Менеджмент тсінігіне, оны мазмнына, пайда болуыны алдын-ала жадайларына тсініктеме берііз
«Менеджмент» (аылшын тілінде-manage) «басару» деген мананы білдіреді.
«Менеджмент» тсінігіні анытамалары те кп. Жалпы менеджмент деп жеу нері ретінде, адамдарды интеллектісін, ебегін ,жріс-трысыны ужін пайдалану арылы алдына койанмасаттарына жете алуын айтады.
Манасы бойынша «менеджмент»термині «басару» терминімен сас. Алайда, азіргі тсінік бойынша «басару» ымынан «менеджмент» ымы кеірек, йткені ол адамзат ызметіні р тріне олданылады. Мысалы, автомобильді жне басада нерлым крделі техникалы жйелерді басару. Ал «менеджмент» термині ым дегейіндегі ілеуметтік экономикалы процесстерді, шаруашылы ызметті, жеке тланы жне ызметшілерді басаруды сиппаттайды.
Басару (басару )- масата жетуге баытталан іс-имылдарды йымдарды. Менеджмент- зіне міндетті элемент ретінде адамдарды басаруды, леуметтік йымдар мен рылымдарды басаруды, леуметтік йымдар мен рыдымдарды басаруды осатын сйкес білім облысы бар адам ызметіні сферасы.Менеджмент –бл нары жадайындаы басару. «Менеджмент» тсінігіні мазмнынын бірнеше аспектілермен арастыруа болады:
· Менеджмент – бл р трлі йымдардаы адамдара жетекші ету ызметіні трі, функциясы,басару.
· Менеджмент –бл басару функциясын жзеге асыруа кмектесетін адамзат біліміні облысы.Бл ылыми пн.
· Менеджмент –басару бойынша жмыс жасаушыны леуметтк табы.
Менеджментке байланысты бірнеше авторларды анытамалары.
«Адамды атынастар» мектебіні кілі Паркер – Роллетт34 анытамасы: «Менеджмент - баару адамдарды кмегімен жмысты орындалуын амтамасыз ету».
«Менеджмент - йымны масатына жетуге жне руына ажетті баылау,мотивация,йымдастыру,жоспарлау процестер (Мескон, Альберт, Хейдоуриді «Менеджмент негіздері» оулыы.)
«Фирманы басаруды теориясы мен тжірибесі жне нары жадайындаы оны ызметшілері» (Веснин «менеджмент негіздері»).
«ндірісті тиімділігін жоарылату масатымен болатын принціптер,дістер, ралдар мен ндірісті басару формаларыны жиынтыы » (1988 ж. шетелдік сздер сздігі ).
«зіне міндетті элемент ретінде, адамдарды басаруды осатын сйкес білім облысы бар адам ызметіні сферасы» (Американды энциклопедия).
«Адамдар кмегімен тиімді жету жне ойылм»
Менеджментті 3 маызды факторын байланыстырады – масат, тиімділік, адам.
Бсеке жадайында тиімділік –фирманы міршедігіні басты шарты.Фирманы табыстылыпен,жетістікпен амтамасыз ететін тиімді менеджмент адамны бейімділігін талап етеді: сырты орта блігінде ттынушыны,ал ішкі орта блігінде ызметшіні.
йымдаы менеджмент кешеніні рамы мынадай
Компоненттерден трады:стратегиялы менеджмент,ызментшілерді басару (ызметші немесе кадырлы менеджмент),технологиялы процестер мен операцияларды басару,аржыны басару (аржылы менеджмент),материалды – технологиялы жабдыты басару,німді ткізуді басаруда,жылжымайтын млікті басару,жаартпашылы менеджмент (дамуды басару),нім сапасын немесе ызмет крсетуді басару.
· Стратегиялы менеджмент – ,басты стратегиялы шарттарды ру жне жету.Масаткерлікті тадау,оиалы анализ, стратегиялы маркетиг,ызметті стратегиялы жоспарлау,йымды рылымдарды ру жне тзету,стратегияларды жузеге асыруды басару стратегиялы менеджментке жатады.
· ызметшілерді басару –маызды менеджмент ршысы.йымны барлы масаттары адамдар арылы жзеге асады.
· Технологиялы процестерді басаруда машина ,аппаратура,механизмдер,сондай-а компьютерлер жне баса арнайы рылыларды кмегімен адамдар арылы жзеге асады.
· аржыны басаруда ксіпорынны ндірісті –шаруашылы ызметі аржыны таратуды тиімділікпен амтамасыз ету реттеледі.
· Материалды-техникалы жабдытыбасару шикізатты материалдарды,рал-саймандарды ажетті німдермен жабдытауды амтамасыз етеді.
· ткізуді басару сырты ортаны маниторингісін осатын маркетингтік ызмет арылы жзеге асады.
· Жылжымайтын илікті басаруда эксплуатация,сату,сатып алу,айырбас,жал жне жылжымайтынмлікпен байланысты баса да олданыстар сипатталады.
