Р лемні нерлым дамыан жне бсекеге абілетті елу еліні атарына кіру жолында.
Бсекеге абілеттілікті алышарттары. Бсекеге абілеттілік — зіді танып анытау арылы кз жеткізілген барлы артышылытарды пайдалану.
2007 жылы лт кшбасшысы азастанны ылыми сыйымды экономикасын рудаы басты кедергі — з ммкіндіктеріне сенбейтін жне орынды туекелге бармайтын шыармашылы ізденістері жо адамдар болуы ммкіндігін айта келе, мндай мселені шешуді кзі ретінде индустриялды-инновациялы дамуды стратегиясын негіздеді, жауапкершілік алатын жастарды жаа буынына міт артты. Заманауи жадайдаы азастан ркендеуіні экономикалы негіздері халыты оамды белсенділігін ктеру мен мір сру сапасын арттыру болып табылады. азіргі экономикалы су жоары туекелге бару арылы жалпы ылыми ортаны, апаратты инфрарылымны даму-дегейіне, ылыми зерттеуді аржылы клеміні млшеріне, оларды нтижелерін коммерциялы жзеге асыруды белгісіздігіне туелді басару тжірибесіндегі здіксіз инновациялы рдістерге кшуге жетелейді. Сондытан да ылыми-техникалы жетілдіруді мемлекеттік ынталандыру айын ажеттілікке айналып отыр. Бл мір сапасына баытталан «ттыну оамынан» интеллектуалды оама туді білдіреді. Инновациялы экономиканы руды экономиканы ртараптандыруа баытталан индустриалды-инновациялы стратегияны жзеге асырумен тікелей байланыстылыы, азастанны жетекші дамыан елдер сияты жетістіктерге жету шін адамдар леуетін, табии ресурстарды пайдалану тиімділігін тпкілікті ктеру ажеттілігі тр. р елді зіндік ерекшеліктері бар, азастанны да тиімді жзеге асырылатын лтты бсекелік басымдылытары бар, оларды ішінде табии ресурстар оры: вольфрамны лемдік орыны 50%, уранны 25%, хром рамды азбаларды 23%-ын райды. азастанда бкіл дниежзіндегі фосфор орыны 90% орналасан жне сирек металдар монополиялы ндірушілеріні лемдік клубына кіреді. Біра республика бай табии ресурстары бола тра, ішкі ндірісте жоары технологиялы туарлар мен ызметті жетілдірілмегендігінен шыаратын німі жалпы лемдік німні 0,06%-нан аса алмады. азастанны лтты басымдылытарыны бірі — аграрлы ндіріс. Ауыл шаруашылы німдерін ндіру жне жетілдіру салаларында кластерлік бастамаларды жзеге асыру арылы аграрлы секторды индустрияландыру жмысы ола алынды, сіресе нарыты бсекені алыптастыру.
Жаанды бсеке — заманауи оамды даму задылыы, ол лтты мемлекетті ана амтымайды, ол транслтты корпорациялар (ТК) арасында да жреді. ТК интеллектуалды, ылыми-техникалы жне аржылы леуеттік ортада рылады. Шамамен нерлым табысты салаларды лемдік сауда жне аржы айналымыны жартысынан кбі соларды баылауында. Кптеген ТК здеріні экономикалы айналымы жнінен ірі елдерден асып тседі. Жетекші 500 транслтты корпорациялар деуші ксіпорындар экспортыны штен бірін, лемдік саудадаы шикізатты туарларды трттен шін, жаа технологиялы сауданы бестен тртін амтиды, дниежзіні барлы елдерінде ондаан миллиондаан адамдарды жмыспен амтамасыз етеді. Жргізілген реформалар барысында азастан бас аяы он жылдан аса уаыт мерзімінде наты нарыты экономикаа ол жеткізді. азіргі кезеде экономикалы сімні негізгі кзі елді шикізатты леуеті болып табылады. Республика экономикасына тікелей шетелдік инвестициялар тартылды жне ашы сырты сауда саясатын жргізеді. 2004 жылы сырты сауда айналымы клемі 7 млрд. доллардан аса о айырыммен, 33 млрд. АШ долларын рады, бл 1994 жылмен салыстыранда ш есе сімді берді. Сырты сауда жргізу аймаы алашында ТМД клемімен шектелсе, 2004 жылы азастанны тауар айналымы рылымында алашы орынды ЕО елдері, Ресей, Швейцария жне ытай трды. Осылайша азастан жаанды бсеке орталыына осылды. рбір ел лтты туелсіздігіне, жеке дамуына мтыландытан да ашы лтты нары, шетел капиталын, халыарылы кооперацияны тарту, сіресе экономиканы стратегиялы салалары ата баылауды ажет етті. Елді лтты мддесі жергілікті капиталды толытырумен, отанды тауар ндірушілерді олдау, оларды ынталандырумен байланысты болды. Дамуды тпкі масаты — халыаралы ебек блінісінде бсекеге абілетті, бірте-бірте легитимді пайда табу (занамалы негізде) арылы лтты капиталды алыптастыру[1,-344б.]. Шетелдік жмыс кшін тарту Р кіметіні 2001 жылы 19 маусымдаы № 836 аулысымен бекітілген азастан Республикасына шетелдік жмыс кшін тарту квотасы, шарттары жне жмыс берушіге рсат беру тртібі Ережелеріне сйкес жзеге асырылды. 