Нердегі типтілік мселесі. Типтік бейне.
Жоспары:
2.1 Типтік былыс, типтік шынды туралы тсінік.
2.2 Типтендіру трлері жне ерекшеліктері. Типтендіруді нер задылыы (Гегель, Белинский) екендігі
2.3.Кркем бейнені танымды-эстетикалы мні. дебиет туралы ылымны кркемнер теориясы, эстетика, философия, тарих. тіл білімі т.б. ылым салаларымен байланысы.
дебиеттер:
1. Белинский В.Г. деби-сын маалалар. Алматы, 1987.
2. Жмалиев . Стиль-нер ерекшелігі. Алматы, 1966.
3.Мапырлы С. дебиетті тектері мен трлері. Алматы, РБ, 1994.
5.дебиеттану терминдеріні сздігі .1998.
6. Бахтин М. Вопросы литератури «эстетики». М., 1975.
7. Гегель Г.В. Эстетика. В 4-х томах. Т.3. М., 1971.
ткенде шыармашылы процесс барысын пайымдаанда типтендіру, кркем жинатау секілді аса маызды ымдар сырын тсіну, білу ажеттігін бастап айтанбыз. Енді осы гімені жаластырмапыз.
дебиеттану ылымында біріншіден, типтендіру немесе типизация, кркем жинатау деген ымдар детте зара мндес тсініктерді ретінде атар алынып олданылып жр. Бл дрыс.
Типтендірусіз, кркем жинатаусыз мір шындыы нер шындыына, яни кркем шындыа айналмайды. Гегельді «типтендірусіз кркем шынды жасалмайды» деуі, сондай-а, Белинскийді «Типизм дегеніміз шыармашылы задарыны бірі, онысыз шыармашылы жо» деп тжырымдауы бл мселені айырыша маызын танытады.
Алайда, бір ескерер жайт типтендіру барлы нер трлеріне емес, реалистік нерге ана тн ерекшеліктерді бірі. Орысты В.Днепров, Б.Сучков сынды алымдарыны пікірінше типтендіру (типизация) нерді реалистік арнада дамуыны жоары кезеінде ана байалатын ерекшелік. Наыз реалистік нерге тн задылы. Типтендіру проблемасыны ылымда ХІХ асырды ІІ жартысында атты ктерілуі, кн тртібіне ойылуы тегін емес. ХІХ асыр реализмні, реалистік нерді Европада, орыс дебиетінде айырыша дуірлеген кезеі тл дебиетіміздегі Абай ледеріндегі здік кркемдік жинатау лгісін еске тсірейік. Абайды сатиралы ледеріндегі типтер, саяси-леуметтік лирикасындаы мір шындыыны тере бейнеленуі, мны брі шынайы, кемелденген реалистік нерге тн ерекшеліктер.
Типтендіру яки кркем жинатау, сонымен нер задылыы. Бл аламгерді жазатын таырыбына, зін толандыран мір мселелеріне орай зерттеп-жинаан материалын (тарихи деректері, ауызекі гіме, шешендік сз, архив жаттары, кино-теледидар хабарлары, ойылымдары, баспасз материалдары, мірбаянды жайлар, естеліктерді, трлі жаттар т.б.) шыармасында бейнелер уаыта, кезеге, кейіпкерлер болмысына, танытпа идеясына, кзарасына сйкес лайытап екшеп-елеуі, аса мнді, ажетті деген дерек, фактілерді, оиаларды срыптауы. Сйтіп осындай сзгіден ткен, тадалып-іріктелген материалдарды шыарманы сюжеттік-оиалы желісінде, кріністерде кейіпкерлер тлаларын даралау, мінездерін айындау, бір-бірімен арым-атынасын бейнелеу масатында шеберлікпен олдана білу. мір шындыынан алынып, срыпталып, жинаталан рбір дерек, деталь, факт шыарма идеясына сай суреттеліп отыран оиалар желісінен, кейіпкерлерді арым-атынасы жйесінен, тартыстан зіні лайыты орнын алуы шарт. Кріп отыранымыздай типтендіру, жинатау процесі мір материалына, яни мір шындыына негізделеді екен.
Суреткер рине, кез келген мір былыстарына, оиаларына кіл аудара бермейді, оны оам тіршілігінде орын алан типтік шынды, типтік былыстар кбірек ызытырады, міне ол осы жайларды барынша жан-жаты зерттеп, жинатап, кркем шындыа айналдырады.
Кркемнер теориясында типтілік мселесі, типтік былыс немесе типтік шынды деген ымдар бар. Блар те келелі, ауымды рі маызды мселелер.
Типтендіру процесіні жай-жапсарын типтілік, типтік шынды ымдарымен сабатастыта ана толы тсінуге болады.
ылымда типтілік немесе типтік шынды, былыстар деп оам міріндегі мынадай екі жадайды айтады.
1) мірде, адамзатты оамды мір-тіршілігінде брыннан бар, сан асырлар бойы алыптасан, халыты, лтты міріні ажырамас крінісіне айналан былыстар, адамды арым-атынастар, салт-дстрлер, шаруашылы ксібіне, жалпы міріне байланысты орныан тсінік-ымдар, ерекшеліктер, жайлар.
