Кмелеттік жаса толмаандарды азаматты- ыты жауапкершілігіні ерекшеліктері 2 страница
г) мемлекеттік баскару органдарымен жне ртрлі мемлекеттік емес ксіпорындар мен йымдарды; акционерлік оамдарды, шаруашылык серіктестіктерді жне басаларды арасындаы катынастар;
д) мемлекеттік басару органдарымен жне оамдык бірлестіктерді арасындаы атынастар;
е) мемлекетгік баскару органдарымен жне Кдзакстан Республикасы азаматтарыны арасындаы катынастар; Мысалы, кала кімшілігі мен шаым берген азаматты арасындаы атынас.
Барлы аталан жне азастанда реформа кезеінде пайда болуы ммкін баскадай коамды атынастара мемлекеттік басару органы міндетті трде атысады. Мемлекетті атынан кілдік ететін жне оны еркін білдіретін ондай органны катысуынсыз баскарушылы оамдык катынастар пайда болуы ммкін емес. Сол себепті екі азаматты арасындаы катынастарды басарушылы деп айтуа болмайды, йткені оларды ешайсысына баса біреуіне катысты биліктік кілеттілік беріл-меген.
Занды тлалар мен адамдарды арасындаы шартты катынастар да здеріні мні бойынша баскарушылы болып саналмайды жне кпшілігінде оларды негізіне мліктік, жер туралы, аржылы жне баса катынастар жатады.
Баскару органы да, мемлекеттік (мемлекетгік емес) ксіпорын да, мекеме мен йымда, сондай-аазаматта басару катынастарыны екінші тарабы болуы ммкін, бл баскарушылы оамды катынастар пайда болатын жадайлара толыынан сйкес келеді.
кімшілік ы – бл оамды атынастарды ерекше тобын реттеуге арналан Р ыты жйесіні саласы. Оларды басты ерекшелігі олар кімшілік ыты пні — бл мемлекеттік басару сферасында туындайтын, дамитын жне тотатылатын оамды атынастар.
кімшілік ыты пніне мына атынастарды жатызуа болады:
1) Атарушы билік органдарыны йымы байланысты;
2) Басаруда атарушы билік органдарыны кімшілік – биліктік кілеттіліктерді жзеге асыру барысында жне азаматтармен, мемлекеттік жне мемлекеттік емес йымдармен зара рекеттерінде туындайтын;
3) кімшілік ы бзушылытарды істегені шін туындайтын;
кімшілік ы шін тн ыты реттеу дістері:
1) Билік дісі – баындыру, немесе тура бйыру дісі ( атынастар кімшілік ыты шегінде біреуіні екіншісіне баынуына трызылады);
2) сыну дісі (басару субъектісіні сыныстары егерде оны басару екінші атысушысы абылдаан жадайда зады кшке ие болады)
3) Келісу дісі (зара баыныштылыта болмайтын атысушылар арасында)
4) Тедік дісі (мемлекеттік механизмні бір дегейінде тратын субъектілер кімшілік келісімшарт трінде бірлескен рекеттерді абылдайды)
кімшілік ыты жйесі — бл салаларды райтын салашытара жиыстырылан топтар – ыты институттар бойынша блінген ы нормаларыны ылыми – йымдастырылан жиынтыы – бірттас нормативті рылым.
кімшілік ыты айнар кздері – бл басару атынастарыны субъектілеріні мінез – лы ережелері крсетілген жне бекітілген мемлекеттік билік ресми трде малдаан нысандар.
ыты айнар кзі болып табылуы шін рбір осындай нысанда біратар мынадай белгілер болуы ажет:
1) Субъектілерді белгілі бір категориялары орындау шін міндетті бір немесе бірнеше мінез – лы ережелері (ы нормалары) болуы ажет.
2) Осындай болуы шін мемлекеттік билік ресми трде малдауы ажет.
кімшілік ыты баса ы салаларымен араатынасы — кімшілік ы бірыай жйені рамды блігі бола отырып ы салаларыны барлыымен те тыыз байланысты.
Р кімшілік ы бзушылы туралы Кодексіні 28 бабына сйкес кімшілік ы бзушылы – бл мемлекеттік немесе оамды тртіпке, белгіленген басару тртібіне ол сатын, ыа айшы, кінлі рекет немесе рекетсіздігі, сол шін занамада кімшілік жауаптылы арастырылан (мультимедиялы-презентация).