2004 жылды 1-ші наурызынан бастап шетелдік жмыс кшін тарту бойынша жмыс берушілерге рсат беру ызметі жергілікті атару органдарына (2004 жылды 27 атарындаы № 524-II «Трындарды жмыспен амту туралы» Заына згерістер мен толытырулар енгізу туралы» Р Заына сйкес) берілді. Жоары білікті шетелдік мамандарды тарту 2004 жылы трындарды экономикалы белсенді блігіні 0,28%-на (21179 адам) дейін лайтылды, 2005 жылы квота да (22077 адам) осы шамада бекітілді. Министрлікті зырында Р кіметі белгілеген квотаны облыстара, Астана жне Алматы алаларына блу ызметі алдырылды. азастан Республикасына 2001–2004 жылдар аралыында Р кіметімен бекітілген квота аясында жмыс берушілер орта есеппен 13,8 мы шетелдік жмыс кшін тартты [2]. азастандаы шетелдік корпорациялар геологиялы іздестіру жмыстарын жргізді жне кен орындарын бірінен со бірін ашты. Сонымен атар салы, ел шін пайдасы аз келісімдерді бекітілуіне байланысты дау-жанжалдар, келіспеушіліктер, жеморлыа атысты шу, экологияа арсы рекеттер-де беле алды. Біра азастан кйзеліс пен леуметтік атыыстара жол бермей, тратылыын сатай алды. Республикада жаа технологияны игеруге жол ашылды, нарыты басару тжірибесін мегерді. азіргі кезеде наты сектордаы серпінді жобаларды жзеге асыратын мемлекеттік-жеке серіктестікті дамытуа кіл блінуде. Сырты нарытаы ндірісті лемдік технологиясы негізінде азастан бизнесіні кшбасшыларын шыару міндеті белгіленді. Мселен, «азамыста» жмыс жасайтын «Самсунг» компаниясы, «азМнайГаз», «азатомндірісі», «Еуразиялы нерксіп ассоциациясы», «Теізшевройл», «Маыстаумнайгаз», «МитталСтил Теміртау», Отстік азастандаы «еркін экономикалы аймаы»-тоыма кластері, ызылордадаы йнек рылысы заводы, Павлодар алюминий заводы, Атыраудаы мнай-химия кешені жне баса да корпоративті кшбасшыларды экономиканы жоары тиімділігін амтамасыз ете алатын шаын жне орта ксіпорындара айналдыру масаты ойылды. Ірі корпоративті компаниялар дниежзілік нарыа, ал содан со азастанны ор нарыына шыады. Бсекеге абілетті экономика — бл бсекеге абілетті мамандар. Республикада 2007 жылы бір мы жмыс жасайтындара ш алымнан келсе, крші Ресейде бл крсеткіш 7,5. Ал ЕО-5,8, АШ-9,3 келген[1,-366б.]. азастандытарды дегейін ортаеуропалы дегейге жеткізу шін ылымды аржыландыруды 25 есе ктеру ажет болды. «ылым» туралы За бекіді. «Болаша" бадарламасында техникалы мамандытара басымдылытар берілді. 2001–2006 жылдар аралыында республикадаы леуметтік-экономикалы серпіліс нтижесінде азастан айматы кшбасшыа айналды. Табии ресурстарды тиімді пайдалану, экологиялы жадайлар, ауыл айматарындаы трындарды мір сру-дегейін ктеру, жмыссыздыа, нашаорлыа жне ылмыса арсы шаралар жасалуда. Бл шараларды нтижелі болуында, сіресе оамды дамуды шешуші кші ретінде — адам капиталыны рлі ерекше екені айындалды. Бсекеге абілеттілікті негізгі баыттары. «азастан-2030» Стратегиясын дйектілікпен іске асыру елді ала ілгерлеуіне берік негіз алады. 2007 жылы бірден-бір дрыс баыт ретінде, азастанды дамуды жаа кезеі — жан-жаты жаыртуды жеделдетуге баыт тзелді. лемде азастан мен азастандытарды лайыты орын алуы, халыты л-ауатын арттыру, трмыс-дегейін ктеруді амтамасыз ету шін сырты нарытара шыып, онда мыты орныу міндеті трды. Ол шін табыстара ол жеткен секторларда жне баса да салаларда жаырту арынын жеделдету міндеті ойылды. Елді толы леуеті бсекеге абілеттілікке жмылдырыла бастады. Басты мселе лтты экономиканы лемдік экономикаа кірігу белсенділігіне тікелей байланысты болды. 2004 жылы азастанды бизнесті алыптасандыы ресми жариялана бастады, біра е алдымен ішкі ана емес, сырты лемдік рыноктардаы бсекелестікке ол жеткізу міндеті трды. азастан капиталыны шетелге озалысына, оны сырты рыноктарды игеруіне олдау жасалды жне шетелдегі барлы мемлекеттік рылымдар отанды бизнеске кмек пен олдау крсетті. Жаа міндеттерді шешуде кімет жне ірлерден кілдік ететін акционерлер аржыландыру арылы ол шын берді. Елдегі леуметтік-экономикалы жаыру мен саяси демократияландыруды жаа кезеіне таы бір адам азастан Республикасы Президенті Нрслтан Назарбаевты «азастан з дамуындаы жаа серпіліс жасау арсаында. азастанны лемдегі бсекеге барынша абілетті 50 елді атарына кіру Стратегиясы» азастан халына 2006 жылы 1 наурыздаы Жолдауы жне «Жаа лемдегі жаа азастан» Жолдаулары негізінде азастанны 2003–2015 жылдара арналан индустриалды-инновациялы даму Cтратегиясы абылданды. Бл жат алдаы міндеттерді бсекеге абілетті даму ымына топтастыран ірі жаыртылан жоба болды. оамны барлы мшелеріні бастамашылдыы мен іскерлігіне негізделген ашы нарыты экономика — халы трмысыны жоары сапасы жне алдыы атарлы леуметтік стандарттарын амтамасыз етуге абілетті, халыаралы оамдастыты толы ылы жне жауапты мшесі ретінде, азастанны бсекелестікке абілеттілік крсету ммкіндіктеріні негізі болды. Елді геосаяси тратылыы жне ірдегі ауіпсіздікті амтамасыз ету жнінде маызды міндеттер атарылды[3,-221б.]