2) оам міріні тыныс-тіршілігінде бгін сиректеу кездессе де, даму, ркендеу болашаы мол былыстар, жадаяттар да типтік былыстар атарына жатады.
Енді натыра тоталайы.
лтты, халыты оамды міріні бар саласында ке орын алан, оны тарихи мір-тіршілігіні ажырамас белгі-крінісіне айналан былыстар, кріністер дегеніміз не? аза халыны тарихи ткен мір ткелдеріне атысты айтар болса, бл жер дауы, жесір дауы, барымта, халыты дет-рып, салт-сана, ксібіне, трмысына байланысты алыптасан баса да жайлар (саятшылы, мал бау, ыз зату, келін тсіру т.б.).Халымызды ткен мір жолдарын негізгі ксібі мал боландытан жер дауынсыз, ескі ым, дет-салт стемдік еткендіктен жесір дауынсыз, ру мен ру арасындаы немесе билікке таласан болыс-билер арасындаы бітпейтін бсеке-баталастысыз, барымтасыз елестету иын. Сондай-а ХУІІ-ХУІІІ аза еліне жасалан шапыншылы жорытар, дере кшкен, азып-тозан халы тіршілігі, есін жиып елін жауа бастаан ерлер, батырлар жорыы, анды шайастар, аза еліні жеісі, міне бл жайлар да аталан асырлара тн типтік шынды, типтік кріністер. Одан бергі дуірлердегі отаршылды кезеіні з типтік кріністері, з типтік шындыы таы бар...
Кешегі социалистік оамны типтік шындыы (20-30 жылдардаы жымдастыру, байларды конфискелеу, 30-жылдар аштыы, репрессия, тап тартысы, бесжылдытар, колхоздар, съездер, партия, комсомолды іс-шаралар, салтанатты мерекелер, ебекшілер шеруі т.б.) з алдына бір баса.
Типтік шынды, типтік кріністер белгілі бір оамны шындыынан туындап алыптасады, орныады. Алайда кейбір типтік кріністер мен былыстар оамды згерістерге орай жойылып, мірден кетіп, орнына жаадан туындаан былыстарды (намды, намсыз)келуі де задылы.
Социалистік оам ыдырап, орнына нарыты кезе, жаа оамды арым-атынастар орнады. Осыан сай оамымызда жаа типтік былыстар, кріністер бой ктерді (жмыссызды, жабайы сауданы етек алуы, ылмысты кшеюі, арттар йлері, жетімдер йлеріні кбеюі, аылы оыту, жекеменшіктік ксіп трлері т.б.). Бл бгінгі оамды мірді намды, намсыз типтік былыстары, шындыы. Бгінгі заман, оам таырыбына алам тартысы келген жазушы бл типтік кріністерге кз жма арай алмайды. Бл типтік шынды кріністерін зерттемей жне шыармасында бейнелемей трып, жазушы бгінгі аласапыран мір шындыын шынайы таныта алмайды.
Сонымен, типтік шынды немесе типтік былыс, кріністер дегеніміз оам тіршілігінде кеінен орын алан былыстар, бір сзбен айтанда заман шындыы екен.
Типтік мір шындыы немесе былыстарды нер шін маыздылыы неде? Неліктен аламгерлер з туындыларында типтік мір шындыын, кріністерді бейнелеуге, танытуа баса кіл бледі? аламгер шін мндай былыстарды егжей-тегжейлі зерттеу жне бейнелеу белгілі бір дуірді тынысын, сол кезедегі оам, халы міріні алуан маызды ырларын амти жне оны шынайы таныту шін керек. йгілі «Абай жолы» роман-эпопеясын алайы. Шыармада ХІХ .ІІ жартысындаы жне ХХ . Басындаы азаты оамды міріні алуан ырын танытатын аншама типтік кріністер (жер дауы, жесір дауы, билер кесімі, ру мен ру арасындаы баталастытар, билікке таласу, болыс сайлауы отаршылды келген билік-басару жйесіндегі жне трмысындаы згерістер т.б.) кркем бейнеленуін тапан. Жне бл типтік былыстарды бейнеленуі шыарманы реалистік сипатын ерекше арттырып тр.
Сонымен типтендіру, кркем жинатау типтік мір былыстарына негізделеді екен.
Типтендіру жалпы аланда екі баытта (орта масаттаы) іске асырылатынын мытпау жн. Біріншісі, жоарыда айтылып ткендей мір материалын срыптау жне оларды шыарма сюжетінде, оиалар желісінде идеяа сай іске жарату. Екіншісі, кркем бейне сомдау процесінде оны характерін даралау масатында прототипті пайдалану, баса да типтендіру амалдарын іске асыру.
Сз нерінде кркем бейнені мсіндеу, характерін даралау процесінде олданылатын типтендіру тсілдері де алуан трлі. Негізінен кркем бейнені тлалауда олданылатын типтендіруді ш трі бар. Солара жеке-жеке тоталып, мысалмен ой-пікірімізді дйектейік.
