ХІХ асырды І жартысындаы аза деби тілі

1. ХІХ асырды І жартысындаы деби тілді сипаты

2. Махамбет пен Дулат аынны аза деби тілі тарихында алатын орны

3. ХІХ асыр І жартысындаы деби тіл лексикасыны рамы

 

Тірек сздер: аындар мектебі, натылы таырып, жаугершілік лексика, кне сздер, шоыр (тирада), перифрастикалы тіркестер.

 

Х-ХІІІ . жыраулар мен аындар жаугершілік таырыпты з жырларына арау етті. Ел іші татулыын, ел мддесін сз етті, дидактикамен сйледі, здері тсінгенді сиет трінде жеткізуді ойлады; адамны жас ерекшелігі мен міріні трлі кезедерін сипаттады, сйтіп енді алыптаса бастаан аза деби тілін байытты. Олар бгін де нын жоалтпаан кркем туындыларды дниеге келді. Кркем шыармаларды деби тілді маызын арттырудаы роліне келер болса, «деби тілімізді байытатын е негізгі фактор – кркем шыарма тілі» (Е.Жанпейісов.А. аза прозасыны тілі.- Алматы,1968,29-б.). Бл пікір иесі кркем шыарма тіліні коммуникативтік ызмет атарумен бірге жалпыхалыты тілді барлы абаттарын, оны ішінде тл сздер, терминдер, ксіби сздер, архаизмдер, т.б. тілдік олданыстарды трлері, диалектілерді де з ажетіне арай жарату барысында эстетикалы функция атаратынын, деби тіл барлы стильдік былыс элементтерін з аясына алып, олара нр беретінін айтады. Кркем дебиет тіліні на осы асиетіне бола академик В.В.Виноградов оны функционалды стильдерді атарына жатызбайды. Ал академик І.Кеесбаев кркем дебиетті тілі халыты нормаа жаын трандытан, деби тілді жалпы халыты сипаты осы стиль арылы сезіледі деп есептейді (С.Кеесбаев. О казахском литературном языке. Очерки истории казахской советской литературы.-М.,1960.С.342). «Біра деби тілімізді байытатын басты фактор кркем шыармалар тілі болып табылады дегенде, гіме ай лтты деби тілі жнінде, яни жздеген жылдара созылан даму тарихы бар, жазба деби тілі болан орысты деби тілі турасында ма, жо лде жалпы жазу-сызу мдениеті кеш дамыан аза, збек, ырыз тріздес тркі лттарыны деби тілі жайында ма – осы мселе ескерілуі ажет» екенін, – естен шыармаан дрыс (Е.Жанпейісов. аза прозасыны тілі. - Алматы,1968, 30-б.).

«деби тілді дебиет лгісінде алыптасуы сол дебиетті архетипі жайындаы мселеге барып тіреледі. Мселе – андай бір дебиет болмасын ауызша болсын, жазбаша болсын, мазмн руды белгілі бір моделіне сйену, соны лгі ретінде ттыну жолымен дамиды, ркендейді. азіргі филология мны текст деген бір ана терминмен атайды. Сол тексті рылымы мен трін зерттеу арылы шыарманы тек ана композициясы емес, сонымен атар тілдік жйесін де айындайды» (М.Томанов, С.Исаев, .Ибатов. Тркі деби тілі мен азаты жазба деби тіліні сабатастыы //аза деби тілі тарихыны проблемалары, Алматы,1978, 56-б.).

Бл дуірдегі деби тіл алдыы дуірдегідей поэзия дстрін жаластыран, рі арай дамытан дуір болды. Дегенмен, Махамбет, Дулат аттарымен байланыста аралатын бл дуірді ерекшелігі аз емес.

Бл дуірдегі деби тілді танытатын крнекті кілдерді бірі - Дулат Бабатайлы.

Ауызша деби тілді белгілері мен аза деби тіліні алыптаса бастаан алашы кезедеріне тн дстрлі жыр лгісіні белгілері Дулатта бірнеше трде келеді.

