Адамдарда таамды заттар мен нергия ажеттілігін анытау дістерін баалаыз
Халыты ртрлі топтарына арналан таамды заттар мен энергияны физиологиялы ажеттілік нормаларын таам тану ЗИ немесе медициналы жоары оу орындарыны жне дрігерлерді білімін жетілдіру институттарыны тиісті кафедралары зірлейді, жне ол мемелкеттік нормативтік жат болып табылады.
Физиологиялы нормалар - наты таматануды баалауды критериясы. Ол таамды азытарды ндіруді жне ттынуды жоспарлау мен азы-тлік орларын баалаудые ылыми негіздері болып саналады жне йымдасан жымдарды рациондарын есептеу шін де олданылады. Таматану нормасы, сондай-а, дрігерлік практикада жеке адамдарды таматануын баалау шін де жне оны тзету жніндегі сыныстарды негіздеу шін де олданылады.
Негізгі таамды заттар мен энергияны ажеттілігін анытау кезінде, сынылан энергия ттыну дегейіні длдігі шешуші рл атарады. Ол таам арылы азаа тсетін энергия мен оны шыыныны арасындаы диспропорцияны болдырмауы ажет. Дені сау адамдара энергия ажеттілігі:
1. дене жмысына активтілігіне (энергия шыынына),2. жынысына, жасына,3. дене салмаына,4. азаны жадайына5. климат жадайына жне баса да оршаан ортаны факторларына байланысты аныталады.Туліктік энергия шыыны адамны еркімен реттелмейтін жне реттелінетін трлерінен трады. Реттелмейтін энергия шыынына негізгі алмасуа жне таамны спецификасына-динамикалы серіне кететін энергия шыындары жатады. Реттелінетініне - барлы жмыс трін орындауа кететін энергия шыыны жатады.
Негізгі алмасу - тынышты жадайында азаны негізгі мірлік ызметтерін сатауа, тыныс алуа, жректі, бйректі т.б. жмысына кететін энергия шыыны. Негізгі алмасу млшері кп фактрлара байланысты: адамны жынысына, жасына, массасына, климат жадайына т.б. тулігіне 1000-нан 2000 ккалл дейінгі аралыта ауытиды. Негізгі алмасу йелдерге араанда ер адамдарда жоары. Ол ер адамдарды массасы мен дене клеміні лкен болуымен, блшы еттеріні кбірек дамуымен, зат алмасу рдістеріні интенсивті жруімен байланысты. Негізгі алмасу орта есеппен ер адамдарда 1700 ккал, йел адамдарда 1400 ккал.
Негізгі алмасу млшері балалар мен жасспірімдерде лкен адамдара араанда 1,5-2 есе жоары. Ол 2-3 жастаы балаларда-55 ккал/кг массасына, 6-7 жаста-42 ккал/кг, 16-17 жаста-34 ккал/кг, ал лкен адамдарда орта есеппен 24 ккал/кг, немесе 1 кг массасына 1 саатта орта есеппен 1 ккал. Бл балаларда су жне даму рдістеріні интенсивтілігімен, сондай-а, дене бетіні дене массасына атынасы лкендерге араанда арты болуына байланысты оршаан ортаа жылу берілуіні кп болуымен тсінідіріледі.
Негізгі алмасу ауаны температурасы тмен боланда, стресс жадайларында, дене ызуы ктеріліп ауыран кезде, аланша безді гиперфункциясы кезінде жне баса да кптеген факторларды серінен жоарылайды. Негізгі алмасуды тмендеуі аз таматананда, эндокринді бездерді гипофункциясы, гиподинамия кездерінде жне баса да жадайларда байалады.
Таамны спецификалы-динамикалы сері - таамны ртрлі рам бліктеріні - белоктарды, майларды, кмірсуларды серінен энергия шыыныны бірдей емес суі. Негізгі алмасуды е лкен кбеюі - 30-40 % дейін белоктарды абылдаан кезде байалады, майлар мен кмірсуларды абылдаан кезде азыра кбейеді: 14 % дейін майларды, 4-7 % дейін кмірсуларды абылдан кезде. Аралас таамдарды абылдаан кезде энергия шыыны тулігіне орта есеппен 15 % артады. Таамны спецификалы-динамикалы серін, азада таамды заттарды айналымы (алмасуы) шін ажетті, тотыу рдістеріні кшеюімен байланыстырады. Реттелінетін энергия шыыны балалар мен жасспірімдерде лкен адамдара араанда, негізгі алмасу сияты жоарылау. Егер лкен адамдарда энергия шыыны орта есеппен 45 ккал/кг рса, ол 1-5 жастаы балаларда 80-100 ккал, 13-16 жастаы жасспірімдерде-50-60 ккал. Мндай едуір энергия шыыны зат алмасу рдістеріні интенсивтілігі жоарылыымен, жылу берілуі жне балаларды имылдарыны кбірек болуымен, ал ересек жаста айтыландара осымша жмыс ауырлытарымен, спортпен, дене шынытырумен шылдануларымен байланысты.