1. Белгілі бір леуметтік топты, ауымны шындыын, арманын, кзарас-танымын бір кркем бейнені тласында жинатап таныту. Бл кркем бейнені жасауда те жиі кездесетін рі німді тсілді бірі. Тл дебиетімізді ары-бергі тарихына барласа, мысалды кптеп табамыз. жібай, Жора Нрым, нанбай, Дркембай, Базаралы, Шкен мырза, Тірберген, Еламан, Ждігер, зім... Блар кзараты оырмандара етене таныс р заманны леуметтік типтері. Дркембай бейнесі арылы арапайым халыты асиеті де, асіреті де танылса, Базаралы да сол кпшілікті, халыты кілі, оны релі, ірі, кесек рекеттері, биік рухы, крескерлігі, арман ойы халы асарымен тыыз абысып жатыр. «ан мен тердегі» тірсінген Тірбергенді алыыз. Дмді ортаны кілі, аасы болыс болан, солылдаан бай мырзасы, еркін рекет, билікті иесі Тірберген бейнесі, оны замана желі басаша соып, кешегі елеусіз Еламандар тарих сахнасына шыан, тап кресі ызан кездегі іс-рекеттері, а скеріне жолбасшы болуы, тарих дгелегін кейін брысы келіп жанталасуы кп нрсені аартпай ма?
2. Типтендіруді амал-тсілі бір лта, халыа тн озы лтты асиет-сапаларды, таным-тсінікті бір кркем бейнені тласында жинатап беру. Бл, рине, намды типті, бейнені тласы арылы танылатын идеялы шешім. Жоарыда аталан Дркембай арт, Абай, Базаралы, анаат би («Соы кш»), Сырбай.....
С.Мановты «Сырдария» романындаы Сырбай бейнесіне тоталайы. Сырбай даламыз андай ке болса, кіл-пейілі де сондай ке, бар болмысымен (ой-толаныстары, таным-тсінігі, іс-рекеті, згелермен арым-атынасы т.б.) аза халыны асыл мінезін танытатын лтты жиынты бейне. Оны танымында, іс-рекетінде бан мысалдар кп. Мселен, артты канал рылысы басталанда салтанатты жиын алдындаы рбанды шалу ниетін алайы. Жаа заман канал рылысын бастарда з жоралысын (салтанатты митинг) жасаса, лтты таным иесі, халыты лы арманы іске асатын болды деп уанан Сырбай арт бл оиаа орай халы дстріне сай рбанды шалып, істі стін тілемекші болады. Жалыз лы Дулет ан майданда жргенін еске алып, «Жалыз ая ас тгілсе, арты тыыр алады-ау» деп уайымдап, баласыны перзентті болуын тілейді. Келініні аяы ауыр екенін естігендегі оны ішкі ойын аламгер былай береді: «Нсіл деген сзді «л» деп атын ол уанышты тілекпен л нмере сюді ктті». Сырбайды шаыра иесі-л бала келсе дниеге деп тілеуі де, канал рылысы басталар стте рбанды шалуа буыршынды кеп оюы да лтты дет-салт, дстрімізге етене тн ой, рекеті. Бабалар ашанда бір лы жорыа аттанарда немесе бір игілікті істі бастарда рбанды шалып, кпшіліктен бата тілеген ой.
3. Типтендіруді сз неріні ары-бергі тарихында кеінен олданылатын таы бір трі-сатиралы типтендіру тсілі. Сатиралы туындыа мір-тіршіліктегі, Адам болмысындаы намсыз, келесіз жайлар арау болатыны млім. Автор оам міріндегі, адам бойындаы келесіздіктерді ашып суреттеп-бейнелеп, олардан аула болуды, оамны мндай міндерден арылуы ажеттігін ктереді. Осы масатына орай сатиралы туындыларда бейнеленетін мін, олылы, намсыз жайлар лайтылып, сіреленіп суреттеледі. Демек, сатиралы типтендіру процесінде сірелеу тсілі басым, жиі олданылады. Масаты да айын: намсыз былыстарды лайтып, жан-жаты ашып крсету, сол арылы ондай ылытардан, былыстардан кпшілікті жирендіру.
Абай абызды йгілі сатиралы туындыларын-ледерін еске тсірейікші. «Болыс болдым мінеки» леінде намсыз тип-болыс бейнесі сірелеу тсілі арылы жасалан. Іліп алар инені жасуындай бір жасы ылыы жо, керісінше, барынша матанша, алыш та бергіш параор, жарамса, надан, екіжзді жанны типін Абай сірелеу тсілін тымды олдану арылы оыан кпшілік жиренердей етіп сомдаан. Гогольді «Ревизор» комедиясындаы Хлестаковтан бастап, Дуанбасы жне оны тірегіндегі шенеуніктер бейнелері де сатиралы типтендіру (сірелеу) тсілімен мсінделген. йгілі орыс сатиригі Салтыков-Щедрин «Бір мжыты екі генералды алай асырааны туралы» туындысында генералдарды жатып ішер жалаулыын, асатыын, тоышарлыын танытуда сатиралы сірелеуді шегіне жеткізе пайдаланан.