кімшілік ы бзушылы ерікті мінез –лы актісі – іс-имыл болып табылады жне мінез – лыты екі аспектісінен трады: рекет немесе рекетсіздік. рекет-бл міндеттерді, зады талаптарды белсенді о орындамау, сонымен атар тиым салушылыты бзу (мысалы, егінді улау немесе ауыл шаруашылы даылдарын жою, ккнр немесе сораны засыз егу жне сіру). рекетсіздік -бл міндеттемелерді бсе орындамау, мысалы, мемлекеттік статистикалы байауды жргізуден бас тарту, ндіріс алдытарын кму бойынша жне аынды суларды тгуді талаптарын орындамау. кімшілік ы бзушылыты жасау кімшілік жауаптылыты, тлаа кімшілік жаза олдануды фактілік негізі болып табылады(нормативті негізі – ы нормасы, соан сйкес кімшілік жауаптылы белгіленеді жне олданылады).
кімшілік ы бзушылыты негізгі белгілері:
1) оамды ауіптілік — бл іс — рекетті оамны, мемлекетті, азамататрды мдделеріне зиян келтіруі, мысалы, са бзаылы, мас кйінде клік ралдарын басару
2) ыа айшылы – ы нормасын бзатын іс-рекеттерді жасауы
3) кінлілік – бл ерікті, саналы іс — рекет. Кін тланы істеген ісіне жне оны салдарына психикалы атысын білдіреді. Іс-рекетті ы бзушылы деп деп тану шін оны ерік-жігерлік жне саналы крініс екендігін анытау ажет, яни саналы ойлайтын адамны психикалы ызметіні нтижесі екендігін анытау ажет.
4) жазаланушылы – бл іс-рекет кімшілік ы бзушылы деп танылады, егерде оны істегені шін занамада кімшілік жауаптылы арастырылан болса.
5) жаппай ріс алуы (массовость) — бл егерде андайда болмасын іс-рекетті істеуді таралуы, жаппай ріс алуы оамды атынастара ауіп тндірсе, за шыарушы осы атынастара оралатын мртебе беруге мжбр, занамалы трде мінез-лы ережесін бекітуге жне оны бзаны шін жауапкершілік белгілеуге мжбр болады.
кімшілік ы бзушылыты рамы — бл кімшілік жауапкершілікке тартатындай жеткілікті белгілерді (элементтерді) жиынтыы.
Конституциялы ы — ы жйесіні басты саласы (кейбір елдерде ол "мемлекеттік ы" деп аталады). Конституциялы ы, ыты баса салаларыны жасалуы, рекет ету мен алыптасуыны негізі болып табылады. Мндай салалар бгінгі кні жиырмадан астам: мысалы, кімшілік ы, азаматты ы,ылмысты ы, аржы ыы жне т.б.
Конституциялы кы маызды мынадай мселелерді:
оам мен мемлекет рылысыны негіздерін;
мемлекеттік билік пен жергілікті зін-зі басару ісін жзеге асыруды тртібін;
адам жне азамат ыын, бостандыы мен міндеттерін реттейді.
Конституциялы ы — адам, мемлекет пен оамны з тіршілік рекетін руына те кажетті оан лайыты басты ережелерді белгілейді. Мемлекеттік билікті жзеге асырумен байланысты пайда болатын оамды атынастар конституциялы ыты пнін райды. азастан Республикасында азаматтара мемлекеттік оу орындарында тегін орта білім алуа кепілдік берілген. Азаматтарды бл ыын кім камтамасыз етеді? рине осыны жзеге асыруа ылы мемлекеттік органдар (мысалы, Білім жне ылым министрлігі). Бізді елімізде ркім азастан Республикасыны Конституциясын жне занамаларын сатауа, баса тлалардын ытары мен еркіндіктерін, ар-ожданы мен абыройын астерлеуге міндетті. Аталан талаптар саталмаан жадайда оны бзушылара мемлекеттік органдарды алдында (полиция, прокуратура, сот) жауап беруге тура келеді. Конституциялы ы оамды атынастарды ыты реттеуге багытталан дістер мен тсілдер арылы реттейді. Олара мыналар жатады:
міндеттеу дісі;
тыйым салу дісі;
ерік беру дісі;
мойындау дісі.