Энергиялы балансты азаны энергия шыыны мен таам рационыны энергиялы ндылыын салыстыру арылы анытайды. Егер рационны энергиялы ндылыы туліктік энергия шыынын жаппайтын болса теріс энергиялы баланс пайда болады, егер энергиялы ндылыы энергия шыынынан едуір асатын болса, онда о энергиялы баланс байалады. О да, теріс те энергиялы баланс адамны денсаулыына зиян. Ол зат алмасуыны бзылуына, ртрлі жйелер мен мшелерде функционалды жне морфологиялы згерістерді пайда болуына кеп соады.
Наты халы топтары шін немесе жеке адам шін, ажетті энергия млшерін (санын) анытауды физиологиялы критерийі ретінде дене жмысына активтілік (белсенділік) коэффициенті алынан.
Дене жмысына активтілік коэффициенті - бл жалпы энергия шыыныны негізгі алмасу млшеріне атынасы.
Таматануды ндылыын (жеке адамны жне жымны) анкеталы, срау-салматы, есептеу, зертханалы, клиникалы, гигиеналы баалау дістеріне сипаттама берііз
Таматануды ндылыын гигиеналы трыдан баалау жеке адамны немесе йымдастырылан жымны таам рационыны саны мен сапасы адекваттыын, олара энергия мен таамды заттарды физиологиялы ажеттілігіне сйкес келуін, балансталандыын, таматану режиміні дрыстыын, таамды азытарды дрыс тадалып алынандыын анытаудан трады. Оны йымдастырылан жымны таматануын йымдастыруды баылау кезінде дрігер гигиена мамандары, ауруларды таматану сипатымен байланысын анытау шін жне ауру адамны рационын дрыс ру шін, сондай-а, йымдастырылан жымны (балалар башасында, санаторияларда, ауруханаларда т.б.) таматануын медициналы баылау кезінде емдеу саласындаы дрігерлер, таматану проблемаларын зерттеу кезінде ылыми зерттеу мекемелеріні мамандары жргізеді.
Наты (іс жзіндегі) таматануын баалауды ртрлі дістермен жргізеді:
1. Балансты;2. Бюджеттік;3. Анкеталы;4. Салмаын лшеу;5. Срап-салмаын лшеу;6. Таам мзірі бойынша есептеу;7. Таам статусы бойынша;8. Ауыру-сырау бойынша;
Баалау дісін тадау зерттеуді масатына байланысты жне йымдастырылан жымны таматануы зерттеледі ме, таам трін еркін тадап асханада таматануы зерттеледі ме немесе йде таматануы зерттеледі ме соан да байланысты.
Балансты жне бюджеттік дістерді таматану проблемасыны леуметтік-экономикалы сратарын зерттеу масатымен мемлекетті жоспарлау органдары жне статистикалы мекемелері олданады. Балансты діс арылы, халыа жеткізілетін жне халы ттынатын азытарды клемі бойынша мемелекеттік статистикалы есеп беру негізінде, халыты лкен контингенттеріні таматануы шін ажеттілігін анааттандыру дегейі шамамен орнатылады.
Бюджеттік діс отбасыны бюджетін жне таматануа кететін шыынын зерттеу негізінде адамдарды таматануын шамамен баалауа ммкіндік береді. Балансты жне бюджеттік дістерді кмегімен алынан материалдарды, сондай-а, халыты таматануын рационалды ету мселелерін зерттеу жне зірлеу кздерінде гигиенистер де олданады.
Анкеталы, салмаын лшеу жне срау-салмаын лшеу дістері отбасыны жне жеке адамдарды таматануын гигиеналы трыдан баалау шін олданылады. Анкеталы дісте зерттеуге алынан адамдар, йде абылдайтын таамдарды (азытарды) ассортименті, млшері, таамдарды аты, таматану режимі жне басалары крсетілген анкета сратарына жауап береді. Анкеталы діс орындалуы жаынан арапайым, біра длдігі е тмені, себебі те субúективті, таматану жадайы туралы тек шамамен алынан мліметтер береді.
