Саба таырыбы. Біріккен сз, басты белгілері. Кіріккен, осарланан, ысаран сздер.

Саба жоспары:

1. Біріккен сз, басты белгілері, оларды крделі сздерді зге трлерінен ажырату мселесі. Кіріккен сздерді пайда болуындаы фонетикалы факторларды маызы, оларды орфограммасы, зерттелуі.

2. ос сздер, сипаттары, трлері: айталама ос жне осарлама ос сз. айталама жне осарлама ос сздерді фонетикалы, морфологиялы жне семантикалы сипаттары. ос сздерді орфограммасы, зерттелуі.

3. ысаран сздер жне оларды трлері, оларды жасалу жолдары, жазылуы мен айтылуы.

4. . ос сдер мен біріккен сздерді, крделі сздерді (номинативті атауларды) рамы

5. Сз формаларыны сз тіркесі мен сйлемні бір сыары немесе бір мшесі бола алу ммкіндіктері

Баылау сратары:

1. азіргі аза тілі интаксис саласыны негізігі зерттеу объектілері андай?

2. Сзді жне оны формасыны синтаксисі дегеніміз не жне андай негізде з алдыныа синтакасисті жеке категориясы бола алады?

3. Сз формаларыны рамына не жатады?

4. Синтетикалы формалар дегенеміз не?

5. Аналитикалы формалар дегенміз не?

3. ос сдер мен біріккен сздерді, крделі сздерді (номинативті атауларды) рамы андай жне рамды бліктерді байланысы неде?

4. Сз формаларыны сз тіркесі мен сйлемні бір сыары немесе бір мшесі бола алу ммкіндіктеріні себебі не?

ГЛОССАРИЙ:

Сз- зара бір-бірімен байланысып, жанаса да, жарыса да мір сретін жне ызметі жаынан зара селбесіп, бір-біріне жрдемдесіп топталатын формаларды жйесі.

Сз формасы— сзді морфологиялы рамындаы блшектеріні (морфемаларыны), синтаксистік байланыс-жалас тсілдеріні зара бір-бірінен ерекшеленіп блінерліктей жне соан орай осымша маыналарды білдірерліктей (я сондай маыналара ие боларлытай) р алуан трлері

Жала сз --рамында бір ана негізгі тбір бар сздерді айтамыз да, крделі сз деп рамында кемінде екі я онан да кп негізгі тбір бар

Тбір немесе негізгі форма - сзді з алдына трып маына бере алатын, рі арай блшектеуге келмейтін тпкі маыналы блшегі.

Туынды сздер -жрнатар арылы негізгі тбірлерден рбіген сздер

Тапсырмалар:

3.з алауыыз бойынша кркем дебиеттен сз формаларыны рамына он мысал сйлемдер тауып, жасалу жолдарын тсіндіріп, толы морфологиялы талдау жасаыздар.

4.Берілген мтіннен аналитикалы формаларды тауып, жасалу жолдарын тсіндірііз.

анша кннен бері соында н-тнсіз жортып отыратын жігіттерді ары жаындаы ойынды біле алмай дал. Обалына не керек йтеуір анша иынды крсе де лі бірі ыылдап аба шытан жо. Абай зіме бірдеме айтпа па екен деп те ойлайды. нанбай естімеген ситяты ешбір белгі бермеді. алау бл жолы да басын ктермей, тек асынан ккілдеп бірдее дедеі де, ні шті. Біра кесі мен зге ешкімге арамастан келе Абайды шатай алды.

5. Морфологиялы талдау жасаыз

 

Тарбаатай жотасынан созылып тскен рбір салаларды арасы сайын сарырап аан бла, жаасындаы кгал жер, жыратарда а боз йлі аза ауылдары еді. Біз бл ауылдарды аралап, біріне онып, біріне тстеніп жріп, бгін шінші оналаа Мслім деген биді аулында едік. Мені еріп жрген кісілерім бл елдерді сыйлайтын аайындары боландытан, олар крген сый-рметке мен де орта едім. (С.Тор.).

6.зіндіден негізгі морфема мен кмекші морфеманы ажыратып,андай маыналардан тратынын айтыыз.

 

...ырында киік жайлаан,

Суында балы ойнаан,

Оймауыттай тоай егінні

Ойына келген асын жейтын

Жемде кеес ылмады,

Жемнен де елді кшірді.

Ойыл деген ойынды,

Отын тапса тойынды,

Ойыл кзді жасы еді,

Ойылда кеес ылмады

Ойылдан елді кшірді.

Елбе-елбе жгірген,

Ебелек ота семірген,

Екі семіз ола алып,

Ерлер жортып кн крген,

Еділ деген ияна.

Екейіп келді тар жерге,

Мнда кеес ылмады.

Кеесті тбі нараду,

Нлет бізді жріске,

Еділ менен Жайыты

Бірін жаза жайласа,

Бірін ыса ыстаса,

Ал олыды маларсы,

Алтын менен кміске!..

(Бес асыр жырлайды).

7.Текстегі келтірілген сздерді осымшаларын тауып, оларды атарып тран ызметін, сз маынасына серін анытаыздар. р осымшаны рамына арай талдап, сзде андай тртіпте жалананын крсетііздер.

 

Абылай тымынан ыз затылса, жиаздары жаадан жасалады екен. Ал, келін тссе, жасы мліктері ордаа тартылады екен. рала-рала ондай мліктер кбейіп кетіп, «орда» деген, тек ана киіз й болан шата, жайлауа кшерде те-те ып, «Сырымбет» тауыны «ойма» аталатын гірлерінде тастап, басына кзет ойып кетеді екен. Орда ааштан жасаланнан кейін, мліктер алашы жылда берік сарайларда саталып, келер жылда Айаным – «жайлаудан ыстауым тиыш», деп ааш ордадан кшпей оятын дады шыаран екен. Мліктер жыл сайын кктемде – бір, кзде – бір жайылып кептіріледі екен, сонда нелер ажап бйымдара, кргендерді кзі срінеді екен. (С.М.).

Блиц тест