ДОСТАРЫМ ОТЫРМЫЗ БІЗ АБАТЫДА

 

Достарым, отырмыз біз абатыда,

атулы брімізде аба мнда.

абаан иттей Колчак жендеттері

Бермейді мезгілінде таматы да.

 

Тойдырды бит пен брге, андаланы,

Кн жырлап, тндерге тн жаланады.

Отырмыз бл апаста суле крмей,

Мдиді елге естілмей салан ні.

 

«Сары алтын – сабыр тбі» деген сз бар,

Бойласа, ма тере, айы оздар.

Ойменен тым амыып, жасымадар,

«Елім» деп еіреген сала боздар.

 

Жасы інім, Ныметім, ыран сым,

Мгіге лмеуі ха ранды ісі.

Кн туып жендеттерді торы ирап

Соыа еліді ертіп трармысы.

 

Тіліні балы таман блбл інім,

Арналан елі шін мол білімі.

Сыйынса туекелге тір жатар,

Брі де мыт болар бл кніні.

 

Ерте-а ел ерлері беріп олын,

тарар бізді баыт ашып жолын.

рдайым жігер берші, брімізге,

Байайтын батырым е оы-солын.

 

Айдалдым Атбасара ана жылы,

Халыа м боп келген ара жылы.

Трандай лі мені лаымда,

Сондаы сарнап салан дала жыры.

 

алы ел а патшаа айбат шегіп,

Бар аза ата отырды скерге еніп.

Топтанса исі аза балалары

Ленин де берер тедік бізге келіп.

 

Сондытан азір боса торыпайы,

Сардай за рлеп алытайы.

Жау бізді жоя да алмас, соя да алмас

Крестен тек зіміз жалыпайы.

 

ОЛЖАБАЙ НРАЛЫЛЫ

(1881–1935)

Сала шешенні немересі Нралылы Олжабай Ерейментаудаы оржын кліні жаасындаы ежелден Бгенбай батыр, кейін оны немересі Бапан би ауылы деп аталатын елді мекенде 1881 (жылы) жылды 8 наурыз кні дниеге келді.

1935 жылды 25 суір кні айтыс болан.

ТТЫН

(А.С.Пушкинше)

 

Ттын жатыр амаулы йде арысып,

Дбекшиді жрегімен алысып.

Жйрік иял о мен сола шар рып,

міт, ауіп бір орында жарысып.

 

р иялдан баса тк жо айналар,

Кейде ара блт баса кеп байланар.

Кейде мітті жалын нры жалындап,

Жана сая жай тапандай жайланар.

 

Жігер, айрат бір орына жиналып,

Ойды кернеп, жан сезімі иналып.

Кейде зіе, кейде згеге кіжініп,

Не шін былай болдым мен деп ойланып.

 

иратандай арсыласан тау-тасты,

Мы шатаа киліктіріп бір басты.

Еркін кні, елі-жері елестеп,

Албастыдай алпарысан ой басты.

 

Кнде ертемен міт кзге елестеп,

міт, ауіп, уайыммен ждеттіріп, м асты.

р иялдар ждетті ой жректі,

Миды жедік, ойды жедік, не бітті?

 

ркім еккен егініні днін жеп,

Кретын жер осы ой ызыты.

андай халде болса-даы аяныш,

Тадыр деген – адамзата таяныш.

 

 

***

Туекелге таяндаы, ажыма,

Трса-даы дл алдында таудай іс,

Біреу неген, біреу деген кісіміз,

тылуда бар ынтамыз, кшіміз.

 

Кейбіріміз шенмарды рбаны,

Болмаса да еш жазыты ісіміз.

Жаа жола тсіне алмай беттеген,

Сорлы аза елі соыр жетпеген.

 

Тсіл ылып Неке еккен мерез дерт,

Стпен берген жалаорлы кетпеген.