сірелеу, кеірек алып арастыранда, шындыты бейнелеу, таныту тсілі ретінде тек намсыз былыстарды крсетуде ана олданылмайды. Реалистік, романтикалы мазмндаы баса туындыларда да (жанрларда да) сірелеу орнымен олданылады. Кешегі кеестік дуірді «атал дебиет» («Строгая литература») аталан дебиетінде де бл тсіл жиі рі тымды олданыс тапанын .Мстафинні «Миллионер» повесінен, С.Бабаевскийді «Алтын жлдызды жігіт» романынан т.б. креміз. Бл туындыларда сірелеу намды, озы былыстарды, социалистік оам артышылытарын насихаттау масатында олданылан.
сірелеу тсілі, сіресе реалистік туындыларда орнымен, орайымен олданылмаса, шыарма шырайына-шынайылыына клеке тсіреді, жасандылыа жол ашылады. «Миллионерде» осындай кемшілік бар.
ХХ асырдаы аза дебиетіні лы туындысы – «Абай жолында» сірелеуді демі, тымды лгілері тнып тр. аза ыздарыны крік-ажарын, жасты, махаббат сезімдерін, дала арттарыны даналыы мен даралыын бейнелеуде характер табиаты мен идеяа сйкес олданылан шекті сірелеу тсілі сезіледі. М.уезов азаты кшпелі міріні кріністерін, сондай-а аталан кейіпкерлер бейнесін зге суреттеу тсілдерімен атар сірелеуді де гиперболизация дегейіне жеткізбей, реализм арнасында тымды пайдаланан.
3.Кркем бейнені танымды-эстетикалы мні. дебиет туралы ылымны кркемнер теориясы, эстетика, философия, тарих. тіл білімі т.б. ылым салаларымен байланысы.
Сз нері жайлы пайымдауларды басы бізді заманымыза дейінгі дуірлерден басталады. Адам баласыны кркемдік таламдары алашында Ніл, Нигер; Хуанхэ мен Янзы, Инд мен Ганг, Тигр, Ефрат зендеріні жаалауларын мекендеген кне халытарды нері мен мірлерінен бастау алады.
Ежелгі вавилондытарды «Крмегені жо кісі туралы» дастаны, нді халыны «Махабхарата», «Рамаяна» сыылды б.э.д. 3-2 мыыншы жылдардаы сз рнектеріні азіргі кркемдік ны з бигінде. Он тоыз кітаптан тратын «Илиада» мен «Одиссеяны» осанда сегіз есе арты «Махабхарата», он кітаптан тратын «Ригведа» сияты дастандардаы ісемдік жайлы толамдар аншама.
Эллада эстетикасыны лем дебиетінен алар орны ерекше. Гректі демілік туралы ілімі Пифаор мен пифагоршыларды (б.э.д. 4-асыр) дниедеі зат атаулыны тп мнін саннан іздеген тсініктерінен шыады. Мысалы, музыка сазы н шыаратын шекті зын-ысалыына байланысты (зынды екі есе ысарса, дыбыс. - октава, екіден шке ысарса - квинтаа, штен тртке ысарса - квартаа ктеріледі) деп білген.
Гераклит Эфесский (б.э.б. 460-370 жж.) толамдарына диалектикалы тсінік бар. Оны ымындаы демілік - сапа. демілік тек наты, затгы нрсеге тн. Мысалы, адам мен маймылды салыстырса, адам демі, адам мен дайды салыстырса, дай керемет. К.Маркс «тыш эниклопедиялы аыл иесі» атаан Демокрит (б.з.б. 469-399 жж.) р нрсені демілігі оны млшерінде деп білген, млшерден арты, кем кету намаан. Ол адамдар нер-білімді тірі табиатка еліктеуден тапан деп есептейді: рмекшіден тоуды, арлыаштан й салуды, блблдан эн салуды.
Сократ ойларында идеализм басым. Ол р нрсені ажары оны кажетке жарамдылыында, ал ажарсьіздыы жарамсыздыында деп тсінген. Сократша «Аыл- ойды сату слулыты сатумен пара-пар». Ол софистерге, сзді аылы трде йретушілерге арсы пікірде болан. Сократты шэкірті Платон (б.з.б. 427-347 жж.) «лкен Иппий» диалогында: «жарамды нрсе - пайдалы нрсе, пайдалы нэрсені туір кресі, тэуір крсе, уанасы,.. яни слу нрсе - сйкімді нрсені кзге крінер, лаа естілер блігі» деген.
Аристотельді (б.з.б. 384-322) «Поэтика» атты ебегі - нер туралы тыш философиялы - эстетикалы трактат. Аристотель поэтиканы сз неріні зі деп тсінген, біздіше, сз нері туралы ылым не кркем шыармашылы.
