ХХ асырды 20 жылдарынан бергі аза деби тілі
1. деби тілді нормаланып, стильдеріні саралануы
2. Жазу жйесін жетілдіру мселесі
3. Кркем дебиет стиліні дамуы
4. деби тілді публицистикалы, ылыми-кпшілік, ресми стильді дамуы
Тірек сздер: терминология, нормалану, стильдер, ылыми ым, термин, аударма, атау сз.
аза деби тілі лексикасын нормаландыру рекеттері 20-жылдары жасалынса да, ол те баяу жргізілді. Алашы оу-педагогикалы, ылыми-техникалы салаларды терминдері жасала бастады.
А.Байтрсыновты «Тіл ралы»-аза тілінде жары крген тыш грамматика. А.Байтрсынов «Айап» журналы мен «аза» газеті беттерінде жарияланан маалаларында ріп, емле, дыбыс, ноат, тір, т.б. атауларды ылыми ым ретінде олданып, алыптастыран. Лингвистикалы терминдерді пайдалануда А.Байтрсынов екі жолды крсетеді; ол-ана тіліні бар ммкіншілігін пайдалану жне орыс тілінен деби тілді дамуына керекті жаа ымды белгілеу шін атау сздерді абылдау.
Бл кезеде кркем дебиет, ылыми-публицистикалы, ресми іс-ааздар стилі одан рі жйеленіп, дамыды. Кркем дебиет стилі брын болмаан роман, повесть, драматургия, сын жанрларыны пайда болуымен жетіле тсті. Ресми іс ааздарыны тіліне тн былыс – бір маынаны, ымды атау шін синоним, вариант сздеріні олданылуы болды: мыс. Арыз-тініш, жоспар-план, зіліс-демалыс, басшы-басты т.б.
1911 жылдан бастап 1915 жыла дейін Троицк аласында «Айап» журналды, 1911 жылы «азастан» газеті Бкейде, Ордада шыып трды. Біра азан ткерісіні алдында жне кейіннен жары крген жалпы саны 65-ке жуы мерзімді басылымдарды ішінде ХХ асырды басындаы публицистикалы стильді бет-бейнесін крсететін бірден-бір басылым – «аза» газеті болды. лтты, жалпыхалыты газет шыаруды армандаан аза оыандары, оны ішінде кейін «аза» газетінде екінші тла ретінде жмыс істеген М.Дулатов та бар, 1905 жылы Петерборда башртты «лфат» газетіні осымшасы ретінде тыш мерзімді басылым – «Серке» газетін шыарды. Біра «Серке» кп замай жабылады. аза зиялылары «азатарды кнделікті мтажын анытап, оны кімет алдына ойып отыру шін» аза тілінде газет шыару мселесін кн тртібінен ешашан тсірмеді, немі патша кіметіні алдына тініш жолдаумен болды.
Ресми кімет орындары жан-жаты талап ылан аза зиялыларыны тінішін абылдауа мжбр болды. Сйтіп, 1910 ж. Троицк аласында «Айап» журналын шыаруа рсат берді.
«Семипалатинский листок» газеті 1906 жылы 6-июльдегі нмірінде былай деп жазды: «17 октябрь арсаында жне кейін де Бкейханов ырыз (аза - Б.М.) тілінде газет шыарма болып, ыра кетті...». Бкейхановты ос анаты болан А.Байтрсынов пен М.Дулатов бл кезде ел ішінде танымал еді. Біра бл кезде танымал тлаларды жадайлары да онша мз емес еді. йткені 1909 жылы .Бкейханов Самараа, 1910 жылы А.Байтрсынов Орынбора жер аударылады да, М. Дулатов 1911 жылы Семей трмесіне жабылады.
Кейіннен осы аза оыандарыны тініші анааттандырылып, 1913 жылы атар айында Орынбор губерниясыны губернаторы генерал-лейтенант Сухомлинов аза тілінде газет шыаруа рсат берді. Бл жатты нсасы: «Уведомляю Ваше превосходительство, что редактор газеты «Казах» Ахмет Байтурсынов начал издавать свою газету 2-го февраля 1913 года имея в своем распоряжении капитал лишь в сумме 750 рублей, в первый год издания газеты подписчиков было свыше 3000, на другой год издания менее трех тысяч, а на третий – число подписчиков уменьшилось. Первое время газета выходила один раз в неделю, а за тем два раза в неделю, а за сокращением подписчиков вновь начала выходить один раз» (Орынбор облысты архиві,70-ор,4-тізім,449-іс,110-б.).