Кей шенмар соыр жртпен бірге ыып,

Жала-сектен босана алмай тншыып,

Сйгенін сымдай, сймегенін жп-жуан,

Кн сулесін крсетпей тр жасыып.

1926 жыл

 

 

КЙІНІШ

Туысаным, елім-жртым, досыма,

Жазда жазып, ыста ысан ысыма.

Кнге арай кнде желкен мінезі,

Сыр шыарды-ау ытиярсыз сыртыма.

 

Кнім шырай тартанда сен бет беріп,

Малды-жанды ортаа сап серт беріп.

Кнім срылт тартанда, сен сырт беріп

Нандым, шаптым, талай ердім алдауа.

 

Жаным рбан, елім, сенен алмауа

Ел амын жер Едігесі болсам да,

Жауда алсам, кзді ырын салмауа.

айда ашан? – маайымда бірі жо,

Жан салатын жау жректі ерім жо.

 

кпелеуге олара да орын жо,

Хайырын крер, шырай берер кнім жо.

Надандыта хайуандай ып жіберді-ау,

Жойып тр ой жанашырлы жігерді-ау.

 

Кзге шырай, сырттан сырда тартатын,

Таба алмассы мндай арсыз шеберді-ау!

Мндай жртта андай адам оады?

Жылы жрек мздай суып тоады.

Крге кірмей тылмайтын болан со,

Ттын болып ортасында трады.

1926 жыл, Акл – Жайылма

 

АНАМА

 

Ана – жаным, сені орыны згеше,

ола тспес ымбаттымсы іздесе.

Баса жана кні біткен, уаран,

Маан лі тіршілігі неше есе.

 

Ана – жаным, дагйім таяныш,

андай халде болсам-даы аяныш.

Жетім кнде кз жасымен сірген,

Тілеп, жылап, трбиелеп ерте-кеш.

 

алы айы, ара кндер ішінде,

Жазылмайтын ауыр жара стінде.

Паруана боп бетке апай лпештеп,

Айнымайтын а тілекті стінде.

 

А жрегі кіршігі жо сттен а,

Майдан жмса, балдан тттірек.

Бір минутты бос еткізбей тілектен,

міріні р басына келген ша.

 

Сенен ымбат ешбір адам жо маан,

Гауарымсы жрегімде сатаан.

атын-балам, туысаным-туаным,

айсы сіздей жрегімен а маан?

 

Бас ауырса, жанды рбан ылатын,

Тзде жрсем, асап, шлдеп тратын.

Аттанарда садаа айтып, ст тадап,

Сылап-сипап, да шкіріп алатын.

 

йге келсем: «Тс», – деп тосып тратын.

Тама ішсем: «Іш», – деп асын оятын.

Махаббатты жылы жрек жзбенен,

Мгі сю жрегінде алатын.

Сйткен, ана, айырылатын кн жаын,

Таба алмадым сізден маан кім жаын.

 

Жел жаымда оранымсы таянан,

Сіз лген со маандаы кр жаын.

Таусылмайтын нрсе бар ма мірде?

Айырылмайтын еш нрсе жо кілде.

Уа, дние, терсі де кетерсі,

А тілегі бірге кірер кріме!

 

 

ДАЙА АРЫЗЫМ

 

ыры алтыда жасым бар, жылым – жылы,

Адасумен тзелмей жрген лы.

Сайрадап ткен кнім – ойран екен,

Есім жиып, келіпті мір ыры.

ыры деген см мір ырыты ойды,

Іштен улап ойыпты тла бойды.

У ішкендей ткенге кінсем де,

Алдамшы мір аланын бермей ойды.

Кз боланда ккорай уарандай,

Шаш, саала а кірді суаландай.

ызу кшім, ызыты мір тіп,

Итермелеп есіктен шыарандай.

Есікті ашсам, ар жаы салын дала,

анекей, таба алсамшы баса пана!

Іс бітті, уда кетті ола тспей,

Есім жиып, есала болдым нала.

