Еліміздегі лтаралы келісімді ныайту саясаты. Р халыны демографиялы рамы жне оны амсыздандыру ісі.

азастан Республикасыны Президенті Нрслтан Назарбаев 1997 жылы «азастан-2030» Стратегиясыны басым баыттарыны бірі ретінде ішкі саяси тратылы пен лтты бірлікті крсеткен болатын.

азастан Республикасыны Конституциясында да осы ерекшелік аны крсетілді: «Бiз, орта тарихи тадыр бiрiктiрген азастан халы, байыры аза жерiнде мемлекеттiлiк ра отырып, зiмiздi еркiндiк, тедiк жне татулы мраттарына берiлген бейбiтшiл азаматты оам деп ына отырып, дниежзiлiк оамдастыта лайыты орын алуды тiлей отырып, азiргi жне болаша рпатар алдындаы жоары жауапкершiлiгiмiздi сезiне отырып, зiмiздi егемендiк ыымызды негiзге ала отырып, осы Конституцияны абылдаймыз», – делінген, Ата Заны алашы сйлемінде.

Назар аудара араса, «орта тарихи тадыр біріктірген азастан халы, байыры аза жерінде мемлекеттілік ра отырып» делінуі тегіннен-тегін емес. Конституцияны І бабында: «1. азастан Республикасы зiн демократиялы, зайырлы, ыты жне леуметтiк мемлекет ретiнде орнытырады, оны е ымбат азынасы – адам жне адамны мiрi, ытары мен бостандытары. 2. Республика ызметiнi тбегейлi принциптерi: оамды татулы пен саяси тратылы; бкiл халыты игiлiгiн кздейтiн экономикалы даму; азастанды патриотизм; мемлекет мiрiнi аса маызды мселелерiн демократиялы дiстермен, оны iшiнде республикалы референдумда немесе Парламентте дауыс беру арылы шешу», – деп натыланды. Демек, азастан лемдік аренаа дербес мемлекет ретінде алашы адамдарын жасаан сттен-а з ндылытарын анытап алды, мемлекет шін басты азына – адам жне оны мірі, ал тбегейлі прицип – оамды татулы пен саяси тратылы екенін жаттады. Уаыт бл тадауды те о боланын длелдеп берді.

Президент Нрслтан Назарбаев 2012 жылды 14 желтосанында азастан халына 2050 Стратегиясын сына отырып: «Біз аза халына, бізді мдениетіміз бен тілімізге атысты тарихи ділдікті алпына келтірдік. Этникалы, мдени жне діни ралуандыа арамастан, елімізде бейбітшілік пен саяси тратылыты сатады. азастан 140 этнос пен 17 конфессияны кілдері шін туан ша-ыраына айналды», – деуі осыны нтижесі болса керек.

лемдік жаандану жадайында лем елдеріні басым блігі полиэтносты. Яни бір ана лтты алабтен басымдыы байалып тран елдер аз. Халыаралы стандарттар бойынша, ел халыны кем дегенде 1 пайызына те болса, ол халыты этникалы топа жатызуа болады. азастанда мндай ірі 7 этникалы топ бар – азатар (63,1%), орыстар (23,7%), збектер (2,94%), украиндер (2,68%), йырлар (1,53), татарлар (1,44%) жне немістер (1,4%). Е бастысы, бл этникалы топтар азастанны барлы аймаында оныстанан. Олара оса, елімізде корейлер, тріктер, зірбайжандар, крдтер, поляктар, белорустар, днгендер т.б. лыстар бейбіт атар мір сріп жатанын ескерсек, азастан шін осы халытарды зара татулыы мен келісімі аншалыты маызды екенін аару иын емес. Бгінде азастанда зін «азастан азаматымын» деп есептейтін кез келген адам діни, этникалы, саяси кзарасына арамастан, зін еркін сезіне алады.

Тптеп келгенде, 1995 жылды 1 наурызында Президент бастамасымен азастан халы Ассамблеясы рылуы да осындай ажеттіліктен туындады. Бл бастама мдениетаралы диалогты ныайтуды жаа кезеіні негізін алап, этносаралы атынастарды дамыту мселелерін жоары дегейде шешуге ммкіндік жасайтын лемдік тжірибедегі ты баыт болып танылды. Бл конституциялы органны нін Парламент Мжілісінде 9 депутат айын танытып отыр. Олар азастандаы этносаралы мселелерді дер кезінде кн тртібіне ойып, шешімі табылуына ыпал етеді. 2050 Стратегиясында бл туралы Н.Назарбаев: «азастан халы Ассамблеясы мдениеттер ндесуіні бірегей еуразиялы лгісі болды», – деп атап тті.

Жыл сайын 1 мамырда азастан халыны бірлігі кні аталып теді. Жалпы лемде, тіпті айналамызда болып жатан этникалы тартыстар, алауызды, біреуді ор, біреуді зор сезіндіруге тырысан империялы пиыл айшыласан заманда азастан бейбітшілік пен келісімні, татулыты, толеранттылыты ордасы болып крінеді.

Президент тілімен айтса, «Азаматты татулы пен лтаралы келісім – бізді басты ндылыымыз. Кплтты еліміздегі татулы пен келісім, мдениеттер мен діндерді ндесуі лемдік эталон ретінде танылан». лемдік жне дстрлі діндерді алашы 4 съезі де азастанда тті.

