Ауаны температурасын, ылалдылыын жне озалу жылдамдыын анытау

Атмосфералы ауаны температурасы негізінен кн сулесіні серінен ызан жер бетінен берілетін жылуымен жне аз дрежеде атмосфераны зіні тікелей жылуымен амтамасыз етіледі.

Ауа температурасыны туліктік жне жылды ауытуларына р трлі факторлар сер етеді: географиялы ендік жне осыан байланысты кн радиациясыны арындылыы, жерді теіз дегейінен тран биіктігі, жергілікті жерді бедері мен сипаты, теіздерді, теіз жне мхит аындарыны жаындыы, жер беті жабындылырыны сипаты жне т.б. Географиялы ендік нерлым жоары болан сайын, сорлым кн сулелері жерді бетіне лкен екею брышымен тседі, осыан байланысты жерді аз ыздырады.

сімдікпен жабылан топыра, тасты, мды немесе асфальтпен жабылан топыраа араанда, жылуды аз береді. Теіз дегейінен биіктеген сайын, ауаны температурасы тмендейді. Биіктікті белгілі бір млшерге дейін суі кезіндегі ауа температурасыны згеру шамасы атмосфераны температуралы градиенті деп аталады. Желсіз, суы ауа райы кезінде температуралы градиентті брмалануы - инверсия байалуы ммкін. Инверсия кезінде, жер бетінде жылы ауаны орнына, керісінше, ауаны суыыра абаттары жиналады. Ауырлау боландытан, олар здеріне ластаушыларды жинап, оларды сейілуіне кедергі жасайды.

Ауа температурасыны серіне адам ашы жерлерде де, жабы блмелерде де немі шырап отырады. Климатты аудана, ауа райы жадайларына, ндірістік жмысыны сипатына, блмелердегі температуралы режиміне жне т.б. байланысты адам азасына тек олайлы ана емес, сонымен бірге, олайсыз, те жоары немесе те тмен температуралар сер етуі ммкін. Температураны ке аралытаы згеруінде азаны жылу тепе-тедігіні саталуы химиялы жне физикалы жылу ретттеу рдісімен амтамасыз етіледі. Химиялы реттелу арылы зат алмасу рдістері арындылыыны згеруі есебінен азада жылу ндірілуі згереді. Мысалы, ауаны температурасы жоары боланда, зат алмасу рдістеріні арындылыы тмендейді, бл жылу ндірілуіні азайуына кеп соады, ал тмен температура кезінде, керісінше, жылу ндірілуі жоарылайды. Физикалы жолмен жылу реттелуі оршаан ортаа жылу берілуіні згеруімен іске асырылады. Жылу берілуіні негізгі жолдары сулелену (инфраызыл), конвекция, ткізу (кондукция) жне булану болып табылады. Жылу инфраызыл сулелену трінде кез келген ызан нысаннан, сонын ішінде, адамнан да шыады Оны арындылыы ауа температурасына емес, ызу дрежесіне байланысты болады. Адам азасы мен оршаан орта нысандарыны арасында сулелік жылуды здіксіз алмасуы жріп отырады. Сулелік жылуды тсуі мен оны берілуі арасында радиациялы балансы нлдік, теріс жне о болуы ммкін. Нлдік баланс кезінде, адам денесі жылуды аншалыты алса, соншалыты сулелендіріп отырады. Егер, адам терісіні температурасы оршаан заттарды орташа температурасынан жоары болса, онда адам сулелік жылуды, аланына араанда, кбірек береді, ал радиациялы баланс теріс болады.

Теріс радиациялы баланс ауаны олайлы температурасы кезінде де болуы ммкін, егер, блмелерді абыралары суы немесе ылалды болса, себебі мндай жадайда жылудын сулеленуі аз ызан беттерге арай арынды жреді.

оршаан заттар мен оршауларды температурасы адамны терісіні температурасынан жоарыра болан кезде, адам зі жылу беруге араанда, жылуды кбірек алады, яни о радиациялы баланс пайда болады. О радиациялы баланс азаны ызынуына, ал теріс баланс – салындауына кеп соады.

Жылу беруді конвекциялы жолында жылу адам денесіні бетіне тиіп тратын ауа массасына, ал кондукция жолында – денеге жанасан салын заттарды жылытуа беріледі. Булану арылы жылуды берілуі тері бетінен, кпе жне тыныс жолдарынан ылалды булануы арылы жреді. Азаны тыныштыы жадайында жне олайлы жылылы жадайда жылуды негізгі массасы - 55%-а дейін сулелену арылы, 29% - булану арылы, 15% жуыы - конвекция арылы беріледі.

15-25ºС температура диапазононында жылу реттейтін механизмдер ызметіне айтарлытай кш тспейді. 25-35ºС температурада жылу ндірілуі азайып, жылу берілуі кшейеді, ал дене температурасынан асатын ауа температурасы кезінде, жылу ндірілуі айтадан жоарылайды, сулелену жне ткізу жолдары арылы ммкіндігі болмайды, сондытан, жылу берілуі тек бір ана жолмен - булану арылы жолы жреді. Жоары температураны азаа сері ауырлы дрежесі р трлі азаны ызынуына келеді. Ол жоары температураны жедел жне созылмалы сері кезінде дамуы ммкін. Жедел гипертермияны жеіл трінде дене температурасы 38 ºС дейін жне одан да жоары ктеріледі, бас ауруы, бас айналу, лсіздік, жрек айнуы, су пайда болады. Ауыр дрежедегі денені ызуы ысты ту трінде (гиперпиретикалы трі) теді, бл кезде дене температурасы 39-41ºС дейін ктеріледі, артериялы ан ысымы бірден тмендейді, психомоторлы озу жне комалы жадай дамиды. Балаларда, сонымен бірге, ысты цехтарда жмыс істейтін адамдарда су-тз тепе-тедігіні бзылуы нтижесінде жедел гипертермияны сіір тартылатын трі дамиды. Жоары температураны созылмалы сері р трлі мшелер мен жйелерді функционалды жадайыны, су-тз тепе-тедігіні бзылуына кеп соады, брынан бар созылмалы ауруларды аымын ауырлатады, азаны арсы тру абілетін тмендетеді. Мысалы, анны ттырлыыны жоарылауы, сонымен бірге, ан тамырларыны кеейуі салдарынан шеткі ан тамырларында айналымдаы анны клеміні лаюына байланысты, жрекке тсетін жктеме жоарылайды, бл миокардта дистрофия мен гипертрофия дамуына келеді. Орталы жйке жйесіні функционалды жадайы бзылады, бл назар аударуды тмендеумен, озалу реакциясыны баяулауымен, имыл-озалыс координациясыны бзылуымен, жмыса абілеттілікті тмендеуімен сипатталады. Тер арылы сйытыты кп млшерде блінуі, зрді оюлануына жне зр шыаратын жолдарда тастар тзілуіне себеп болады. Сйытыты кп млшерде абылдау жне тер арылы хлор иондарын жоалту асазан сліні бактерицидтігіні тмендеуіне жне гастриттерді дамуына келеді.