Алдыы дуір лгілерін сатап, тілдік сабатасты нтижесінде туындаан кейбір шыармалары жыраулар заманына тн айталауларды пайдаланан.

айталау - тілдегі кркемдегіш тсілдерді ішіндегі ертеден келе жатан кне трі. Негізінен ауызекі сйлеу тілі мен фольклор тілінде жиі кездеседі. Жазба деби тілдегі айталаулар: уждіболады, яни белгілі бір стильдік масатты кздей жмсалып отырады; нормаа сай болады; белгілі бір дегейде эмоционалды жк ктереді.

айталауларды трлері кп, олар дыбысты, лексикалы, синтаксистік айталаулар болып тіл дегейлеріне сай блінеді. Бларды зі айталауларды траты компонентіні, яни йты болатын блігіні асиетіне арай толы, жартылай, дивергентті деп таы да іштей ш трге ажыратылады.

ле мтініндегі айталауларды дені стильдік ызмет атаратындытан, стильдік айталаулар деп аталады. Дулат тіліндегі айталаулар:

Май, май дейсі, май дейсі,

Май жесем, кілім жай дейсі,

Майды берген бай дейсі.

Майа тойып алан со,

ымыз керек таы да,

Орынсыз сз сйлейсі,

ымызы бара жаына (Д.бабатайлы. - сиетнама. – Алматы,2003, 55-б.);

Бл леде тек май, май дейсі, май дейсі айталауы ана емес, бірнеше жолды атарынан май сзінен басталуы, майа ой екпіні тсуі жыраулардан бері арай здіксіз бой крсетіп, зілмей ласып келе жатан ерекшелік.

Тіркесті ттастай айталау (бір пара жанды) жне ттас тіркесті бір грамматикалы формалы (-ып) сйлем лгісімен айталау синтаксистік айталау тріне жатады:

Бір пара жанды малды ып,

Бір пара жанды малсыз ып,

Бір пара жанды дінсіз ып,

Бір пара жанды дінді ып,

Бір пара жанды алым ып,

Бір пара жанды залым ып (сиетнама,106-б.).

Дулаттаы грамматикалы айталаулар дл Барды тіліндегідей грамматикалы параллелизмдерді, йас баяндауыштарды тудырады. Бл келтірілген дйектемелер мен мысалдар, ттасымен аланда, сан асыра созылан жыраулы дидактикалы поэзияны грамматикалы айталаулара ара сйегенін крсетеді.

айталау Махамбет ледеріні де басты ерекшелігіне жатады. Бл жнінде: «Махамбетті дидактикалы шешендік толау ледеріндегі бірден-бір ерекшелік айталауды молдыы», - дейді .мірлиев (ХУ-ХІХ.аза поэзиясыны тілі. - Алматы, 1976, 233-б.).

йел мен ерді дет-ылытарын салматап, йелді жаман ылытарын мінеу – жыраулар лгісі, жыраулар алыптастыран дстр. Бл дстр Дулаттан те кшті:

Жаман болса атыны,

онбаса айтан аылы,

йіні іші жау болып,

Отыны басы дау болып,

Белдеу жаудан жаман жо.

Дстрлі жыр лгісіні сілемдері Дулатты адамны жас кезедерін суреттеуге арналан ледерінде кп саталан. Он бес, жиырма бес, отыз, отыз бес, ыры бес, елу, алпыс, жетпіс, сексен, тосан, жз жасты суреттері р жаса аын берген баадан, баалаудан трады:

Он бес деген жас айда

Жара ойнаан латай....

... Жз, сір, мені оймассы

араы крге латпай (63-б.).

Дулатты риторикалы сраулармен жазылан жырлары жыраулар мектебіні лгісін тере мегергенін рі жыраулы дстр тамырыны тереге кеткеніні крсеткіші:

Ер анаты – жйрік ат,

Жйрік демей, не дейміз,

Бйгеге осып саланда,

Озып бйге алан со? (сиетнама,99-б.).