Рим аыны Квинт Гораций Флакты (б.з.б. 65-8 жж.) «Поэзия ылымы» деген теориялы поэмасыны алашы нсасы «Пизондара хат» деп аталан. Пизон деген асйекті екі лы болан, лкені дарынсыз драматург екен. Сондытан Гораций бл ебегін солара айтан аыл трінде жйелілікпен жазан. Кркем шыарманы идеясына, композициясына кп кіл боледі. - Егер-дейді ол, суретші адамны басына атты желкесін жалап, оны стіне лем-жлем ауырсындар шаншыса немесе денесі жп-жмыр демі йелді кеудесіні жоары тсына балыты басын ондырып ойса, бан клмей шыдап тра алар ма едііздер, достар. Пизон улетіні кітаптары да осындай оспадар суретке сас, т.б. Ол нер туындысыны кркемдік сапасына ерекше назар аударды. «Поэзия - аса нзік рі биік зат. Тебе білмейтіндер жрта клкі болмау шін жопа жуымайды. Жаа жаза бастаандара асыпауды, деуді сынады».
Демосфен, Цицерон, Квинтиллиан сияты шешендерді сз неріне атысты трактаттары. Ояну дуіріні лы тлалары жеткілікті. «Ойлаймын екен, ендеше, тірі екенмін» деген Декарт Рене (1596-1650) нер туындыларындаы семдік оларды бкіл мазмн-пішініндегі бірлікте, йлесімде деп білді. Декартты раионализмні Буало Никола (1636-1711) зіні эстетикасы мен поэзиясына негіз етіп алды.
Мдени жртшылы классицизмні деби манифесі ретінде таныан «Поэтикалы нер» ш бірлікті негіз етті. Дегенмен Буало «Шындытан асан слу жо», «сз аяын йастыранны брі аын емес» деген мірше ойларын да алдырды. Дени Дидро (1713-1784) сарай аристократиясыны слулы туралы таламын сынап, суреткер ебегіндегі шыншылдыты дріптейді, эстетикаа реализм ымын енгізді. Реализмні ияла, ойдан шыару мен кркем жинатауа араатынасын белгіледі. Неміс аартушысы Готхолдь Лессинг «Лаокоон», «Гамбург драматургиясы» ебектерінде дебиетті сарай маынан ажыратып, алы барамен жаындастыруа кш салды.
Иммануил Кантты (1724-1804) эстетикасы - субъективті - идеалистік эстетика. «Байыптау абілетіне сын», жэне «Таза санаа сын» ебектерінде бкіл дниені «зіндік зата» жэне «зіміздік зата» бліп, «зіндік зат» дегенді тірі пенде- біліп болмайды дейді. дебиет пен нерді де «зіндік зата» сайып, бларды пия сырын шейін долбар (апрори) арылы ана аздап жобаламаса, кез келген кісі дл тсіне алмайды деп орытты. «Слулы - жалпы жртты ешандай ым-тсініксіз раатына айналан нрсе».
Дниені тп дігегі - «абсолюттік идея, абсолюттік рух» деп білген немісті ататы идеалист-философы Георг Фридрих Гегель (1770-1831) эстетика мселелерін де зі жйелеген тезис-антитезис-синтез трысынан байыптады. Ол «Эстетикасында» идея мен былысты, яни мазмн мен пішінні араатысы жайлы талдаан. Бл араатынастар диалектикасы нерді ш сатысына символикалы, классикалы, романтикалы сай келеді. Кне шыыс архитектуралы мралары, оны пікірінше, «идеал» аны емес, блдыр, ал ежелгі Греция мен Римдегі мсін нері кне дние неріні классикалы трі болып табылады, мнда «идеал» аны, «идея» «былыса», яни кзбен кріп, олмен стайтын наты зата айналан. Жаа замандаы кескіндеу нері, музыка, дебиет нерді романтикалы трі больш табылады, мндаы рухани «идеал» адамны сырты кескіні ана емес, ішкі мінезіне, жан дниесіне - сезіміне, кіл кйіне айналан, сондытан философияа жуытаан. Гегельді тсінігінше, нерді предметі - демілік, ал эстетиканы предметі - нер. Жалпы нер атаулыны брін Гегель «абсолюттік рухты» зіндік дамуындаы, зін-зі тануындаы белгілі бір кезе ана деп тсінеді, «рух» затты, сондытан нерді идеялы, рухани рісі тар. Кллі асиеті мен маынасы сзге кшкен поэзияда киелі «абсолюттік рух» заттылы пен натылы шеберінен шыып, зіні е биік асиетін табады. Зат сзге теді, ал сз - «идеяны» крініс, кейпі.