. ойылан міндеттерге сйкес, Президент бастамасымен экономиканы тиімді басаратын жаа институционалды негіздер рылды. Олар лтты компаниялар мен мемлекеттік меншік лесі бар акционерлік оамдар ызметін йлестіру баытында мемлекеттік активтерді басару бойынша «Самры" азастан холдингі жне дамуды лтты институттарын тиімді басаруа жауапты «азына» траты даму оры. Бсекеге абілеттілік мселелері, барлы жиындарда жне кімет отырыстарыны экономикалы шешімдері мен мазмнын рады. 2006 жылды зінде мемлекетті экономикалы леуетін ктеруге баытталан стратегиялы жаттар абылданды: азастанны 2015 жыла дейінгі клік кешенін дамыту Стратегиясы, Айматы даму Стратегиясы, Алматы аласында айматы аржылы орталы ру Тжырымдамасы, азастанны траты даму Тжырымдамасы, леуметтік-ксіпкерлік корпорациясын ру Тжырымдамасы жне т.б. лемдегі танымал «International Herald Tribune» газеті мен азастан кіметі йымдастыруымен ткізілген III азастан инвестициялы саммиті жмысында Президент Н.. Назарбаев шетелдік серіктестермен зара тиімді ынтыматасты шін азастанны леуетіні зор екендігін атап тті. Сонымен атар республикада бизнес жргізуге олайлы жадай жасау — мемлекетті басым міндеттері ретінде капитал мен инвестиция тартымдылыыны орталыы, ірі лемдік компанияларды, жаа технологияларды жне ноу-хауларды айматы ндіріс пен филиалдара орналастыру керек жне ажет еді.
Н.. Назарбаевты инвесторлармен жне халыаралы аржы-экономикалы институттарды кілдерімен немі кездесу жне схбаттасуымен (ЕБРР Президенті Ж. Лемьермен, танымал компаниялар басшыларымен «Eni S.p. A.», «BG Group», «Gredit Suisse Group», «Mashreg Bank», «ExxonMobil Corporation», «Arcelor Mittal», «JPMorgan Chase&Co», «Halliburton», «Okan Holding», «Chevron Corporation», «Total S.A.», «ConocoPhilipsInc.», «Access Industries», «BAE Systems», «Лукойл» жне т.б) елді экономикалы инфрарылымдарын одан рі дамыту жне оны лемдік нарытаы экономикалы орнын ныайту ммкін болды[4,-211б.]. лемдік дадарыс жадайында да ндірісті кейбір салаларында ала шыу ммкіндігі бар екенігі халыа жария етілді. азастан туелсіздігін аланнан бергі уаытта мірге абілетті жне икемді экономика жасау шін крделі рылымды реформалар жргізілді, экспортты леует лайды жне ртараптандыру басталды. Сондытан да азіргі кезеде азастан дадарыса арсы саясат жргізуге абілетті. Индустриалды-инновациялы даму стратегиясын жзеге асыруды ралы — мемлекеттік аржы ресурстарын тарту арылы жаа ндірістерді аржыландыру. азір жаа ндірісті алыптастыру жне ксіпкерлікті ынталандыруа баытталан мамандандырылан индустриалды-инновациялы инфрарылымдар, мемлекеттік бірнеше даму институттары ызмет атарады. Реформа нтижесінде болашата нерксіп рылымында жне экспортта згерістер жасауа абілетті ірі жоары технологиялы макрожобалар енгізіле бастады, лемдік нарыта бсекеге абілетті 30 корпоративтік лидерлер-компаниясы рыла бастады. аржы секторын дамыту азастанны экономикалы суіні негізгі шарттарыны бірі болып табылады. азастанны аржылы секторын дамыту тжырымдамасында ала ойылан міндеттер ттастай аланда орындалды. Негізгі масата ол жеткізіліп, еркін бсекелестік жадайында тиімді жмыс істейтін аржы жйесі алыптасты. аржы секторы бойынша жеке сектор мен мемлекетті бсекелік артышылытара тотала келе, Президент Н.. Назарбаев 2006 жылы азастан аржыгерлер Конгресінде лемдегі бсекеге абілетті 50 елді атарына азастанны енуі жолындаы стратегиялы масаттара жету шін біліктілік пен кш-жігер, батыл имылдара шаырды жне алдаы мезгілде атарылатын отанды аржы секторын дамытуды наты негізгі міндеттерін жариялады[5]. 