Салмаын лшеу дісі таам дайындауа кететін азытарды, одан шыатын алдытарды, дайын таамдарды, таам алдытарыны салмаын лшеуге содан со салмаын ескеріп туліктік рациондаы энергиялы ндылыын жне рамындаы негізгі таамды заттарды есептеуге негізделген.
Срау-салмаын лшеу дісі, аралас діс, анкеталы срауды жне таам дайындау кезінде азытарды таразыа тартып лшеуді арастырады. Азытарды жне дайын таамдарды таразыа тарту нтижелері бойынша жне йден тыс жерлерде осымша таматануы туралы сраудан алынан мліметтері бойынша рациондаы калориясына, рамындаы негізгі таамды заттара есептеу жргізеді, содан со таматану сипаты мен режиміне баа беріледі, зерттеуге алынан адамдара арналан энергия мен таамды заттарды ажеттілік нормаларымен жне таам статусыны крсеткіштерімен салыстырып оны адекваттылыын анытайды.
оамды таматануда трып толы туліктік рацион алатын йымдастырылан жымдарда (бала баша, балалар йі, мектеп-интернаттар т.б.) таматануыны ндылыын баылауды таам мзірі (мзір-жіктемесі) бойынша есептеу дісімен жргізеді (2 таырыпты ара).
Таам мзірінде крсетілген азытарды жне дайын таамдарды энергиялы ндылыын, рамындаы негізгі таамдарды жеке абылдаулары бойынша жне бтіндей тулік бойынша “Таамды азытарды химиялы рамы” жніндегі кестелерді кмегімен анытайды. Содан со дайын таамдарды наты (іс жзіндегі) химиялы рамы мен энергиялы ныдылы оларды брын есептеп тапан мліметтерін жне зерттеуге алынан топтаы адамдара арналан таамды заттар мен энергияны ажеттілік нормаларына сйкес келуін анытайды.
Наты (фактический) таматануды зерттеуді е дл дісі, дайын таамдарды калориясын жне оны рамындаы негізгі таамды заттарды химиялы жолмен анытаудан тратын, зертханалы діс. Оны йымдастырылан жымдарды, сіресе тулік бойына болатын балалар башасында ауруханаларда т.б. наты таматануын гигиеналы трыдан баылау кезінде Санэпид мекемелері олданады. Зертханалы дісті таматану проблемалары жніндегі ылыми зерттеулерді жргізу кезінде де олданады.
Адам таматануыны жадайы туралы “Таам статусыны” крсеткіштері бойынша да жорамалдауа болады.
Таам статусы - белгілі бір дрежеде таматануды ндылыын крсететін адамны денсаулы жадайыны крсеткіштері. Таам статусын деттегі, оптималды, арты, жеткіліксіз деген трлерге бледі.
°деттегі таам статусында адам алыпты жадайда мір сруі шін жеткілікті, нормалар бойынша таматанады. Экстремалды жадайды ескергендегі арнайы нормативтер бойынша таматануа, оптималды таам статусы тн. Арты жне жеткіліксіз таам статусы таматы заттарды азаа арты немесе жеткіліксіз тсуімен байланысты.
Таам статусын баалау шін антропометрлік мліметтерді (бойыны зындыы, дене массасы, массасы-бойыны зынды крсеткіштері, тері асты май абаты атпарыны алыдыы жне басалар), клиникалы араудан алан, биохимиялы (белок, май, кмірсу, минерал алмасуыны крсеткіштері, анны, несепті рамындаы друмендер) жне функционалды зерттеулерді мліметтерін пайдаланады.
Практика жзінде таматануды сапасын баалау кезінде оны энергия жне витаминдері жаынан адекваттылы дрежесін жиі анытауа тура келеді. Таматануды энергиялы адекваттылыын баалауды негізгі критерийлері: дене массасы, масса-бойыны зынды крсеткіші жне тері астылы май абатыны алыдыы, ал друмендік адекваттылыыны критериялары: гиповитаминоз немесе гипервитаминоз белгілері (таырып 3).
Зерттеуге алынан адамны наты массасы берілген жыныстаы, жастаы, бойыны зындыындаы адама арналан идеалды массасымен (кесте 4) немесе шектік рсат етілген массасымен (кесте 5) салыстырылады.