Адамзат ркениетіні негізі аланан Тир мен Ефрат, Ган, Хуан-хэ мен Янцзы, Ніл мен Нигер зендеріні маы болса, деби-эстетикалы ой-пікірлерді алаш дниеге келуі осы жерді мекендеен халытарды кне мдениет лгілерінде жатуы зады. Осы орайда кне ытайды «н кітабы» Ши-зын жне «былту» кітаптарыны (и-цзын) орны ерекше. Сондай-а б.э. брыны II асырда дниеге келген нді халыны «Махабхарата», «Рамаяна», ескі Египет жртыны «Аалы - інілі екеу туралы ертегісі», кне Вавилон жртыны «Крмегені жо кісі» немесе «Гилгамаш туралы эпос» шыармаларында адам баласыны слулыа, оршаан орта, табиата, адамгершілік асиеттер: жасылы, жаманды, білімдарлы пен наданды, батырлы, ерлік, аыл-ой, парасат туралы ойлары, ымдары, эстетикалы, кркемдік трыдан жептуір биік дрежее ктерілген. Сондытан бл дуірді адамзатты эстетикалы ой-пікірлеріні ояну кезеі деп атаймыз. Эллада эстетикасы (б.э.б. І.)
Гераклит зінен брыны (б.э.б. 530-470) Пифогора араанда демілікті негізі санда емес сапада деп дрыс айтты. Гераклит ілімін зі былай тсіндірген. Мселен, «теіз суы таза рі лас», «балы ішеді, адам ішпейді». Философ р нрсені демілігін тануда сапалы лшемні ажеттілігін дрыс айтан.
Демокрит (б.э.б. 460-370) демілікті белгілі лшем арылы тануды негіздеген. нерді табиата еліктеуден туанын алаш айтандарды бірі-осы Демокрит. Ол адамдар арлыаштан й салуды, рмекшіден тоуды, блблдан н салуды йренген деп санайды.
Эллада эстетикасында демілік туралы Платон (б.э.б.427-347) іліміні маызы зор. Платон эстетикасы барынша идеалистік сипатымен, сарындылыымен ерекшеленсе де, жалпы эстетикалы ой-пікірді алыптасуында зіндік орны бар. Платонша: жарамды нрсе-пайдалы нрсе. Пайдалы нрсе адама уаныш келеді. Сезіну, тйсік арылы келген пайдалы нрсені брі адама уаныш келсе, ішу-жеу адамды рахаттандыранымен-олар адам шін пайдалы нрселер ана емес, намды нрселер, слулы пен демілікті сезіну Платонша осындай.
Квинд Гораий (б.э.б.65-8 жылдар) эстетикасына кркемнер туындыларыны кркемдік сапасына ерекше мн беру, сондай-а кркем шыарманы композициясына айрыша тоталу тн. Оньщ «Поэзия ылымы» деп аталатын ебегінде сз неріні теориясы жайлы кейінгі рпа шін айтылан баалы ойлар кп.
Г ораций:
1 .Драмалы шыарманы арапайымдылыы, 5 актіден аспауы.
2. Драмалы шыармадагы іс-рекет, оианьщ кркемдік шындыа сай болуы.
3.Адамны іс-рекетіні мінезіне сай суреттелуі.
Гораций кркем шыармадаы идеясыздыа парасатты арсы ояды. Кркем шыарманы формасына, пішін слулыгына ерекше мн береді. Форманы мазмнга сай болуын негіздеді. Сондай-а кркем шыармадаы шыармашылы иялды ескере отырьш, сірелеуді тым шырлыына арсы болды. «Дельфинді ормана, асырды теізге» келіп оюа арсы болды.
Аристотель (б.э.б.384-322жылдар) зіні «Поэтикасында»: «Эпикалы жне трагедияльщ поэзия, сондай-а комедия мен дифирамбылы поэзия басым блігі-мны брі де, жалпы айтанда еліктеу неріне жатады, блар бір-бірімен мынадай ш трлі жадайда: еліктеу не арылы жасалады, болмаса не нрсеге еліктейді, йтпесе алай еліктейді, міне осы трыда ана ерекшеленеді» - дейді. Аристотель табиата еліктеуді кркем шыарма шін творчестволы акт деп санаан.
Аристотель кркем шыармада сресіз, срысыз идеялар емес, зіні мн-маынасы жаьшан аиата барынша жаын былыстар жазылуы керек деді. Кркемсзді аиат былыстарды кшіре салмайтынын, кез-келген немесе кездейсо былыстарды емес, керекті, ммкін болан былыстарды жазуы керектігін айтты. былыстарды ммкіндігіне жне ажеттілігіне арай суреттеуді кркемнерді негізгі шарттарыны бірі болатынын негіздеді. Суреткер-деді Аристотель, - барды ана жай бейнелеп оймайды, болуы ммкін жайларды ойынан тудырып бейнелейді. иял, мірлік материалдарды кркем шыармада іріктеуді мнін тсіндірді, ойдан шыгару, шыармашылы иялды алаш дрыс ынан, тсіндірген Аристотель болды. Аристотель поэзия мен ылымды салыстыра келе, біреуін кркем, екіншісін ылыми таным болады деп дрыс айтты. Поэзияны ылыма араанда философиялы сипатыны мол болатынына ерекше тоталды. «Поэтикада» кркемдік жинатау мен типтендіруді теорияльщ негізі алаш рет аланды. Аристотель кркем дебиетті негізгі ш тектен (лирика, эпос, драма) тратынын негіздеді.
Аристотель «Поэтикасында» трагедияа кп орын берілген. Ол трагедияны:
а) шырала
) асірет
б) мінез
в) ажайып трагедиялары деп тртке бледі.