1991–2011 жылдары аралыында бсекеге абілеттілікті анытайтын е маызды крсеткіштер бойынша азастан лем елдеріні орташа табысы бар елдеріні атарына осылды немесе кейбір крсеткіштерден олардан да ілгері сатыа ктерілді. Ішкі жалпы нім 12 есе сіп, 180-нен астам лем елдеріні бел ортасынан орын алды. Ішкі жалпы німні су арыны ТМД елдері ана емес, Отстік Шыыс Азияны «жолбарыстары» атанан Отстік Корея, Сингапур, Малайзия елдеріні, олар егемендік алан алашы 20 жылдаы су арынынан жоары болды. Алайда бл жетістік жеілдікпен келген жо. азастан экономикалы дадарыстан шыуды лемдік тжірибелеріне (Малайзияны ««Келешек-2020», ытай, Отстік Корея Стратегиялы жоспары, Рузвельтті экономикалы жолы) мн бере отырып, алдаы экономикалы міндеттерді ана анытап ойан жо, осы тста оны серпінді жолы жеке лт кшбасшысыны зерделеуінен тті. Мселелерді кешенді арастыру ажеттігі жне негізгі ресурстарды шектеулі басымдылытар санына бру баыттарын анытау, ойылан масата жылдам жету жолдарын арастыру ажеттілігі туындады. 2007 жылды зінде жеткен жетістіктерімен «азастан-2030» Статегиясы «арынды даму моделі» згерістерімен зіні міршедігі жне тиімділігін длелдеді немесе Президент сзімен айтанда: «…Экономиканы млде баса жйеге ауыстыру, нары задылыын игеру, кадр мселелерін шешу, ескі дады, ескіше ойлаудан арылу біз шін оайа тсті деп айта алмаймыз. Кп ойланды, кп іздендік, шетелден кеесшілер шаырды. алайда аз уаытты ішінде тыырытан шыу ажет болды. Мінеки осындай лы масат, ауырт ажеттіліктен барып «азастан-2030» Стратегиясы дниеге келді. Одан бері он жыл тті. Он жылда зге елдер бірнеше он жылда жетпеген биіктерге ол жеткіздік. Стратегия бізге жарын жеістер мен тамаша табыстар келді. азастан туелсіздік тарихын атар бастаан зге ТМД елдеріні алдына шыты. лемдік-дегейдегі ркениетті елдермен бой теестіре бастады. Стратегияны 10 жылдыы шын мнінде тарихи кезе" болды[6]. 2007 жылы дниежзілік аржы дадарысы азастан экономикасы дамуына зіні згерістерін енгізді. 2007 жылы кзде азастан аржы дадарысыны бірінші толынымен бетпе-бет келді. 2007 жылды екінші жартысында, АШ-таы ипотекалы облигациялар нарыыны лдырауынан басталан аржы-экономикалы дадарыс іс жзінде лемні барлы мемлекеттерін амтыан еді. азастан кіметі болжамдалан халыаралы аржы мен азы-тлік нарыындаы трасыздыынан туындайтын келесіздік зардабыны алдын алуа жедел шаралар олданды. Мемлекеттік олдау крсетілген маызды салалар рылыс, кіші жне орта бизнесті несиелендіру, азы-тлік ауіпсіздігін сатау. Мселен, лескерлікпен рылыс салушыларды мселесін шешуде екінші-дегейлі банк арылы 184,7 млд. теге блінді. Кіші жне орта бизнесті іскерлік белсенділігін олдау шін, оларды жобалары 155 млд. тегеге аржыландырылды. Агронерксіптік кешендерді дамыту жне азы-тлікпен амтуа 15 млд. теге блінді. Мемлекеттік бюджеттен жалпы 550 млд. теге блінді. орытындысында азастанда 2007–2008 жылдары экономика сімі жаласын тапты — ЖІ сімі орташа 4% рады. Жмыссызды дегейі 7%-дан, нсыздану-дегейі 10%-дан асан жо. Банктік жйеге сенім арта бастады, 2008 жылды он айында банктаы депозиттер 21,8%-а, оны ішінде трындар депозиті 2%-а сім берді. Жаанды дегейде экономика лсіреп жатан кезеде, азастан мыты орымен алтынвалюталы резервімен жне лтты ора кірді. 2008 жылды 1 арашасында оны жалпы клемі 47 млд. АШ долл. рады. Мемлекеттік арыз клемі ЖІ 1,5%-нан асан жо, бюджет тапшылыы тменгі-дегейде, ЖІ 2%-нан асан жо. Осылайша азастан лемдік аржы дадарысын экономиканы сауытыру мен оны келешекте тиімді пайдалануды негіздерін жасау ммкіншілігі ретінде абылдады[7]. 2007 жылы азастан «AT Kearney» рейтингісіне сйкес инвестициялы тартымды елдер тізімінде 25-ші орында, ал салы тлемаысыны арапайымдылыы-дегейіні крсетілуі бойынша Дниежзілік Банк рейтингісіні 178 елді ішінде 44-орында трды. 2006 жылы 66-орында болан еді. Дниежзілік Банк баяндамасында азастан 2006–2007 жылдары салы тлемін жеілдеткен, біра реформаны одан рі арай жаластыру ажеттілігі бар, реформатор-ел атарына енгізілді[8]. Отанды экономист-алымдар азастан экономикасыны бсекеге абілеттілігін ктеруді зерделей келе, оны негізгі баыттарын былайша тжырымдайды: азастандаы бсекеге абілеттілікті кшті жне лсіз жатарын анытау ажеттілігі туындады. 