлау жмыстарымен оса ерте кшпенділер дуіріне жататын лкен орандарды жетіншісінде азба жмыстары жрді [29, 147 б].

1950 жылы Шыыс азастан экпедициясы Ертіс зеніні о жа жаасында Самара ауданы ызылту ауылы маындаы ерте кшпенділер орандарында азба жмыстарын жргізді [29, 147 б].

1953-54 жылдары Пчела, Тсайы, Славянка, Юпитер ауылдары маында, 1956 жылы .М. Оразбаев басаран Шыыс азастан экспедициясыны жеке отряды лажора мен Усть-Бкен ауылдарыны маында азба жмыстарын жргізді [30, 96 б].

Зерттеушілер Берел орандарында азба жмыстарын жргізуге араа асыр салып айта оралады. 1959 жылы С.С. Сорокинні басшылыымен Мемлекеттік Эрмитажды Отстік Алтай археологиялы экспедициясы рылады. Нтижесінде, кптеген жылдарды археологиялы есебі ретінде С.С. Сорокинні «Большой Берельский курган (Полное издание материалов раскопок 1865 и 1959 гг.)» атты мааласы жары креді [31].

Бл экспедицияны е басты масаты кшпелі дуір неріні глденуі мен лдырауын крсететін материалдар жинау болды. Алашы рылан жылдары экспедиция лкен Берел оранындаы жмыстарды жаластыру, сонымен атар Берел жазыында бірнеше нысандарда азба жмыстарын жргізуді масат етті. 1959 жылы С.С. Сорокин жетекшілік еткен археологиялы экспедиция лкен Берел оранын соына дейін зерттеді. 1865 жне 1959 жылдары экспедициялар жмысыны нтижесінде лкен Берел ораны Пазыры обалар тобына кіретін мдениет екені аныталды [32, 207 б].

1960 жылы С.С. Черников басшылы еткен Шыыс азастан экспедициясы мен Шілікті даласындаы V-ші сатарды патша ораны азылды [29, 103 б]. оран дгелек формада жне оны диаметрі 66 метр, биіктігі 6 метр, са жмыр тасты топыра аралас йіндіден трады. Бір та аларлыы абір адам жерленгеннен кейін шамамен 50 жыл ткен со тоналан. Мрде орнында тек 8 жебені ола штары жне 4 алтын быны фигурасы алан. Моланы отстік батыс блігінде бас киімні шекей алтын бйымдары мен екі адамны сйек алдытары табылды. Блар тонаушыларды орана тскен баытына тспа-тс келгендіктен кп ираан жо. Шырды тменгі абатындаы материалдар ешандай бзылмастан саталан. азба барысында кптеген заттар табылды. Оларды атарында: жебені ола шы, орамсаты кптеген алдытары бар, сондай-а жалпы зындытары 4,5-5 см, клемі 1,2-1,4 см ассимтериялы-ромбылы формадаы жебе штары кездеседі.

1985-88 жылдары .М. Оразбаев басшылы еткен азМУ-ні Шыыс азастан археологиялы экспедициясы барлау жне зерттеу жмыстарын Катон-араай ауданындаы Черновая орымында жаластырды [33, 70 б].

1990-91 жылдары Алтайды отстігіне орналасан Укок жазыында Н.В. Полосьмак басаран археологиялы экспедиция лкен олжалар мен табыса жетті [34, 125 б].

То басан орандарды Алтайа кршілес айматарда да зерттелгенін атап айтан жн. 1960-1962 жылдары Тывадаы Саглы-Бажи орымын зерттеген А.Д. Грач бл ескертткішті б.д.б. 5-4 . пазыры мдениетіне жатызды [35, 41 б].

1920-шы жылдары В.В. Радловты материалдарына сараптама жасай отырып, А. Захаров Берел орымын зерттеу ажеттігін айтады.

1930-шы жылдары Берел орымыны материалдарын М.П. Грязнов Бірінші Пазыры ораныны материалдарымен салыстырып, орымны мерзімделуі мен жерлеу мазмнына мн бергендей болады [36].

Туелсіздік аланнан кейін Алтай тау тізбегіні отстік-батыс блігінде жатан, жан-жаынан тау жоталары оршаан ерте темір жне трік дуіріні жетпістен астам обалары шоырланан Берел аары да осы мдениетті бір тармаына жататындыы натыланды. Мндаы З.С. Самашев бастаан Шыыс азастан археологиялы экспедициясыны кешенді зерттеу жмыстары 1998 жылдан бері зілмей жргізіліп келеді. Осы уаыт аралыында ежелгі кшпелілерді №11, 18, 31, 32, 34, 36, 71, 23, 10, 9, 4, 72, 73 жне т.б. осы сынды оншаты обалары азылды. лемге йгілі №11 обадан йел мен еркек мрделері, осып жерленген 13 жылы мрдесін, сонымен атар, трлі ады мнерде жасалан бйымдар т.б. табылды [37].

Осы зерттеулер кешенді трде жаласып, жыл сайын далалы экспедиция йымдастырылады. орым 4 обалар тобынан, СБ-ОШ бойы сызыымен, тас йіндісімен жне р трлі клемде сипатталатын 70-тен астам орандардан трады. «лкен Берел обасыны» атарындаы ірілі-саты орандар бір топты райды. азіргі тада 70-тей обаны 30-а жуыы азылып, зерттелу стінде.

Кптеген зерттеу жылдарыны нтижесінде Р БжМ, .Х. Марлан атындаы Археология институтыны ылыми ызметкерлеріні: Самашев З.С., Тлеубаев .Т., Омаров .., Базарбаева .А., Жумабекова Г.С., Исин А.И., Франкфорт А.П., Гий Э., Оар А., Сатай С., Жетібаев Ж. М., Шотбаев А. Е., Тлегенов Е.Т., иясбек . жне т. б. зерттеушілерді монографиялары, ылыми есептері мен жекелеген маалалары жары крді.

Осылайша Алтайдаы негізігі мдени-хронологиялы тжырымдамаларды анализдау арылы біз бл мселеге лі нкте оюды ертелігін айта аламыз. Кптеген алымдар пазыры уаытын б.з.д. VI-II (I) . шектейді. Бл мдениетті алыптасуына негіз болан батыс ірлерден келген са тайпалары деп айтылады, біра дл андай тайпа екендігі белгісіз. Пазыры мдениетіні лауына хундарды экспансиясы сер етіп, нтижесінде бір шама пазырытытар Орта Азияа жылжып, алан блігі жаа блан-оба мдениетін алыптастыруа ат салысады. лі кнге шейін пазырыты ішіндегі периодизация бір жола ойылмаан. алыптасан жадайдан шыуды жолы бізді ойымызша:

1) Ке ауымда дереккздерін пайдаланып, са кне мрасын зерттеуде комплексты дісті олдану ажет.

2) Мерзімдеуде жаратылыстану ылымдарыныжетістіктерінпайдалану.

3) Археологиялы трыдан лсіз зерттелінген таулы Алтай айматарында азба жмыстарын жргізу.

4) Шыыс Тркістан мен Солтстік Монолияны материалдарына баса назар аудару ажет.

5) Зерттеу барысында саяси кзарастардан ада болу ажет.

Аталмыш негізде жмыс жасалатын болса, Таулы Алтайдаы жне іргелес айматардат са заманында болан тарихи-мдени дірістерді алпына келтіруге болады деп ойлаймыз.