· Жаартпашылы менеджменті даму ды басару,згермелі жадайдаы йымны тиімділігін жоарылату мен сатау шін ажет.Жаа згерістер жоспарланады,йымдастырылады.ынталандырады жне баыланады.
· Сапаны басару нарыты басеке жадайындаы фирманы бсекеге тратылыын олдау шін міндетті болып табылады.
Басару – белгілі бір баыттаы іс-имылды згерту масатында апарат арылы бір жені келесі жйеге ыпал жасауы.
Менеджмент пні йымны масаттарына жету масатындаы ебектік, материалды,аржылы,апаратты ресурстармен басаруды игереді.
Менеджмент дегеніміз – бл ндірісті тиімділігін жоарылату мен пайдалану молайту масатында олданылатын принціптер, дістер жне ндірісті басару амалдарыны жиынтыы.
Менеджментті міндеті тиімді ндірістік кшке йымдастыру шін адамдара баыт беру:
· ндірісті автоматтандырылуын жне жмысшыларды жоары маманды болуын амтамасыз ету;
· ызметшілер жмысын нерлым жоары ебекаымен ынталандыру жне ебекке жадай жасау;
· Фирма ызметіні тиімділігін баылау, блімшелер жмысын біріктіру.
· Жаа нарыты игеру мен немі іздеу;
· Наты масаттарды анытау;
· Масаттарды басымдылыын, оларды кезектілігін,шешімдерді дйектлгн анытау;
· Фирманы дамуы стратегиясыны шаруашылы міндеті мен оларды шешу жолдарын ндіру.
Нары жадайында басару былайша рылан:
· Нарыты сранысы мен ттынуына байланысты фирманы бейімділігінде;
· ндіріс тиімділігін жоарылатуа немі талпылануында;
· Шаруашылы здігінде, соы нтижесіне жауапты болатын адам ны шешім абылдау бостандыында;
Нары жадайына байланысты міндеттер мен масаттарды немі тзетуінде. Шешім абылдау кезінде кптеген есептер шін компьютерлік техниканы азіргі негізін олдану ажеттілігінде.
Менеджмент эволюциясы
Ебектік ызметті йымдастыру жйесі – менеджмент ылым ретінде АШ-та ХIX-XX ..пайда болды.Осы кезедегі менеджментті негізгі баыттары (мектептер):
Тейлор,Гильберт жне т.б. ылыми басару мектебі (1885-1920) ебекті тымдылыы, материалды ызыушылы тиімділігіні жоарыдауына келеді;
Файоль,Вебер жне т.б. классикалы мектебі (1920-1950)-басаруды жан-жаты принципі;
Маслоу жне т.б. адамды атынастар мектебі (1930-1950) – адамдар арасындаы арым – атынастар;
Аржирис,Маркертті іс-арекет мектебі –психологиямен леуметтану негізіндегіадамды потенциалды максималды олдану;
Винер,Аккофаны клемдік мектебі – оиаларды компьютерлі математикалы лгілеу.
асырды басынан (басару теориясыны пайда болуынан бастап) жне 1960 жылдары басару принціптері жабы тип бойынша рылан.Басаша айтанда,жетекшілерді ксіпорыннан тыс пайда болатын мселелер ызытырмады,сіресе:бсеке,ткізу сратары жне баса да сырты мселелер.Фирма ызметі жабы жйе трысынан арастырылды.азіргі уаыта дейін бізді республикамызды кейбір ксіпорындарында басаруды бір трі олданылады.
Басару ылыми фирманы ызметі сырты ортамен байланысты боланда туындайтын мселерді шешу амалдарына оамны дамуымен,шыарылатын німні крделіленуімен,ылыми сыйымды ндірістерді суімен адам жасай бастады.
Алайда,басару идеалары зіні дамуында егер фирманы ызыушылытар орындаушыларды,яни жмысшылар мен ызметшілерді ызыушылытармен сйкес келсе ана максималды пайда алу ммкін екендігін тсінді,бл тымдылыты адам факторына бейімдеуге келді.
ХХ асыра дейін йымды жйелібасару жйесіне байланысты сратар ешкімді ызытырмады,дегенмен ХIX іасырды басында Роберт Оуэн зіні кп уаытын йымны масаттарына баса адамдарды кмегімен жету мселелерне арнады.Тра – жай беріп, жмысты жадайын жасартып,осымша ебекаы тлеп,материалды ызыушылыты дамытты.оамны дамуы жйелі басаруды талап етті.Англияда нерксіптік революция басаруа деген ызыушылыты арттырады.1911 жылы Фредерик Тейлорды «ылыми басару принциптері» ебегі жары крді.Басаруды ылыми пн ретіндегі дамуы ала адам жасауа келмеді.
Басаруды теориясыны жетістігі баса математика,леуметтану облысындаы білімдерді жетістіктерімен байланысты болады.
Эволюция - біртіндеп даму, згеру (антонимі революция).азіргі уаытта бір-бірін толытыратын йгілі трт басару мектебі бар, олар басарудаымектептерді трт маызды амалдарынан трады.