азастанда ркім мемлекеттік рміздерді рметтеуге міндетті (аталан жадайда міндеттеу дісі олданылады). Республика азаматын азастаннан тысары жерлерге уындауа жол берілмейді (мнда тыйым салу дісі колданылады). Бізді елімізде ркім зінін ана тілін, мдениетін пайдалануа, колдануа ыы бар екендігі белгілі (бл жадайда ерік беру дісі колданылады). азастан Республикасында Конституцияа сйкес адамдарды ытары мен еркіндіктері танылады жне оан кепілдік беріледі (кріп отыранымыздай, мнда мойындау дісі колданылады).
Конституциялы ыты айнар кздері, ымы жне оны трлері
оамды былыс ретінде ыты ішкі жне сырты трі болады. ыты ішкі пішіні — оны мазмнын райтын блшектерді рылымы мен жйесі. ыты сырты пішіні — ыты тртіп ережелері арылы бекітілетін зады айнар кздерді жиынтыы. ыты нормаларды жиынтыын ыты айнар кздері деген ыма жинатауа болады. ы тек мемлекеттік органдарды іс-рекетіні нтижесінде пайда болады.
Конституция;
конституциялы задар;
деттегі задар (жай задар);
президентті нормативті жарлытары;
кімет аулылары;
оамны негізгі рылымын, мемлекеттік билік йымдарыны йымдастырылуын реттейтін баса да ыты-нормативтік актілер азастан Республикасы конституциялы ыыны кайнар кзі болып табылады.
Крсетілген актілерді райсысыны наты зады кші, оны кабылдауды (згерістер енгізуді), жариялауды, кшін жоюды тртібі болады. Аталан мселелерді барлыы азастан Республикасыны "Нормативті ыты актілер туралы" Заында толы карастырылан.
Конституцияны е жогары занды кші болады жне азастан Республикасыны барлы аумаына тікелей ыпал етеді. Бл ыты баса барлы кайнар кздері Конституция негізінде жасалатындыын жне оан кайшы келмеуі ажет дегенді білдіреді. Конституцияны нормалары кез келген баса актіні кабылдауынсыз олданылады. Кез келген азамат зіні ытары мен бостандытарын орау шін Конституцияны, оны нормаларын мемлекеттік органдар мен сота шаымдану арылы колдана алады.
Конституцияны нормалары мемлекет пен оам міріні барлы: саяси, экономикалы, леуметтік, мдени аяларына ыпал етеді. Олар оамды атынастарды басты жатарын реттейді.
Конституция тек конституциялы ыты ана айнар кзі емес, сонымен атар баса ы салаларыны да кайнар кзі болып табылады.
Конституцияа згертулер мен толытырулар енгізуді ерекше тртібі бекітілген.
Конституция халыты тікелей дауыс беруі арылы референдумда абылданады, задарды азастан Республикасыны Парламенті абылдайды. азастан Республикасыны Конституциялы ыыны келесі айнар кзі — конституциялы задар болып табылады. Олар Конституцияда бекітілген нормаларды натылайды жне тек Конститудияда крсетілген мселелерді ана реттеуде колданылады. Конституциялы зада азастан Республикасыны мемлекеттік рміздеріні (ту, елтаба, нран) сипаттамасы жне оны ресми олдану тртібі; республикада сайлау ткізу мен йымдастыру тртібі; республикалы референдум ткізу тртібі; республиканын сот жйесі бекітіледі; президентті ыты мртебесі; парламентті ру жне кызметін йымдастыру, оны депутаттарыны ыты мртебесі; кіметті ру жне оны кызметін йымдастыру зыры айкындалады; Конституциялы кеесті кызметі жне оны йымдастыру тртібі реттеледі. Жай задар — оамны, азаматтарды ытары мен бостандытарыны барлы жатарын реттейді. Елімізде кптеген жай задар рекет етеді. Соларды атарына кодекстерді жаткызуа болады. азастан Республикасы Президентіні нормативті жарлытары — мемлекет пен оам міріні р трлі мселелеріне атысты президент кабылдайтын акті. азастан Республикасы кіметіні аулылары — кіметті з кызметі шеберінде абылданан, конституциялы-ыты мазмндаы актісі. Халыаралы келісімшарт нормалары да конституциялы ыты кайнар кзіне жатады. Себебі, мнда адам ыы, оамды бірлестіктер, азастан Республикасы азаматтарыны кытары мен міндеттері туралы нормалар бар. оамны рылымы мен мемлекеттік билікті йымдастырумен байланысты баса да нормативті ыты актілер конституциялы ыты айнар кздеріне жаткызылуы ммкін.
ыты мемлекетті тсінігі жне аидалары.