2006 жылы азастан Бкіллемдік экономикалы форумны жаанды бсекеге абілеттілік Индексі рейтингісінде (2005ж. — 51 орын болан) 56 орынды алды. Салыстырмалы трде Ресейді 62-ші, зірбайжан 64-ші, Украина 78-ші, Армения 82-ші, Грузия 85-ші, Молдова 86-шы, Тжікстан 96-шы, ырыз Республикасы 107-ші орында боланын ескерсек, азастан ТМД елдері арасынан бсекеге абілетілік крсетуге міт кттіретіні айын болды. Бсекеге абілеттілік индексі бсекеге абілеттілікті ш астары бойынша — макроэкономика, оамды институттар жне технология жаынан есептелінсе, жаа заманауи жаанды бсекеге абілеттілік Индексі (БИ) тоыз аспекті бойынша алынады: институттар, инфрарылым, макроэкономика, денсаулы сатау жне бастауыш білім, жоары білім жне біліктілікті арттыру, нарыты тиімділік, технология, бизнес, инновация дамуы. азастан Республикасында денсаулы сатау жне бастауыш білім беру, бизнес пен инновация мселелерін шыдау жмыстары кн тртібінде трды. Индустриалды-инновациялы даму Стратегиясын жзеге асыруда лтты бсекеге абілеттілікті технологиялы лшемі — технологиялы даярлы (66-орын) пен инновацияа (70-орын) байланысты БИ-ні екі параметрі зектілігіні маызы зор болды. Нтижелі орытындылара жету шін, ала ойылан Стартегия жне баса бадарламалы жаттарды технологиялы дамуыны басымдылытарын жзеге асыруа ммкіндік беретін наты тетіктерді анытайтын жне нерксіп саясаты туралы, лтты экономиканы дамытуды жаа жолдары жніндегі жаттар ажет болды. Мамандар тарапынан лтты экономиканы бсекеге абілеттілігіні баа критериилерін отанды мамандар жасау керектігі айтылан (лемдік саудада, жалпыэкономикалы сипатта, технологиялы, институционалды, лтты экономиканы жеке нарытаы бсекеге абілеттілігін сипаттайтын) сыныстар жасалынды. сіресе Президент Жолдауына байланысты азастан Республикасыны Экономика институты лтты экономиканы бсекеге абілеттілігін арттыруды зіндік жолы мен тсілдерін леуметтік-экономикалы дамуды жалпы азастанды моделіні рамдас блігі ретінде арастырып, ылыми сыныстарымен шыып отырды. замерзімді стратегиялы даму тиімділігіні негізі — трындарды жан басына шаандаы ЖІ суінде болды, ал жргізіліп жатан экономиканы жаырту — халыты л-ауатын арттыру масатына рылды. Бсекеге абілеттілікті арттыру мен ел дамуыны тірегі: ЖІ жоары технологиялы ндіріс лесін арттыру, дамыан елдер стандартына келтіру масатында экономиканы рылымын жетілдіру жне азастанны бсекеге абілетті басымдылыын жзеге асыруа баытталан лтты экономиканы жаырту. азастанда ызмет крсету саласы ЖІ шамамен 50% рауы, экономиканы рылымды айта руа ауымды орын берді. ызмет крсету саласыны жоары-дегейі (аржы, ылым, білім беру, денсаулы сатау, инновациялы жмыстар, апаратты технологиялар жне т.б.) бсекеге абілетті 50 елді атарына кіру Стратегиясыны бірінші басымдылыыны тртінші міндетіне (Экономика дамуын амтамасыз ететін жаа баыттарды алыптастыру) сйкес келеді. Дамыан жне бсекеге абілетті мемлекеттер экономикасыны ерекше сипаттарын атап тсек: Біріншіден, аржы саласыны жоары дрежеде дамуы.
Инновацияа бейім жне жоары технологиялы экономика, технологияны немі жетілдіріп отыруа сйенеді. Бл бойынша азастандаы басымдылы — экономикалы туелсіздік пен ауіпсіздікті амтамасыз етудегі наты ндіріс, логистика — логистикалы инфрарылым, лемдік нарыа шыарылатын німдер (бырткізгіштер, порттар, ЛЭП т.б.) жне азастанны Еуропа мен Азия аралыын байланыстырушы тпелі-дегейін амтамасыз ететін тасымал коридорлары. ндіруші салалара мемлекетті атыстыру мен мемлекеттік ксіпкерлікті дамыту, жеке нім трлері бойынша лемдік нарыты адаалауа абілетті лтты монополистік-компанияларды рылуы. Келешекте шешімі ктілетін салалар — ндірісті жоары технологиялы жне стратегиялы келешегі — биотехнология, нанотехнология, космосты нерксіп, роботтехника. Екінші ерекшелігі — ылым жне білім беру саласы. азастанда бл да дамуды басым баыты, болашатаы масат — жоары технологиялы саланы білікті мамандармен амтамасыз ету. шінші ерекшелігі — аржы саласы. Жаандану жадайында лтты экономкалы мддеге сай баытта жол крсетуші — аржы иституттары мен нары болып табылады. аржы саласыны мыты дамуы — отанды аржы жйесін, оны барлы компоненттерін — банктен ор нарыына дейін дамыту жне ныайту, экономиканы бсекеге абілеттілігіне баытталан негізгі басымдылытар. Экономикалы дамуа олдауды «екінші тіркемесін» амтамасыз ететін осымша ндірістер мен «бастау алан» салалардан дамыан тапсырыстар жне, аша аражаты шетелге кетпей азастанда алатындай ммкіндіктерді жетілдіру басты міндет. Мндай салалара мселен, рылыс заттары, мнай-газ, тау-шахта машина жасау, быр ндіру, сол сияты материалды емес ндірістер — білім беру, аудит, консалтинг жне т.