Шешен демей не дейміз,

Кісіні сзін байап ол,

Жауап тауып айтан со? (сиетнама,99-б.). Немесе:

аділ демей не дейміз?

Трені дрыс берген со (сиетнама, 99-б.).

Дулаттаы алпыс алты айлалы; алты ару асынан; ашуланып алматы тгі шыты сыртына; жар етті де, сарт етті; айбаты асып ерлерді, арыстандай аырды, т.б. сйлем-олданыстарды, сз тіркестеріні тегі фольклорда, батырлар жырында жатаны даусыз.

Дулат - леді зіне дейінгі аындардан блек, жаа лгі, жаа алыппен жазан аын. Белгілі алым Р.Сызды аза деби тілі тарихында ауызекі сйлеу дстрімен атарластыра жазба дстрді енгізген Дулат деп біледі.

«Дулат фразеологияа екі трлі жаалы келді: бірі – жаа перифрастикалы тіркестер жасауы; екіншісі – жаа фразеологизмдер сынуы» (Р,Сыздыова, аза деби тіліні тарихы,1993,,188-б.). Маыналары бір-бірінен алша, тіпті бір-біріне жуыспайтын сздерді тіркестіру арылы жаа поэтизмдер, жаа образ жасауды лгісін алаш сынан да, оны наыз шебері дрежесіне ктерілген де – Дулат. Бл секілді аынны дниені зінше тануынан туындаан майдан даласында ая-олы жайылып жатан лі денені лімге мойынсну деп суреттеу де Дулат тіліні діреттілігімен атар танымыны тередігін байататын тілдік факторлар. Дулатты жрекке байланысты алыптастыран перифразы:

Адамны жрек сенімді

Сыр сатайтын – траы (83-б.). Сонымен бірге Дулаттаы: йы беріп, айы алу, іші – аяз, а ырау, сырты – слу сарайсы; Ыдысысы параны (анаология); сз – жібек жіп, жыр – кесте; бйбішені мойнына жырдан ала тааным; босаасын борлату; кілді тысы; Ес, аыла байланысты: ты болса, йып ал, тсыз болса тге сал, Сйлейін біраз нсаны; достыты ылы; йыны шайдай сйытау; матан деген – алтын ер; Сйіп алан слу жар - Жрегіні раы; сек – отты шыны, Кеуде – аыл сарайы; ауылды атамінері – жемтікке онан кшіген, мал – дниені опасы, Иман – жанны сапасы) т.б. ерекше образдар. Бларды ішінде жырдан ала тау, сулетіні саымы шынарды бтаына кнді кеп ойандай болуы сияты кітаби элементтер жеткілікті.

Дулатты 1880 жылы азанда басылып шыан «сиетнама» атты кітабындаы біратар ледерді зерттеуші .мірлиев Шортанбай мен Шалдікі деп алып тастаандыын, осы кзарасты дрыс санайтынын Р.Сыздыова ебегінде атап теді (аза деби тіліні тарихы,.2005, 165-б.). Біра 2001 жылы «ылым» баспасынан Дулатты «сиетнама» деген атпен жары крген жыр кітабыны алы сзінде жинаты растырушылары; «Кеестік кезеде кркемдік уаты, мазмн-мнділігі ерекше боланмен, саясата баына оймайтын асау да арынды а алмастай жарыраан жыр жолдарыны ысартулара шырааны белгілі. Бл жината 1991 жылы алаш басылан «Замана сазында» (растырушы .мірлиев) алынып тасталан нды шыармалар айтадан алпына келтірілді. Жырауды лтты жне Р А-ны ылыми кітапхана орларында саталан ле нсалары бірі-бірімен салыстырылып, толытырылып берілді. ...Ебек алаш жарияланан нсасымен толы сйкесетіндіктен, «сиетнама» деп атауды жн крдік - деп крсетеді (Дулат Бабатайлы. - сиетнама. – Алматы. - 2001. - 4-5бб.).