ыты мемлекет - бл адам мен азаматты ытар мен бостандытарыны толы трде амтамасыз етілуіне жне ы бзушылытарды болдырмау масатында мемлекеттік билікті ыпен мейлінше байланыстыруа жадай жасаушы саяси билік йымы.
ыты мемлекетті мнін арастыруда оны негізгі екі жаын (екі негізгі каиданы) бліп арастыруа болады:
1) мазмнды жаы - адам мен азаматты ытары мен бостандытарын мейлінше толы клемде амтамасыз етуден тла шін кыты ынталандыру режимін орнытырудан крінеді;
2) формальды-зады жаы - мемлекеттік билікті ыпен байланыстырудан, мемлекеттік рылымдар шін ыты шектеу режимін орнытырудан крінеді., ыты мемлекетті каидасына мыналар да жатады:
- билікті засыз пайдалануды болдырмау масатында оны зашыарушылы, атарушылы жне сот тарматарына блу;
- заны стемдігі, яни, билікті жоары органымен барлы конституциялы тртіптерді сатай отырып абылданан за атарушылы билік актілерімен жоа шыарылуы, згертілуі жне тотатылуы ммкін емес;
- мемлекет пен тланы зара жауапкершілігі;
- оамдаы ыты сана мен ыты мдениетті жоары дегейі;
- азаматты оамны болуы жне тарапынан ы субъектілеріні задарды орындауына баылау жргізілуі.
2. Билікті тарматара блінуі ыкты мемлекетті аидасы ретінде. Бл аиданы алаш рет Д. Локк пен Ш. Монтескье сынан болатын. аиданы басты талабы - саяси бостандыты бекіту, задылыты амтамасыз ету жне белгілі бір леуметтік топты, мекемені немесе жеке тланы билікті асыра пайдалануын болдырмау шін мемлекеттік билікті за шыарушылы (халы сайлайтын жне оамды дамытуды задар абылдау жолымен жзеге асыруа баытталан), атарушылы (билікті кілдік органы таайындайтын жне задар мен оралымды-шаруашылы ызметті жзеге асырумен айналысатын) жне сот (бзылан ытарды алпына келтіруді, кінлілерді ділетті трде жазалауды кепілі болып табылатын) биліктері деп блу ажет. Жне осы р бір билік трлері дербес жне бір-бірін тежей отырып, з функцияларын органдарды ерекше жйесі арылы жне арнайы нысандарда жзеге асыруы тиіс.
Констиуцияда бекітілген «тепе-тедік жне тежемелік жйесі» за шыару, атарушы, сот билігіні наты бір билік тріне атысты ыты шектеулеріні жиынтыын білдіреді. Мысалы, за шыару билігіне атысты тежемелік жйесінде ерекше рлді Президент иеленген, ол за шыарушыа атысты вето ыын иеленеді: атарушы билікке атысты тежемелік сипатта болып президент кілеттіктеріні мерзімі, импичмент, сенімсіздік вотумы, атарушы органдарды жауапты ызметкерлеріне зашыару-шылы рылыма сайлануа тыйым салу, коммерциялы ызметпен айналысу табылады; сот билігі шін конституцияда крініс тапан ышектеуші ралдар болып мыналар табылады: кінсіздік презумпциясы, орану ыы, азаматтарды за мен сот алдындаы тедігі, іс жргізуді жариялылыы мен жарыспалылыы, соттара отвод жариялау жне т.б.
3. Мемлекет пен тланы зара жауапкершілігі. Бл ыты мемлекетті дербес аидасы болып табылады. Бл саяси билікті шектеуді зінше бір тсілі, ол сасяи билікті иесі ретіндегі мемлекет пен оны жзеге асыруды атысушысы ретіндегі азаматты арасындаы арым-атынастарды адамгершілік-зады бастамаларын крсетеді. оам мен тланы бостандыын зашыарушылы нысанда бекіте отырып, мемлекет з шешімдері мен рекеттерінде белгілі бір шектеулерді иеленеді. За арылы ол зіні азаматтармен, оамды йымдармен, баса мемлекеттер-мен арым-атынастарындаы ділеттілік пен тедікті амтамасыз ететін міндеттемелерді з мойнына алуы тиіс.