Президент Нрслтан Назарбаев 2050 Стратегиясындаы жаа саяси баытты бірі ретінде «жаа азастанды патриотизмді» атады. Бл баыт бойынша осыан дейін негізі берік аланан оамды келісімді сатауа жне ныайтуа тиіспіз. Елбасы азастан спортшыларыны Лондон олимпиадасындаы жетістігін ерекше атап тті. Шынында да, бізді рама брын болмаан жетістікке ол жеткізіп, 205 ел арасынан 12 орына ие болды. Бл жаа азастанды патриотизммен трбиеленген спортшыларымызды ерен жетістіктері екені даусыз. Лондондаы аза жанкйерлеріні бір кісідей нранымызды шырап, спортшыларымыза бір отбасы мшелеріндей олдау крсеткені де лемдік апарат ралдарына біраз уаыт азы болды.

рине, тек спорт ана патриотты сезімді ктереді десек, арты айтан болар едік. Е алдымен, азастанны рбір трыны зіні згелермен те ыты екенін сезінуге тиіс. Бл дегенііз – табыс пен жетістікті, игілік пен ырысты, жеіс пен сттілікті ортатыы. 2050 Стратегиясында: «Біз – бріміз те ыты, те ммкіндіктерді иеленген азастандытармыз. Жаа азастанды патриотизм барлы оамды, барлы этносты ркелкіліктерді біріктіруге тиіс. Біз – кплтты оамбыз. лтаралы атынастар мселесінде ешандай осарланан стандарттар болмауа тиіс. Мемлекетте брі де те болуа тиіс. Этносты немесе баса да белгілер бойынша жасы немесе жаман деген болмауы тиіс», – делініп, наты крсетілді.

оамда мір сре отырып, сол оамны задылытарын мойындау да парасаттылыты крсетсе керек. Ендеше, азастанда мір сріп отыран рбір лт кілі бгінгі азастан оамыны бан дейінгі ндылытардан айнымайтынын, лтаралы татулы пен келісімді дамыта беретінін тере сезінуі тиіс. азастан халыны сзі мен ісінде бірлік бар екенін азастан Президенті азастан халы Ассамблеясыны ХХ сессиясында сйлеген сзінде де атап крсетті. «Туелсіздік жылдарында азастанда бірде-бір этнос з тілін жоалтан жо. Біз ассириялытар, рутулдар, лактар жне баса да этностар сияты кішкентай этникалы топтарды зіні мдениетін барынша сатап, оларды дамуына барлы ммкіндікті жасап отырмыз», — деді.

Ендеше, бірлікті ел болуды барлы алышарты азастанда бар. Ел халын біріктіретін баыт та бар, ол – жаа азастанды патриотизм. лемні дамыан 30 еліні атарына жала экономикалы жетістіктермен жету ммкін емес. «азастан-2050 Стратегиясы» бізді бгінгі оамны басты ндылыы лтаралы татулы пен келісім екенін айындап берді. Енді тек сол деден шыып, ебек етуге тиіспіз.

зіні салматы жне салиалы болжамдарында Ттімов демография ретінде 1990 жылы азатарды саны з республикасында 41%-ке жетіп, 2005 жылы 57%-тен артып, ал тбінде 66%-тен асырып, алыс болшата азастандаы барлы трындарды олар штен екісін ана емес, тіптен шін рала деп есептейді. Оны алдаы жорамалы бойынша келесі 1989 жылы халы санаында азатарды саны 6,6 миллиона жетіп, ал орыстар болса 6,2 миллионнан кп арта оймайтынын аартады. 200 жылдара таяу кезеде, яни осыдан 13 жылдан со болатын кезекті саната оны ылыми болжамдары бойынша азастанда азатарды саны 8,6 миллиона жетіп, ал орыстарды саны 5,1 миллион дегейінде саталып алмашы, кері миграция нтижесінде кейбір лттарды саны алмашы, кері азірде де кеми бастады. Ал орыстармен ассимляцияа тсуді салдарынан кейбір европалы лттарды, мысалы украйн мен беларустарды жне поляктарды саны крт тмендеуде.

2002 жылы 1 атара дейін трындарды саны азайып отырды. 1 атар 2003 жылдан бастап халы саны се бастады, сйтіп 1 атар 2004 жылы азастан Республикасы трындар саны 14,951 мы адамды рады. Жан-жаынан бізді мемлекет ТМД елдер арасында, Ресей, Украйна, збекстаннан кейін тртінші орынды алады.

1999-2004 жылдар аралыында халыаралы миграция масштабы згерді. Баса елге кетушілерді саны 1999 жылы 164,9 мы адамнан – 2004 жылы – 73,8 мы адама дейін азайды. азастан Республикасына келгендерді саны 65,5 мы адама 2004 жылы кбейді, 1999 жылы бл крсеткіш 41,3 мы адамды рады (диаграмма).

 

1999-2004 жылдары азастан Республикасына келген иммигранттарды саны 266 мы адамды рады, ал кетуші эммигранттарды саны 656,6 мы адам болды, нтижесінде кері сальдо бес жыл ішінде 390,5 мы адамды рад