Санау жйелері – сандарды рнектеуді андай да бір тсілі жне оан сйкес сандармен рекет жасау ережелері.
Брыны жне азіргі олданылып жрген барлы санау жйелері позициялы жне позициялы емес санау жйелері болып екі лкен топа блінеді. Позициялы санау жйелерінде цифрды мні орналасу орнына туелді, ал позициялы емес санау жйелерінде туелді емес. Позициялы емес санау жйелерінде р цифрды мні оны тран орнына туелді емес. Позициялы емес санау жйелеріні ішінде е кп тарааны – римдік санау жйесі.
Позициялы санау жйелері
Позициялы санау жйелерінде рбір цифрды мні, осы санны жазылуында тран орнына туелді. азіргі кезде ке тараан позициялы санау жйелеріне онды, екілік, сегіздік жне он алтылы жйелер жатады. рбір позициялы жйені наты аныталан цифрлар алфавиті мен негізі бар.
Позициялы санау жйесіні негізі цифрлар санына те жне крші позицияда тран бірдей цифрларды мндері неше есеге ерекшеленетінін анытайды.
Сандарды бізге йреншікті жазылу жйесі онды жйе деп аталады, ол он араб цифрларынан трады. Кез келген санды жазу шін 0-ден 10-а дейінгі 10 цифр олданылады, оны негізі 10-а те; екілік жйеде тек 0 жне 1 цифрларын олдануа болады, негізі-2; сегіздік жйе сегіз цифрдан трады, негізі – 8; он алтылы жйеде онды санау жйесіні он цифры жне алан 6 цифрды орнына латын алфавитіні ріптері олданылатын, барлыы он алты цифр бар, негізі – 16.
Позициялы санау жйелері
Санау жйесі негізі Цифр алфавиті
онды 10 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9
Екілік 2 0,1
Сегіздік 8 0,1,2,3,4,5,6,7
Он алтылы 16 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9 А(10),В(11),С(12),Д(13),Е(14),F(15)
Онды санау жйесі
Бл жйеде сандарды жазу шін он цифр олданылады: 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9.
Онды жйе позициялы болып табылады, йткені онды санны жазылуында цифрді мні оны позициясына немесе сандаы орнына байланысты.
Мысалы, 777 саны жеті жздікті , жеті ондыты жне жеті бірлікті осындысын білдіреді.
777= 7*102+7*101+7*100
Санны цифрына блінетін позицияны разряд деп атайды.
Екілік санау жйесі
Екілік жйеде детте онды емес, позициялы екілік санау жйесі, яни негізі «2» санау жйесі олданылады.
Екілік жйеде кез келген сан 0 мен 1 цифрларыны кмегімен жазылады да, екілік сан деп аталады.
Екілік санны рбір разрядын (цифрын) бит деп атайды.
Сегіздік санау жйесі
Сегіздік санау жйесіні негізі 8-ге те, ал 0,1,2,3,4,5,6,7 сандары алфавиттік сандар болып табылады.
Оналтылы санау жйесі
Екілік сандарды жазуды ысарту шін негізі 16 санау жйесін яни оналтылы санау жйесін олданамыз.
0,1,2,3,4,5,6,7,8,9 A, B, C, D, E,F
Сандарды бір санау жйесінен баса санау жйесіне ауыстыру.
Сандарды бір санау жйесінен баса санау жйесіне ауыстыру жиі кездеседі. Санды екілік, сегіздік немесе оналтылы жйелерден онды жйеге ауыстыруды арастырды.
Бтін онды сандарды екілік санау жйесіне ауыстыру.
89110=11011110112
Онды блшектерді екілік санау жйесіне ауыстыру.
Ауыстыру ережесі: Онды о блшекті екілік санау жйесіне ауыстыру шін блшекті 2-ге кбейту керек. Кбейтіндіні бтін блігін екілік блшекті тірден кейінгі бірінші цифры ретінде алып, блшек блігін айтадан 2-ге кбейту керек.