б. жатады. Яни азастан жоары дрежеде дамыан жне тиімді аржы жйесін алыптастыру, жеке ТК (ТНК) жне жоары технологиялы ндіріс кластерін алыптастыру баытында жмыс атаруда. лтты экономиканы бсекеге абілеттілігін ктеретін басым салаларды дамытуа баытталан экономикалы саясатты факторлы-масатты негізде жргізілуі туралы азастанды алымдар тарапынан берілген сыныстар: Экономикалы рдістерде мемлекетті атысыны белсенді болуы, оны ішінде мемлекеттік ксіпкерлік институтыны реттелуін енгізу; азастан экономикасыны дамуыны рамдас блігі ретінде технология мен инновацияны ктеру; азастан капиталыны лемдік нарытаы экспантеграциясына дем беру; лтты модельді жзеге асыруды экономиканы басару жйесімен бірге жргізу[9]. 2007 жылы азастан бсекеге абілетілік рейтингісінде 61-ші орында болды. Алайда, жаанды дадарысты салдарына байланысты 2008 жылы рейтингте 66-шы, ал 2009 жылы 67-ші орына дейін тмендеп кетті. 2010–2011 жылдары азастан БЭФ-ті баяндамаларында 72-ші орын алды. 2012 жылды 5 ыркйегінде Бкіллемдік экономикалы форумны (БЭФ) лем елдеріні жаанды бсекеге абілеттілігі туралы (The Global Competitiveness Index 2012–2013) есебі жарияланан болатын. Жаартылан рейтингке сйкес, азастан зіні позициясын 21 пунктке жасартып, 72-ші орыннан 51-ші орына ктерілді. азастанны мндай жоары крсеткіші — Стратегиялы жобаларды жзеге асыруды нтижесі екені кмнсіз. азастан позицияларыны жасаруы іс жзінде бсекеге абілеттілікті барлы факторларында байалды. 2012 жылы азастан 2-ші тпелі кезе экономикасынан (тиімді даму кезеі) дамуды 3-ші кезеіне (инновациялы даму кезеіне) туші ел ретінде аталан рейтингке алаш рет атысты. Бан дейін азастан экономикасы 1-ші кезенен (факторлы даму кезеі) 2-ші кезеге туші елдер тобына жатызылан болатын[10]. Дадарыса арсы шараларды кешенді жйесіні зірленіп, оны дйектілікпен іске асыру, ішкі жне сырты конъюнктура жіті адааланып, табанды шаралар жзеге асырыландытан жаанды азы-тлік дадарысы лтты апата айналан жо. азастанны беріктігін сынаа салан «дадарыс сырттан келген еді жне оны кздері елді ішінде емес, лемдік экономиканы сйкессіздігінде болды»[11]. 2009 жылы экономиканы наты секторында нарыты-бсекелестік ортаны алыптастыру аяталды. ндірісті рылымы шаруашылы жргізу мен ебек блінісіні лемдік жадайына бейімделді. нерксіп ндірісіні кпсалалы рылымы, жоары ылыми-техникалы леует алыптасты. Дамыан отын-энергетикалы, кен-металлургиялы жне клік-коммуникациялы кешендер іске осылды. ндірістік уаттарды пайдаланылмаан резервтері жеткілікті болды. Жекелеген салаларда ндіріс пен басаруды жоары-дегейдегі шоырлануына ол жеткізілді. Мны зі лемдік экономикада бсекеге абілетті лтты корпорацияларды ру шін жасы негіз. азастанда ТМД елдерні арасында бірінші болып зейнетаы реформасы, банк салымдарын кепілдендіру жйесі, біратар сырты міндеттемелерді мерзімінен брын теу, лтты валютаны нсыздануы салдарынан баамды залалдарды банктер мен зейнетаы орларыны салымшыларына мемлекеттік тем жасау, валюталы табыстарды экспортерлерге сатудан бас тарту шаралары ола алынды[12,-402б.]. Индустриалды-инновациялы даму стратегиясын іске асыруды алашы нтижелері: «30 корпоративтік кшбасшы» Бадарламасы азастан экономикасын жаа сипатта ала бастырудаы басты адамдарды бірі болып табылды. йткені, ол — ішкі жалпы німні, негізгі капитала осылатын инвестициялар мен экспортты рылымын згертуге жадай жасайтын экономиканы жаырту мен ртараптандыруды басты ралы. Бадарлама екі баыттан трады. Оны біріншісі, мемлекетті олдау шаралары арылы — бизнесті ірі инвестициялы жобаларды жзеге асыруа деген бастамашылыы, екінші баытта — мемлекет бизнесті тарта отырып бсекеге абілетті, сырта шыаруа бадарланан тауарлар мен ызметтерді анытайды. азастанды тауарларды халыаралы нарыа шыуын амтамасыз ететін ндірістер бойынша жобаларды жзеге асырады. 2008 жылдан бастап бірінші баыта атысты іс-шаралар жоспары белсенді жзеге асырылуда. Болашаы жо дегендерді жобадан алып тастау шін серпінді жобалара талдау жасалынып, оларды ккейкестілігі айындалды. Осындай жмыстарды нтижесінде жалпы ны 54 миллиард, АШ долларын райтын 45 серпінді жобаны базалы тізімі алыптастырылды. Оларды ішінде 36 миллиард долларды райтын 28 ндірістік жне 18 миллиард долларды райтын 17 инфрарылымды жобалар бар. лемдік аржы дадарысына байланысты орын алан барлы иыншылытара арамастан, 2008 жыл азастан индустриясы шін табысты болды. Жыл ішінде жалпы ны 194 миллиард тегеден асатын 126 инвестициялы жоба пайдалануа беріліп, 10237 азастандыты жаа жмыс орындарымен амтамасыз етті[13,-198б.]