Япырау, анау андай, мынау андай,

Адасып айдалада алан жандай.

Туір-а сені дос деп сеніп едім,

Артыа кеткені бе бір айырылмай?

Жан оар ма тоналан салын кнде?

Бой да суы, ой суы – бір шерменде.

Балдай деген дние удай екен.

Заым тиген жаралы шер кеудемде.

Дниеде мен термеген не бо алды?

Бкіл орда жиналып ішке барды,

Артым – ша, алдым – тман, бас айналып,

Ем таба алмай уланан жрек жанды.

Бл зарымды кетемін кімге шаып?

Одырсын ткен кнім мені не ып?

Неше трлі сасыпен сатпатаан,

Жаман иісі жанды ртеп, жрек жарып.

Кксегенім жас шаым, кнім емес,

Быланышпен бл ткен мір емес.

Есімді жинамаан есер кнім,

Еске тссе, адама не дегізбес?

Ешбір дауа таба алмай ой сандалып,

айыранмен айтпасын аны біліп.

Бір дайдан басадан ем таба алмай,

ара жзбен жабыстым зіе кп.

Зарыанды жарылаушы жалыз зі,

апа боп айыратын келді кезім.

Азы жимай жаныма азап жиып,

лек еткен бір жанмын зіме зім.

Сенен баса нрседен кдер здім,

Опасызын мірді бден сездім.

Беті жара апалы ашыныды,

Ант ішкізіп алдыа алып келдім.

Кешу сенде, жалынып жылау менде,

Айтаныды ылмаан мен бір пенде.

Пазылыа ал мені аяп мейірім сал,

Не демедім, не жемедім ткен кнде.

Мен несіне жан болып тудым екен?

Жасымда лмей, неге сіп жрдім екен?

Жаланды жалан демей жандос кріп,

Соына сонша неге ердім екен?

Мен несіне жаланда сендім екен?

Тізгінді неге еркіне бердім екен?

ткен кнге кініп, тубе ылсам,

Жалынсам, жаппар ием кешер ме екен?

Кешер тірім, кеспейін мітімді,

Жазыым болса-даы таудай мінді,

Рахматы мол, пазылы ке мейірбанды,

Таянып, жойып трмын ауіпімді!

1927 жыл, Ал – Жайылма

 

 

БІКЕНГЕ

Саындым ой Абаандай інімді,

Хатыды алып, амандыы білінді.

Блт астынан жар еткен кндей-а,

Саулыыа шатты жылытты бойымды.

ткен кндер кз алдыма елестеп,

иялыма айнадай боп крінді.

аяусыз дос, ажымаан бауырым,

Іш-тысыа иманымдай сенімді.

Кедікте де, тарлыта да бір алыпта,

Кні шін згертпеген пейілді,

аршадайдан асыма еріп, асарып,

Жан аямай кп сіірді теріді.

Клсем, клді, жылаанда жылады,

ткізгенде толындалан мірді.

Бозбала боп, ыз бала боп уаны,

Мас бурадай аз кн рды сейілді.

ят-ардан, шаруа-малдан безініп,

Жаалады ызойнатай жиынды.

тті-кетті, ттті базар тарады,

кінгенмен айта айтпас кнімді,

Одан тіп, ер де жетіп, ел билеп,

Оды-солды елге салды оыды.

Ойын тбі шына айналып, шыдамай,

Елді іші бізге арсы блінді.

Айай-жарыс, ылды алыс жыуа,

Білім, білек кейде теріс рынды.

Ел биледік, сз сйледік аусыз,

Заманына, соымыз деп сиымды.

Мен – пірімін, кп быладым жолсыза,

Жойандай боп адамшылы ныды.

Арта арап, айнаны алып араса,

Крмеймісі шым-шытыры жолымды.

Ол кнні брі менде – мен стаз,

Бере алмадым адамшылы ылымды.

Одан крі, ес жинады бермейтін,

Ел кткендей, іс еткендей орынды.