Онды сандарды сегіздік санау жйесіне ауыстыру.
Сандарды онды жйеден сегіздік жйеге ауыстыру шін екілік жйеге ауыстыру дісін олдануа болады. Трлендіретін санды онды жйені ережесі бойынша 7-ден аспайтын алдыын еске сатай отырып, 8-ге бледі.
Онды сандарды оналтылы санау жйесіне ауыстыру.
Онды сандарды оналтылы жйеге жоарыдаы сас ауыстырады. Айырмашылыы –берілген сан 8-ді орнына 16-а блінеді.
26.Апаратты асиеттері. Кез келген аиат мірдегі объектілерге тн ішкі жнесырты асиеттерін анытауа болады. Сырты асиеттер объектіні баса объектілермен серлесу барысында аныталатын асиеттер боландытан, апарат шін маызды сырты асиеттер оны ттынушы (абылдаыш) кзарасынан анытайтын асиеттер. Апаратты аталан асиеттері:
Объектілік жне субъектілік асиеті. Апаратты жеке кзарастар мен талылаудан туелсіздігін анытайтын асиет
Толыты асиеті. Апаратты объектіні немесе рдісті толы мінездеу асиеті. Бл асиет апаратты сапасын жне оны ажетті шешім абылдауа жеткіліктігін анытайды.
зектілік (длуаыттылы) асиеті. Апаратты аымды уаыт мезетіне сйкестік дрежесін анытайтын асиет. Бл асиет апаратты толытыымен біріге отырып оны ндылыын анытайды.
Аиатты асиеті. Апаратта жасырын ателіктерді болмауы асиеті. Апарат абылдаыш алан уаытта белгілі млшерде «апаратты шуыл» болуы ммкін, ол нерлым аз болса, апаратты аиаттыы жоарылайды.
атынау ммкіндігі асиеті. Пайдаланушыны апаратты алу ммкіндігі дрежесін анытайтын асиет. Апарата атынау ммкіндігіні жотыы оны атынауа ммкін емес етеді.
Адекватты асиеті. Апаратты зі бейнелейтін объектіге немесе былыса, рдіске бірмнді сйкестігін анытайтын асиет. Бл асиет аиатты жне олданушы мтаждыына сйкес келу асиеттерімен аныталады.
Эргономды асиеті. Белгілі олданушы шін апаратты пішімі мен клеміні ыайлылы дрежесін крсететін асиет.
Апаратты ішкі асиеттеріні маыздылары оны ішкі рылымы жне клемі (млшері) болып табылады.
Ішкі рылымына байланысты:
— мліметтер немесе арапайым логикалы реттелмеген малматтар жиынтыы;
— логикалы реттелген, йымдастырылан мліметтер жиынтыы.
Апаратты деу (аылш. information processing) —
1. берілген программа бойынша мліметтермен белгілі бір рекеттерді орындау. Мндай рекетгерге мліметтерді іздестіру, мліметтерді сорттау, оларды талдау жне біріктіру жатады. Экономикалы жне инженерлік есеп-исаптар, ылыми-техникалы мселелерді шешу жне ндірісті басару мселелері де мліметтерді деу процесі болып саналады. Ондаы алашы мліметтер есептеулер жолымен соы нтижеге айналады;
2. алдын ала аныталан масата жету шін берілген мліметтерді (бір ережеге жинастырылан нсаулар бойынша) трлендіру дісі
Апаратты деуд негізгі ралы компьютер. Компьютер (аылш. computer — «есептегіш»), ЭЕМ (электронды есептеуіш машина) — есептеулерді жргізуге, жне апаратты алдын ала белгіленген алгоритм бойынша абылдау, айта деу, сатау жне нтиже шыару шін арналан машина. Компьютер дуіріні бастапы кезедерінде компьютерді негізгі ызметі — есептеу деп саналатын. азіргі кезде оларды негізгі ызметі — басару болып табылады.