. 2009 жылы барлы 14 облыста жне Алматы аласында жалпы клемі 114 миллиард тегені райтын 16 индустриялы жоба іске осылды. 2050 жыла арай азастанда отанды тауарлар бсекеге абілетті болуы масатында 2012 жылды 1 атарынан бастап азастанны, Ресей мен Беларусьті атысуымен Бірттас экономикалы кеістік ру кезеі басталды. Басты масат жаа технологиямен жабдыталан ндірісті дамыту арылы трындарды жоары леуетті жмыстармен амтамасыз ету. лт кшбасшысыны тапсырмасы бойынша демелі индустриялы-инновациялы дамуды мемлекеттік бадарламасын нерксіптік уаттарды импорттауа жне технологиялар алмасуа баыттау шін бірлескен халыаралы компаниялар мен тиімді серіктестіктер ру мен дамытуды кіші бадарламасын жасау ола алынуда. Инновациялы кластерлер — Назарбаев Университеті жне Инновациялы технологиялар паркін дамыту жаласын табуда[14]. азастан экономикасында бсекеге абілеттілік е алдымен, жртшылыты оан трбиелеуден басталу ажеттігіні маыздылыымен, ткен онжылдытар тарихынан саба алып отырмыз. Бл рдіс тікелей жеке адамны ндылытарына тікелей байланысты болып табылады. Жеке адамны леуетіні ктерілу-дегейінен мемлекет-дегейі айындалады. Ендеше эконмиканы «А» тобындаы менеджерлер тобыны халыпен біте айнаса жасайтын жмысы шаш етектен. Мн беруден маына пайда болатыны трізді, бсекелік мазмны оамдаы рбір адамны жмыса абілетті леутін дер кезінде пайдалана алудан басталады. Сонда ана лемдік жаандану аясында ел леуеті жоары дрежеге ктеріледі. орытындылай келе, азастан шін е басты назара алынатын станымдар: Жинаталан тжірибелерді саралау арылы жаа істерге ол жеткізу. Жаанды ауымдаы леуметтік дадарыс кздерін ескере отырып, республика экономикасыны лсіз тстарыны дамыту тетіктерін іздестіру. Мемлекет бюджеті баытталатын жалпылтты жобалар — республика экономикасын р тараптандыру жне инфрарылымды дамыту ауымы ауыл айматарды ке амтуына байланысты, ондаы трындар ажеттілігі мен ебек белсенділігіне атысты мселені барлыына мониторинг жргізіліп, уаытты тызып алуа жол берілмеу. Отанды тауарларды жарнамалау жне оны дамыту технологиясын жетілдіру жолдарын мемлекеттік олдау. Ішкі нарыты дамытуда орта жне шаын бизнес кілдеріні ысы мен міндеттері жнінде, апараттармен амту жне реттеу. Трындарды жеке жауапкершілігін арттыру баытында айматарда, аылдастар кеесіні жмыстарын йлестіру.
Аза мемлекеттілігі эволюциясыны тарихи бастаулары, кезедері мен сабатастыы ХV-XVII . аза хандыы. аза халыны алыптасуы. аза жздері.
аза халыны этникалы алыптасуы алашы ауымды рылысты ыдыраан кезінен басталады. Этнос – тарихи жадайда алыптасан тілі, салт-дстрі, трмысы орта, басалардан блектенген адамдар тобы. Кейбір жазба деректерде «аза» сзі ескі трік тіліндегі «еркін адамдар» ымын білдіретінін айтады. Таы бір деректерде са, хазар тайпаларыны атынан шыаны айтылады.
XV асырдаы Шайбани білайыр хандыындаы, яни Дешті-ыпшатаы кшпелі халытарды этникалы бірігу процесі тез жрді. XV асырды ортасына арай білайыр ыпалы лсіреді. Оан арсы шыан Керей мен Жнібек слтандар артына кп халыты ертіп, Жетісуа кшті. Міне, осы Керей мен Жнібекті артынан ерген жне осы хандарды билігіне араан брыны Шайбани хандыындаы халытар азатар деп аталды. аза халыны рамына арын, найман, дулат, керей, йсін, алы, ыпша, алшын, оырат, жалайыр, уа тайпалары кірді. Бл тайпаларды тілі аза тілі болды. Нсілдік белгілері – моолоидтік.
аза жздері
Жаадан алыптасан аза халы азастан жеріне тгелдей оныстанды. аза халы мекендеген бл жерлерде 3 трлі шаруашылы айма алыптасты. Осыан байланысты сол ірлерде мекендеген халытар ш жзге блінді:
Лы жз
Мекендеген ірлері: Отстік азастан, Жетісу (Іле, Шу, Талас зендеріні бойы).
Тайпалар: дулат, албан, йсін, алы, суан, жалайыр, шапырашты, сіргелі. лы жзді Аарыс деп те атайды.
Орта жз
Мекендеген ірлері: Орталы жне Шыыс азастан (Ертіс, Есіл, Нра, Тобыл, Сарысу зендеріні бойы). Тайпалар: арын, найман, керей, уа, ыпша, оырат.
Орта жзді Бекарыс деп те атайды.
Кіші жз
Мекендеген ірлері: Батыс азастан, Сырдарияны тменгі аысы (Орал, Ырыз, Торай, Еділ зендеріні бойы)
Тайпалар: табын, адай, шмекей, жаалбайлы, алшын, шекті, тртара, тама, серкеш т. б. Кіші жзді кейде Жанарыс деп атайды.
аза хандыыны рылуы жне оны ныаюы (XV-XVII .)