ыа баына отырып, мемлекеттік органдар ондаы ерсжелерді бза алмайды жне осы міндеттерді орындамааны шін жауапкершілікке тартылады. Заны мемлекеттік билік шін міндеттілігі кімшіліктік ателіктерді болдырмауа баытталан кепілдіктер жйесімен амтамасыз етіледі. Олара кіметті кілдік органдарды алдындаы жауапкершілігі, мемлекетті кез-келген дегейдегі лауазымды тлаларыны наты бір тлаларды ытары мен бостандытарын бзандыы, билікті асыра пайдалананы, ызметтік жадайын асыра пайдалананы шін тртіптік, азаматты-ыты жне ылмысты жауапкершілігі, импичмент жне т.б. жатады.
Жалпы ауымны мемлекеттік рылымдарды з міндеттерін орындауды баылауыны нысандары болып референдумдар, депуттарды сайлаушылар алдында есеп беруі жне т.б. табылады.
Тланы мемлекет алдындаы жауапкершілігі де дл осы ыты бастамалармен негізделеді. Мемлекеттік мжбрлеуді олдану ыты сипатта болуы, ол тланы бостандыын бзбауы жне жасалан ыбзушылыты ауырлыына сай болуы тиіс. Сонымен, мемлекет пен тланы арасындагы арым-атынастар зара жауапкершілікті негізінде жзеге асырылуы тиіс.
4. Мемлекет пен оамны зара атынасы. оам - бл, ке маынада, адамдарды бірлескен ызметіні тарихи алыптасан нысандарыны жиынтыы немесе, тар маынада, леуметтік жйені тарихи наты типі, оамды атынастарды белгілі бір нысаны.
Мемлекет - бл саяси билікті саяси-ауматы, егеменді трде йымдастырылуы. оам мен мемлекет - ртрлі тсініктер. Біріншісі екіншісіне араанда ке болып келеді, себебі, оамда мемлекетпен атар мемлекеттік емес рылымдар да (саяси партиялар, саяси озалыстар, оамды йымдар мен бірлестіктер, ебек жымдары жне т.б.) болады. Мемлекет оамны саяси блігі, элементі болып табылады.
Мемлекет оамда орталы орынды жне басты рлді иеленген. Мемлекетті сипаты бойынша бкіл оама. Оны мніне сипаттама беруге болады. Мемлекет оама атысты оны істерін шешу, басару ралы рлін атарады. оам мен мемлекетті хронологиялы шектері де ртрлі болып келеді: біріншісі екіншісіне араанда ерте пайда болан жне бай даму тарихына ие. Дамыан оамны негізінде пайда болан мемлекет оан атысты салыстырмалы трдегі дербестікті иеленеді.
5. Азаматты оамны тсінігі жнс рылымы. «Азаматты оам» тсінігін Аристотель, Цицерон, Гроций, Т. Гоббс, Дж. Локк, Гегель, Маркс жне т.б. ойшылдар алыптастыран. Барлы алымдар азаматты оамдаы негізгі идея ретінде адам идеясын таниды. Азаматты оам - адамгершілік, діни, лтты, леуметтік-экономикалы, отбасы инсти-туттары мен атынастарыны жиынтыы, соларды кмегімен жеке тлалар мен топтарды мдделері анааттандырылатын.
Азаматты оамны рылымына мыналар кіреді:
1) мемлекеттік емес, леуметгік-экономикалы атынастар мен институттар (меншік, ебек, ксіпкерлік);
2) мемлекеттен туелсіз ндірушілерді жиынтыы (жеке фирмалар жне т.б.);
3) оамды йымдар мен бірлестіктер;
4) саяси партиялар мен озалыстар;
5) трбиелеу мен мемлекеттік емес білім беру саласы;
6) мемлекеттік емес баралы апарат ралдарыны жйесі;
7) отбасы;
8) шіркеу жне т.б.
Азаматты оамны белгілері:
- адам мен азаматты ытар мен бостандытарыны мейлінше толы амтамасыз етілуі;
- зін-зі басару;
- оны рылымдары мен адамдарды ртрлі топтарыны бсекелестігі;
- еркін трде алыптасатын оамды кзарас пен плюрализм;
- жалпы апараттану мен адамны апаратпен танысу ыыны шын мнінде жзеге асырылуы;
- мір сру координация аидасына негізделеді (мемлекеттік аппарат кезінде субординация аидасы стемдік рады);
- экономиканы кпжатылыы;
- билікті зады жне демократиялы сипаты;
- кыты мемлекет;
- адамдарды жасы мір сру жадайын амтамасыз ететін мемлекетті кшті леуметтік саясаты жне т.б.