Е алдымен, Дулат — жыраулы дстрден бойын аула салып, жазбапоэзияны белгілерін орнытыран, ты образдар жасаан аын. Екіншіден, Дулат аын - абстракт сздерді олданысыны жиілігін арттырып кеткен аын.

Маыналы жаынан бір-біріне жуыспайтын, жаын емес сздерді тіркестіру арылы жаа поэтизмдер, жана образдар жасауды алашы лгілерін сынан да, оны наты шебері де Дулат аын саналады. Атап айтанда, “тіршілік пен лімні за дауы — мір”, “кілді тысы”, т.б.

Дулат ледерінде кірме сздер атары, сіресе, діни лекси­ка элементтері кп шырасады. Оларды дені халы тіліндегі тла­сында емес, жазба тілдегі трінде берілген. Мысалы, уа да, бесмила, мумин, раббы, фарз, пнд, дм, адал, адет, т.б.

аза даласына ранмен жарыса ортаазиялы жазба тркі дебиетіні ірі мтіндері, яни дастандар жасы таралан. Дастандармен аза халы сол кезді лшемімен алып араанда, жасы таныс болды. Жалпы арапайым халыты осы тектес дебиетпен таныстыы дастандарды ауызша трде таралуыны нтижесі еді. Ал ауызша таралу кезінде бтен сздерді тілге икемделуі жреді. Сондай икемделуді бір трі жазба тілге де аздап сер еткен. Бл туралы арабша “айн дыбысымен’ келетін сздерді біратары дыбысымен айтылып, кейіннен табалананда арылы табаланатын боланын (алам, аділ, т.б.) Р.Сызды атап теді. Дулаттаы: айып (Кісі айыбы крмейді) (Аталан ебек,97-б.); аділ (Шариатты аударса, аділ демей, не дейміз?) (Сонда,99-б.), т.б. Кейіннен осы кйінде нормаланды. Кейіннен бірте-бірте тсіріліп, діл, айып болып айтылатын дрежеге жеткені белгілі. аза сздеріне састырып, икемделіп айтылатын кйге тскен сздерді Дулаттан да, басалардан да кездестіреміз: мспір, кріп, мкір, нкр, мсылман, ожа, молда, кітап (Кітабында солай деп) (сиетнама,124-б.), т.б.

Кейін келе, бірте-бірте халы арасында дастандарды бірнеше варианттары пайда боланын проф. М. Томанов, баса да алымдар атап теді. Осы дастандардаы, кейбір жекелеген аындарды жырларындаы, толауларындаы араб-парсы элементтеріні кбі діни сздер болып келуіні себебі осында жатса керек.

Діни сздер бізді тілімізге негізінен жазба тілді нтижесінде енетіндіктен, шыан тіліндегі мазмны мен тласын сатайды. рине, мндайда жазуды серіні кштілігі сезіледі. Бл кірме сздер ауызекі тіл элементтері емес, олар трмысты дегейдегі сздерге жатпайды, кркем шыармалар мен ислам дінін уаыздаан, ислам дініні канондарын жеткізуші діни кітаптардан енген сздер болды. аза тіліне ену барысында грамматикалы тлалы, кейбір фонетикалы згерістер боланымен, жоарыда айтып ткендей, Дулат, Бхар, Шортанбай аындарды ледеріндегідей, тпнсалы маынасы, тласы саталан.

 

дебиеттер:

1. Сыздыова Р. аза деби тіліні тарихы. А., 1993

2. азіргі аза деби тіліні грамматикалы рылы­мы. — Алматы, 1983.

3. мірлиев . Х-ХІІ . аза поэзиясыны тілі. А., 1976

4. аза деби тіліні алыптасу тарихы мен даму жолдары. Жина. А., 1981

5. аза деби тілі тарихыны проблемалары. А., 1987

6. мірлиев . аза поэзиясыны жанры жне стилі. — Алматы: ылым, 1983.