Саяси жаынан бытыраылыы басым этникалы топтарды, яни аза тайпаларыны бір мемлекетке бірігуі аза хандыыны рылуына келді. аза хандыы XV асырды ортасында рылды.
аза хандыыны рылысы бастапы кезде (XV-XVI асырларда) 7 сатыдан трды.
Ауыл. Басшысы – ауылбасы, бірнеше жанядан трады.
Ата-айма. Басшысы – асаал, жеті атадан осылатын бірнеше ауылдан трады.
Ру. Басшысы – рубасы, 15 айматан рылады.
Арыс. Басшысы – би, бірнеше рудан ралан.
лыс. Басшысы – слтан, бірнеше арыстан рылады.
Жз. Басшысы – хан, бірнеше лыстан рылады.
Ханды. Басшысы – хан, ш жзден ралан.
аза хандыыны рылуы. XV асырды 50 жылдарында Дешті-ыпшатаы білайыр хандыындаы саяси жадай шиеленісе тседі. Осы кезде Керей мен Жнібек слтандар здеріне арасты халыты бастап,
Моолстанны иелігіндегі Жетісу жеріне оныс аударады. Моолстан ханы Есен-Ба оларды арсы алып, Шу ірінен озыбасы деген жерді бліп береді. Бл аза хандыы рылуыны басы еді. аза хандыы 1465 жылы рылды. Бл фактіні Мхамммед Хайдар Дулати растайды. білайыр ханны аза хандыыны рылуына бгет жасама болан рекеті жзеге аспады.
аза хандыыны ныаюы. XV асырды екінші жартысында аза хандыыны іргесі ныайды. Крші мемлекеттерді (білайыр хандыы, Темір жне Моолстан мемлекеттері) лдырауы аза хандыыны кшеюіне себеп болды. Е алдымен аза хандыыны рамына Соза, Сауран алалары кірді.
1480 жылы Керейді баласы Мрынды хан болды.
1486 жылы аза скерлері Мхаммед Шайбаниді жеді.
XV. асырды аяына арай аза хандыыны Жетісу мен Отстік азастандаы ыпалы кшейді. аза хандыыны рамында Сыана, Соза, Сауран алалары болды.
XVI. асырдаы аза хандыы. XVI асырды бірінші жартысында аза хандыы кшейе тсті. 1511 жылы Жнібекті баласы асым хан болды. асым ханны ала ойан басты міндеті – Сырдария бойындаы алаларды аза хандыыны рамына осу. асым ханны бл істі орындау жолындаы басты кедергісі Мхаммед Шайбани болды.
1510 жылы асым ханны скерлері Мхаммед Шайбаниді скерін жеді.
1510 жылы Мхаммед Шайбани Мервте леді.
XVI. асырды аяына арай асым хан аза хандыыны жерін лайтады.
XVII. асырдаы аза хандыы. XVI асырды аяына арай Жетісу жерлері, Сырдария бойындаы кптеген алалар, брыны Ноай Ордасыны рамында болан жерлер аза хандыыны арамаына осылады. асым ханны кезінде аза хандыыны халы саны 1 млн-а жеткен. асым хан азаты ыты тарихыны 5 блімінен тратын белгілі «аса жол» задар жинаын шыаран. асым ханны тсында аза хандыы Ресей патшалыымен, Сібірмен т. б. елдермен байланыс орнатады. аза хандыыны асымнан кейінгі билігі Мамашты олына тиді.
1523 жылы хан таына Таыр отырды. Таырды кезінде аза хандыы біраз жерлерінен айырылды.
1533. жылы хан таына Бйдаш отыранда да, аза хандыыны ішкі жне сырты жадайлары жасаран жо.
1534. жылы хан таына ожа Махмд, 1535 жылы Тоым хан отырды.
1537 жылы хан таына асымны баласы Ханазар (1537–1580) отырды. Ханазар е алдымен Жайы маын, Тркістан жерлерін басып алды.
1580 жылы хан таына Шыай отырды.
1582 жылы Шыайды баласы Туекел хан болды. 1586 жылы Туекел Тркістанды басып алды. 1598 жылы Туекел хан інісі Есім слтанмен аза олы Муереннахра кіріп, Самаранды басып алады. 1598 жылы Ташкентте Туекел хан айтыс болады.
1598 жылы Есім хан болды. Есімні інісі Трсын Есім хана баынбай, Тркістанды жеке биледі.
1627. жылы Есім хан Трсынды лтіреді. Есім хан аза хандыыны аумаын кеейту баытында лкен лес осты. Мемлекет билігін, ыты жйені реттеуде Есім ханны «Ескі жолы» аталан задар жинаы елеулі рл атарды.
1628. Есім хан айтыс болады. 1629 жылы хан таына Есім ханны баласы Жгір отырады. Ол аза тарихында «Салам Жгір» деген ата ие болды.
1643 жылы Салам Жгір 600 сарбазбен ойратты 50000-ды скеріне арсы шыып, жеіске жетеді. Бл соыста Жгір хана Жалатс кмекке келеді. 1652 жылы ойраттара арсы йымдастырылан шайаста Жгір айтыс болады. Біраз уаыт бойы аза хандыыны билігі слтандарды олында болады. 1680 жылы хан таына з-Туке отырады. з-Туке ханды билікті билерге сйеніп жргізеді. Билерді кмегімен «Жеті жары» задар жинаын шыарады.
Туке хан кезінде аза хандыыны астанасы Тркістан аласы болады. 1718 жылы з-Туке айтыс болады.