Композиция, фабула, сюжет жайында салматы ойлар айтты. Аристотельді кркем шыармадаы мінез, даралау, сомдау, оианы даму кезедері туралы айтандары да аса нды.
Кркем шыармадаы мінез алыптастыруды шарттарына:
а) мінезді ізгіліктілігі
) мінезді айындыы
б) мінезді нанымдылыы
в) мінезді ттастыын жатызды.
Бларды барлыы кркем дебиеттегі басты категория - кркем бейнені теориясына атысты аса мнді исындар болып табылады. «Поэтикада» катарсис жайлы айтылады. Аристотелыше «драматург орыныш пен кйінішті суреттеуі арылы крерменні жанын тазалайды, адамды мазмнын тануа кмектеседі».
Аристотель эстетикасыны маыздылыы мірді басты масаты аиатты тану, аиатты адамны мінезі мен іс-рекетін суреттеу арылы тану деген даналы аидасынан крінеді.
Орта асырды оамды рылысы феодализм боландытан оамды сананы дінге негізделгені белгілі. Орта асыр эстетикасыны теологиялы сипатта болатыны сондытан. Дегенмен орта асырдаы эстетик-ойшылдарды пікірлерінде болаша адамзат ркениеті шін айтылан прогрессивті ой-пікірлер болды. Мселен, Аврелии Августин Блаженский (354-430) слулыты дайды сэулесі, дай-е жоары слулы дей отырып, сондытан ол абсолютті слулы болады деп негіздейді. Оны тжырымынша е жоары ндылы осы абсолютті слулыты тану болып табылады. Августин пікірінде сонымен бірге слулыты пішінмен байланыстыратын, слулыты ттастыын танитын, тр мен озалыс, сз бейнелілігіндегі семдікті айтандары дебиет пен эстетиканы тарихы мен теориясы шін аса нды пікірлер.
Орта асыр дуіріні кейінгі жылдарындаы Фома Аквинский (1225-1274) есімін айрыша айтатынымыз ол слулыты объективті сипатын мойындады. Слулыты тану шін негізгі ш шарт керек деді. Олар:
Ттасты
йлесім
Айынды
Ф.Аквинский іліміндегі ндылы, оны эстетикалы сезім мен интеллектілікті (парасат) арасындаы байланысты тануы, айтуы еді.
орыта айтанда деби-эстетикалы ой-пікірлерді алыптасуы тарихында Европадаы орта асыр эстетикасыны орны ерекше.
л-Фараби (870-950ж.ж.)
л-Фарабиді философиялы ебектері: «Аылды мэні туралы трактат», «Данышпандыты інжу-маржаны», «алымдарды жазуы», «Философияны оу шін алдымен нені білу керек», «Аристотель ебектеріне тсіндірме» («Поэтика»), «Риторика», «Софиистика».
л-Фарабиді саяси-леуметтік, этикалы кзарастарьш білдіретін ебектері, «айырымды ала трьшдарыны кзарастары», «Баыт жолын сілтеу», «Азаматты саясат», «Мемлекеттік саясаткерлерді наыл сздері», «Баыта жету жолында».
{л-Фарабиді дебиет теориясы жайлы ебектеріні атарында «ле жне йас туралы», «ле ыраы туралы», «ле неріні аидалары туралы трактат» т.б. атауа болады.
л-Фараби ебектерінде дебиет, ле теориясы жнінде кні бгінге дейін нын жоймай келе жатан нды ой-пікірлер бар.
ле сздеріні дстрлі, нсалы болуын
ле сздеріні маынасы здері бейнелеп отыран зат пен былыса сай болуын
ле сздеріні ыраты болуын ,
ле сздеріні бірнеше бунаа жіктеліп келіп отыруын
ле жолдарындаы буын, буна сандарыны шектеулі болуын
ле жолдарьшдаы рбір сзді з ретімен олданылу тртібі болуын
ле жолдарындаы ыра реті мен шума ыратарыны тртібі арасында йлесімділік
болуын
ле сздеріндегі буын, буна, ыра, шума бэріні белгілі бір тртіппен орналасуын ле жолдарыны бірдей дыбысталатын сздерге бітіп отыруын.
ле сздерді ндестікке рылуын т.б. негіздеп, длелдеп жазды.
л-Фараби аынды тйіндеуді (жанр) млшері мен мазмнына арап топтастыруа болады дей отырып, з кезіндегі араб-парсы поэзиясындаы сатира, комедия, поэтика, айтыс, жмба т.б. жанрларды атаса, грек поэзиясынан трагедия, дифирамбы, комедия, ямб, хорей, драма, эпос, диаграмма, поэма, риторика, амфигеноссос, акустика т.б. деп бойы арастырып, осыларды райсысына анытама берген.
л-Фараби з ебектерінде аындарды ш типі болатынына айрыша тоталан. Бірінші топтаылар - табии дарынды, бейнелілікке шебер, біра ле неріні теориясынан сауаты тмен аындар, екінші топтаылар - ле теориясымен толы аруланан, сз бейнелігінде шеберлік таныта алатын аындар, шінші топтаылар - жоары екі топа еліктеушілер ана.