Кезінде М.уезов аталмыш басылым жайында былай деген-ді: “азаты екейген крі, ебектеген жасына тгелімен ой тсіріп, лім йысынан оятып, жансыз денесіне ан жгіртіп, кзгі таны салын желіндей ширытыран, етек-жеін жиызан “аза” газеті болатын”, — деп жазан еді. Ал газетті тыш санындаы бас маалада оны шыарушысы А.Байтрсынов: “Аталы жртымызды ауданды лтымызды аты деп, газетамызды есімін “аза” ойды”, — деп жазды. 1913-1918 жылдары Орынбор аласында шыып тран “аза” газеті з кезіні кішігірім энциклопедиясы болды. йткені з заманында бгінгі ондаан басылымдар атаран ызметті жалыз атарды». (Б.Момынова. «аза» газетіндегі оамды-саяси лексика.-Алматы: Арыс,1998.14-б.)
”аза” газеті араб алфавитімен шыып трды. Біра бл алфавит оан дейін шыып тран басылымдарды ай-айсысынан да згеше еді. йткені ол газетті бас шыарушысы А.Байтрсынов “трлеген”, жетілдірген жазу лгісімен (“Байтурсуновский алфавит”) жары крді. Аха зіне дейінгі аза жртыны пайдаланып келген араб жазуыны аза тілі шін олайсыздытарыны бар екенін длелдеп, жазуды жетілдіру масатында “дйекші” енгізді.
Оны графика саласындаы бл табысына алым Р. Сыздыова былайша баа берді: “рі арайы ізденістерінде араб графикасын аза жазуы шін былайша лайытап алуды сынады: 1) араб алфавитіндегі жуан дыбыстарыны табаларын алмау, 2) аза тіліндегі ы, е, и, о, , у дыбыстарыны райсысына таба белгілеу, 3) , дыбыстарынан баса дауыссыз дыбыстармен келген сздерді жіішкелігін (яни азіргі , е, і, у дыбыстарымен айындалатындыын) білдіру шін сзді алдынан дйекші таба ою. Сонымен, 1912 жылдардан бастап А.Байтрсыновты осы алфавитті негізге алып жасаан жаа жазуы (ол “Жаа емле” деп аталады) іс жзінде олданыла бастады” (Р.Сыздыова. Ахмет Байтрсынов. мірі мен ызметі туралы//А.Байтрсынов. “Тіл талымы”.- Алматы, 1992, 9-б.).
«аза» газетіні тілі, жазу жйесіні жеілдігі, жетілгендігі туралы сз озаанда, оны бетіндегі барша маала, хат-хабарлар тіліні сйлеу тіліне жаын, бара халыа тсінікті, ыныты трде берілгенін айта кету артыты етпейді.
...Ахмет Байтрсынов бастаан аза зиялылары о бастан-а аза деби тіліні (оыандар тіліні – Б.М.) абыралы аза тілінен, яни алы жртшылыты (кпшілігі хат танымайтын) ауызекі тілінен ауытып, алшатап кетпеуіне кп кіл блді....Халы тілі мен ылым тілін (яни оыандар тілін – Б.М.) жаындастыруды жолы ретінде термин сзді алы кпшілікке тсінікті халы тілінен алуды сынды» (Б.Момынова. «аза» газетіндегі оамды-саяси лексика. - Алматы:Арыс,1998,22-23-бб.).