Халыа теп ткен кнні борышын,

Біразыра ебек еттік тиімді.

Салындыты біз де жойып йлестік,

Елді іші бізге арай жылынды.

тыранды елде емес, бізде екен,

Ес жиан со зімізге сезілді.

мір рін сондай халмен тауысып,

Ойа арай крдім аан жолымды.

диандай йрытан ап сор соты,

Домалаумен брылтпады мойнымды.

Ойа арай соып ырсы бл басты,

Соысынан жан лсіреп сйрелді.

Жат ел-жерге, тірі крге тсіріп,

Ауыртпалы сор мадайа жиылды.

Кн круге, жн жруге кй алмай,

Ем таба алмай, аыл жолдан брылды.

андасымнан, жан досымнан айырылып,

айылы опен, кеуде шопен кйінді.

Елім айда, крмей трмас сен айда?

Тарататын, дертті болан шерімді.

Бір біз емес, жалпылаан леумет,

Срапылдай срін рген ыыды.

Таянышым жалыз ием болмаса,

Кімге шаам, кім тыдайды мымды?

Елді билеп, сан сапыран кн бітіп,

Смырай трмыс баса жаа киілді.

Жас кніме, мас кніме кездеспей,

Кеш кніме, бос кніме йілді.

Ктере алмай ауыр жкті ой ажып,

Беріп жатыр неше трлі сиымды.

Бл да бітер, ол да біткен сияты,

айта келмес кінішті кнімді.

Крісетін, клісетін кн болса,

Одан баса тілек жо бізде енді.

Кн осылай, жазмыш солай, бауырым,

Тадыр тастай жылжымастай рылды.

Ием иер, ерік тиер кн болса,

Кешсе тадыр, шеше шиін тйінді.

ысты жазы, кнні тні кезекті,

Жер кгерер, мал семірер тойымды.

Рахматынан міт збес шын мминмін,

Жойса тза, берсе жма орынды,

Жбанамын, уанамын, уанам,

ажытпаймын, айрата артып бойымды.

Мз болармыз жазы болса жан кіріп,

Трмыс ашса жылышырай ойыды.

Кел, бауырым, олыды бер, шатат,

Кргенімдей крісейін зіді.

ш мы шаырым болса-даы арамыз,

Міне, сйдім бетке таап еріді.

Мейірім салар, мейір анар кн болар,

Сабыр беріп кешіктірсе елімді!

 

1930 жыл,Тайсойан мы,

ызылоа ауданы, Гурьев облысы

 

 

МОЛДАЖАНА

(Молдажан Жадаев (1879–1949) замандасы, туысы)

 

Бірінші хат

 

Саынан рдасыма слем бізден,

уандым хатыды алып мен де сізден.

Ет пен тері айырылмай тірі жрміз,

Трмыста не крмейді пенде деген?

Тір берген сиына-ризалы ой,

Мминге бір борышты сенім деген.

Атты басын тартпаан асау кезде,

Нелер смды крмеді «жауыз» менен?

Бірінші – Алла, екінші – ел кешпесе,

дайыма барармын не бетіммен?

Сйткен мені матауа сиызаны,

Тысарылау кетеді діл жннен.

«Жоалан сабы алтын деп пышаты»,

Жн емес «пленім» деп матай берген.

Оданда ымбат нрсе – жанбауырлы,

Дамылсыз шіркін жрек соны іздеген.

Тл еді бір жыл туан жылы жылда.

Жаралан жылы мінез желік желмен,

Сен анау, мен мынадай алып ашан,

Аттай-а ауыздыпен жерді сзген.

Орынына жмсай алмай мірі тті,

Жан еді табиатты сиы тиген.

Сзіні жетегіне ерген болса,

Бйге алатын жан еді атар трден.

Заман тиып тиылан тубе болмас,

зіді зі тотатсайшы тере оймен.

рдасым, батам да осы, трем де осы,

айта айналма айырдай боын иіскеген.

