Азастанны Ресейге бодандыа туіні басталуы.

аза халыны Ресей империясыны ол астына кіру рдісін алдымен Кіші жз бастады. 1730 жылы Петербора білайыр хан Сейтл батыр ойдаллы мен тлымбет би оштайлы бастаан елшілік жібереді. араша айында елшілік Петербора жетіп, білайырды хатын Ресей патшайымы Анна Иоановнаа* тапсырады. Хатта Кіші жзді Ресейді ол астына алуы туралы тініш жазылан еді. Бл уаыта дейін Ресей империясыны рамына Еділ алматары, Кабардин князьдігі, Грузия толы осылан болатын. білхайыр елшілігі жоары дрежедегі сыйрметпен абылданады.

1731 жылы 19 апанда Анна Иоановна «білайыр ханды жне бкіл аза халына оларды Ресей империясыны ол астына алуы туралы» грамотаа ол ояды. Онда білайыр хан мен оны ол астындаы халы Ресей бодандыына мынандай шарттар негізінде абылданатыны туралы баяндалады:

Біріншіден, жоары мртебелі императорымыза адал ызмет етуге жне бізге башрттар ызмет еткені сияты жаса тлеуге ант бересіздер.

Екіншіден, Ресейді ол астындаы халытардан ешандайда тонаушылы пен кпеге жол берілмейді.

* аза жеріне Ресейді ыпалы мен отарлауды кшейе бастауы, ал кейіннен азастанны Ресей рамына толы енуі сол кезедердегі билеушілерді саясатына тікелей байланысты болан еді. Ол алашы император лы I Петрден басталады (басару уаыты 1682-1725 );

шіншіден, егер сендерге, айсатара баса біреулер басыншылы жасаса, Ресей императоры тарапынан ораласыздар жне сіздер Ресейді ол астындаы ел болып табыласыздар.

Тртіншіден, башрттар мен Ресейді рамындаы баса да халытар сіздерді ттындарыызды босатады, ал сіздер ресейлік ттындарды босатуа, башрттармен жне алматармен бейбіт жадайда труа уде етесідер».

білайыр хан мен баса да ел билеушілерінен тиісті ант абылдау шін Ресейді сырты істер коллегиясыны тілмашы А.Тевкелев бастаан елшілер жіберіледі.

аза билеушілерін Ресейге бодан болу жнінде ант беруге кндіру шін А.Тевкелевке маызды саяси кілеттер беріледі. Сондай-а оны елшілігі аза жерінде геодезиялы жмыстар жргізіп, айматы географиялы жадайы, аза халыны дет-рпы мен салт-дстрі туралы мліметтер жинауы тиіс болды.

Оан «ырыз-аза ордасына, оларды Ресей ол астына алу шін жіберілген шыыс тілдеріні аудармашысы М. Тевкелевке Мемлекеттік Сырты істер коллегиясыны нсауын» табыс етіледі. Бл «Нсау» бойынша ол кнделік-журнал жазып отыран. Ондаы жазбалар сол кездегі тарихи оиалар жайында нды деректер бере алады. «Нсауды» бір блімінде: «Хан мен асаалдар жне баса ырыз-айсатар адалды туралы антты ранмен берсін, оны бекіту шін ол ойып Тевкелевке берсін... егер олар одан бас тартса, онда Тевкелев оларды кндіру керек», - деп жазылан.

Анна Иоановна білайыр хана арнайы сыйлы жіберген: ылыш, ндыз ішік, ара тлкі терісінен жасалан екі тыма т.б. Сыйлытарды хан ант абылдаан со ана беруге нсау берілген. 1731 жылы 5 азанда А.Тевкелев Ырыз зені бойындаы Майтбе дегн жердеп білайыр ханны ордасына келеді. Елшілерді білайырды лкен лы Нралыны басшылыымен лкен рметпен арсы алады.

Елшіні абылдау рсімі кезінде аза билеушілері арасында Ресей бодандыын абылдау мселесінде бірлік пен бірауыздылыты жотыы білініп алады. А. Тевкелев, аза слтандары мен асаалдарды бір блігіні орыс мемлекетіне баынуа зілді-кесілді арсы екендерін тсінеді. Оларды ханны ыпалына кнбейтінін де сезеді. Бл жадайды шиеленістіре тскен еді. А.Тевкелевті кмекшісі, Ресейге адал ызметі шін тархан атаы берілген башрт Таймас Шаимова Табын руынан шыан Бкенбай батыр, оны кйеу баласы Есет батыр жне олара туысты байланысы бар дайменді мырза Ресей бодандыын абылдау туралы антты олдауды йымдастыруа келісім береді. Онымен оса А. Тевкелев «туелсіздікті жатаушыларды бірнешеуін сатып алды». Нтижесінде 1731 жылы 10 азанда Ресей бодандыын абылдау жне оан адал болу женінде антты бірінші болып білайыр хан, онан со Бкенбай батыр, онан кейін Есет батыр мен дайменді мырза береді. Ханнан баса алаш ант абылдаандар ішінде 29 беделді би-слтандар мен батырлар болды. Осылайша Кіші жзді Ресей империясыны ол астына туіні алашы адамдары басталан еді. 1732 жылы 24 арашада А. Тевкелев кері айтады.

азастанны Ресейге осылу рдісі аза халыны тадырындаы те иын кезеде дипломатиялы жолмен басталып, XIX асырды 50-60- жылдарында скери кш олдану арылы аяталды.

XVIII асырды 30-жылдарында жоарларды аза жеріне шабуылдары басталып, сіресе Орта жзге ауіп тндірді. Бл жадайда 1734 жылы 10 маусымда Анна Иоановнаны жарлыы бойынша Орта жз билеушілеріні орыс бодандыынан абылдауы мжбрліктен туан саяси адам болды. Біра Орта жз лі де болса дербестігін жоалтпаан еді. Орта жз ханы Смеке айтыс боланнан кейін бл жарлы жзеге асырылмай алды. 1822 жылы М. Сперанскийді «Сібір ырыздары туралы Жарысы» енгізілгенге дейін Орта жз з алдына дербес мір сре берді.

аза мемлекеттілігін сатап, оны ныайтуда аза ханы Абылай (1711-1781) крегенді рі шебер дипломатиялы саясат жргізді. 1748 жылы Ресей бодандыын абылдаан беделді слтан оны сатай отырып, 1756 жылы ытай бодандыын да абылдайды. Біра іс жзінде з алдына туелсіз саясат жргізген болатын.

1733-1734 жылдары лы жзді билеуші асйектері де орыс бодандыын абылдау туралы шешім абылдайды. Жолбарыс хан бл жнінде Петербора тініш жасайды. 1734 жылы 10 маусымда Ресей кіметі лы жзді ыпалды ру басыларын орыс еліні ол астына алу жнінде грамота абылдайды Біра лы жзді Ресейден территориялы трыда ашыта орналасуы, халыаралы жне ішкі жадайды крделілігі лы жзді Ресейге толыымен осылуына біршама кедергі жасап, оны кейінге алдыран еді.