Бл газет бетінде оамды-саяси лексиканы мол оры тзілген. Оларды ішінде леуметтік-тарихи категориялар мен ым атаулары, мемлекеттік рылыс атаулары, за, закон, сота, саясата, скери, соыс жне ару-жара, дінге, оу-білімге, халы аартуа атысты атауларды мол оры бар. Газет бетінде жаа атаулар, жаа олданыстар те кп жне оларды кбі А.Байтрсынов, М.Дулатов, .Бкейхановтар сынан тымды олданыстар болды: жосы – программа (учебная программа), баспа сз, ішкі істер миинистрі, прение – сз жарысы, жабы мжіліс, бастауыш мактаб, ана тілі, дайарлы блімі, одатас мемлекеттер, дипломатия - ел тарту, оу ралдары, оу кітаптары, агрономия – егін ылымы, сорняк – жат шп, темір жол, ауыз кулік, ауыз хабар, соыс ылымы, сатсиализм жолы, жерлі автономиа, жргінші пойыз, елран, елтаба, т.б.
«аза» газеті - аза халыны мдени тарихында баа жеткісіз ызметімен ерекшеленеді. деби тіл нормаларыны ныаюы жолында айрыша ызмет еткен басылым. Барлы газеттері секілді бл газетті бетінде деби тілді барлы стильдері рі арай алыптасу жолынан тті, жйеленді; сіресе емлені жйелеуді тиімді жолдары сынылды (А.Байтрсынлы маалалары негізінде); сондай-а кірме сздерді, аса кп млшерде тілге енген терминдерді олданыса тсіруді алашы тиімді жолдары бегіленді; деби тілді барлы стильдеріне тн материалдарды ке таралуына, оларды алыпты ызмет атаруына олайлы жадай орныты. Газетті практикалы трыдан пайдалы жаы одан да кп болды. аза мектептеріндегі оуды ретке келтіру, жосыты оу жйесіне кшуді ажеттігі лкен проблема дегейінде ктерілді, оулытар жазуды ажеттілігі маызды мселе ретінде гіме болды.
«аза» бетіндегі кркем деби стиль лгілері (ледер, прозалы шыармалар), ылыми-кпшілік стиль материалдары (М.Тынышпаев маалалары, Р.Мрсеков сындары, .Бкейхановты танымды материалдары, А.Байтрсыновты маалалары), эпистолярлы стиль нсалары (.Бкейханов, А.Байтрсынов, Н.лжанова, М.Дулатов, т.б. хаттары), ресми іс-ааз лгілері (Г.Дума задарыны нсалары, пошта тасымалы туралы за зінділері, т.б.) жне публицистикалы стильді е озы лгілері жарияланды. Газетті ішкі жне сырты рылымы реттелді, газет маалаларыны таырыптарын беруді озы лгілері алыптасты. Уаыт те келе бларды брі де кейінгі аза газеттеріне лгі болды. Газет рубрикаларыны, бас маалаларыны орны мен маызы ерекше болатыны тсінікті бола тсті.
Сол кез шін энциклопедия дрежесінде ызмет атаран «аза» газетіні тілі лексикалы жатан зерттеле бастады (Б.Момынованы, Г.Ерназарованы, т.б. ебектері), біра грамматикалы трыдан лі зерттеле ойан жо.
Осы кезедегі трлі оу орындарыны ашылуы, халыты сауаттандыру жмысы, газет-журналдар тиражыны кбеюі, кркем дебиетті трлі жанрларыны дамуы, аударма ісіні жандануы, лтты театрларды рылуы, радиохабарларды аза тілінде берілуі, р трлі ылым салаларында оулытарды жазылуы – осыларды брі аза деби тілін жаа сапаа ктеріп, оны оны олдану аясын кеейте тсті.
дебиеттер:
1. Жбанов . аза тілі жніндегі зерттеулер. А., 1960
2. Исаев С. аза деби тіліні совет дуірінде дамуы. А., 1973
3. Айтбаев . аза терминологиясыны дамуы мен алыптасуы. А., 1988
4. Мажитаева Ш. ХХ асырды І жартысындаы аза деби тілі. ., 2004
5. Жбанов . аза тілі жніндегі зерттеулер. – Алматы,1999.
6. Шкрім. Шыармаларыны жинаы. – Алматы,1998.
7. азастан. лтты энциклопедия. - Алматы:аза энциклопедиясы,1998.
8. алиев ., Боранбаева Г. аза деби тіліні тарихы (Хрестоматия). – Алматы,2000