Сз исыны солайыра кеткен шыар,

Бір есерді адасан кесірінен.

Аылды айтпадым ба, алмады ба –

Ол жері бізге жмба шешілмеген.

Жылы ыан доыз жылы срапылдай,

андай мал алды адаспай йірінен?

Сол шін ткен-кеткен кнні брі кешу,

Енді айтпай жоалсын сол бетімен.

Слем айт ел ел мен жерім, бауырыма,

Жыр арылы естісін, сізді тілден.

зім жо болсам-даы сзім кезіп,

Крісіп андасыммен, ел, жеріммен.

Тн болса, ол да тіп, та атпай ма?

мірді жазы болып, ысы болып,

Ысты пенен суытан дм татпай ма?

лмеген л крмей ме талай кйді?

Рахат берсе, мехнатын таратпай ма?

міт кескен Жсіпті Жаып крген,

Жоты бар ылам десе, жаратпай ма?

1930 жыл, Гурьев аласы

Екінші хат

 

Слуды біткен шаы кемпір болып,

Ай жзі ара болып алан солып.

Бір кезде умай сы айналан бас,

Бл кнде быланып жр ара онып.

Слуды саынатын трі алан жо,

Трмысты тс-тсынан топаы рып,

Айырылып ткір ойдан, жары мидан,

алы шер, алы айы тман трып.

Адасан балапандай ясынан,

Сарайып сандаланнан лі рсын.

Бір кезде мал жемейтін аудай шірік.

артайып, крік ліп, білім сніп,

Тоздырыш табиатты заын кріп.

Мазатап тадыр басты уалама,

Біресе ойа, біресе ыра сйреп.

Жалыз-а тркін жрты есінде лі,

Саынып сары майдай жрегі еріп,

араым, арындасым, айран халым,

айтейін, айырамын халім рып.

Айнала анталаан рбы-рдас,

Аа-іні, келін-жеге ызыыды.

Брімен кріскенде ойнап-кліп,

Болса да андай асым андасымнан,

Жрегім шыдар ма еді трса келіп?

Арманым-бауырларым, аман крсем,

Кеудеме басар едім сйіп-шып.

Тркіндеп тркініме кріскенше,

алмасам жарар еді ажал келіп.

Болады кріскенше кім бар, кім жо?

Барады ойа арай мір тніп.

Тбее трт аяы ойнатасын,

Осынша алыс жерге мені беріп!

Жездені жетіне жарар кйі жо,

Сонда да дамыл бермес кнде керіп.

Тастаса тала ылып уанар ем,

Кмілсем тркінімні олында ліп!

1930 жыл, Гурьев аласы

МЕН ДЕ ТЕРМІН

 

Шіркін-ай ткен мір – тс ой крген,

Елестеп кз алдыа брі келген.

Ілескен не берсе де, бірі де жо,

Сонша мірден бойыма не бар ерген?

Замандас, сыйлас, рдас, айран андас,

Ортада аздай алып мір срген.

Айырылып туан елден, туан жерден,

Адасан жан сияты тзде жрген.

Соларды бірін крмей, кзден жат боп,

Толды ой сорлы кеуде алы шермен.

Ортада сайран ылып скен басым,

Бл кнде бтен жерде аып жрген.

Ждеткен маза емес ел мен жерім,

Саынып екі кзге лім келген.

Жматай туан жерім болса-даы

Рахат саналады бейнет крген.

Не крсе де ел ішінде, арман бар ма?

Жасы-жаман болса да з елінен.

арындас, аа-іні, рбы-рдас,

алайша мейірім анар жат ел, жерден?

ызы кн, жемісті мір артта алып,

Енді біз – бір ксеген крген кннен.

айтадан жат болуа саынбаймын,

Жан жо жаын рын іздеп келген.

Дниеден жылай-жылай мен де термін,

Дауасыз м шарасыз мды дертпен!

1930 жыл