Ауыз дебиетінен бірнеше мысалдар.
лтты эстетиканы айнар кздеріне , негіздеріне І-ХІ асырлар арасын амтитын барлы трік халытарына орта ждігерліктерді айтуымыз керек.
І.Клтегін мен Тоныкк жырлары Стеблева И.Я «Поэзия тюрков І-ХІ веков» М., 1976.
Стеблева И.Я «Поэтика древнетюркской литературы и ее трансформаия в ранне - классический период» М., 1976.
М.уезов пен .Марлан пікірлері. .Марлан тастаы жазуларды - Жотау лгісі деп длелдесе, М.уезов аза эпостарымен тыыз байланыстылыын айтты. М.Жолдасбеков кандидатты диссертаия орап ,аза дебиетіні бастауын Орхон - Енисей жазба ескерткіштерімен байланыстырды. М.Жолдасбеков «Асыл арналар» Алматы, 1986.
2. М.ашариды «Диуани лат-ат трік»,Ж.Баласанны «дату білік», А.Яссауиді «Диуани хикметы» блар лемдік эстетиканы орта асырлы тарихындаы баа жетпес туьшдылар.
3. М.уезов Шыармалар II т, Алматы, 1969, 136-6
4. .Марлан «Ежелгі жыр-аыздар» А., 1985
Ш.Улиханов: «Ккітай хана берілген ас» Манас ырыз(аза) араб поэзиясын салыстыруы
«Ыстыкл сапарыны кнделігі»
Мен Аягзді сйемін жне оны та тамаша кремін, блкім бан бір кезде осы зенні бойында мыр кешкен слу Баянны алтын айдарлы озы Крпешке ашытыы жайындаы тамаша аызды да сері аз емес-ті «Отстік Сібір тайпаларыны тарихы жайындаы» жазбаларында:
«Дала кшпелілеріні поэзия мен шынайы сезімге бейім болуына мір бойы табиат шаында жруі -жасыл мйек дала, ашы млдір аспан, ші-оны кп трмыс сер етпейтініне кім кепіл».
Ш.Уалиханов аза леін - жотау, жыр, ле, ара ле, айым ле деп беске блді.
Ы.Алтынсарин «аза хрестоматиясы»
А.нанбаевты кркемнер табиаты,н,ле туралы айтаны, оырмандар, тыдармандар жайлы айтаны т.б.
Батыс Европадаы ояну (ренесанс) дуіріні эстетикасы.
Батыс Европадаы Ояну дуірі Х-ХІ асыр арасын амтиды,бл дуірдегі ылым мен техниканы суі, географиялы жаалытарды жасалуы адам беделін шарытатты. Ренессанс дебиетінде гуманистік пафос басым болып келіп,кркем шыармаларда адам тадыры,оны ,оны міріні шынайы кркем суреті гімелене бастады. Сервантес «Дон Кихот»,Шекспир «Гамлет» т.б.
Философтар мен ойшылдар Ояну дуірінде кбінесе бейнелеу, сулет нері жайында ылыми ебектерді бірек жазса да, дебиеттану, поэтика салаларын да назардан тыс алдырмады. Аристотель «Поэтикасындаы» идеяларды рі арай жаластыран ебектер атарында ХІ асыр Ояну дуіріні туындыларын: Триссино мен Тассонны, Кастильветроны аындара басшылы жасау, баыт беру шін жазылан ылыми ебекті сондай-а Скалигерді «Поэтика» (1561) атты Европаа ке тараан поэзия тілін зерттеуге арналан ебегін айтуа болады.
айта рлеу, Ояну, Ренессанс дуіріне негізінен «табиата еліктеу» идеясын дамыту тн болды.мір шындыын,аиатты тарихи трыдан ммкін боланынша дебиет тектерімен трлеріні брінде бейнелеуге тырысуымен реализмге жаындады. Реализм деп аталмаанымен оларды кркем туындыларындаы оам жадайыны бейнеленуі арылы эдебиетті трбиелік маызы, міндеті шешіліп отырды.
Ояну дуірі - бір ана Италияда данышпан суретші Леонардо да Винчиді, дана философ Джордано Бруноны, лы физик Галилео Галилейді дниеге келтірді. Бндай тлаларды нерге ызмет етуіні зі орта асырлы теологияа, мистикаа тойтарыс бере отырып, адам, оны аыл – ой парасаты, оны ылым мен техникадаы орны, оларды тудырушы екендігі жайлы да аса та мырлы идеяларды дниеге келді.
Ояну дуірінде франуз философы Рене Декарттьщ (1546-1650) орны ерекше. Рационалды философияны негізін салушы Р.Декартты ілімі бойынша нер туындыларындаы семдік оларды мазмны мен пішініндегі бтіндікте, симметрия мен гармониясында деп білді. Декартты философиясы «ойлаймын екен тірімін» деген аидаа негізделгендіктен абсолютизм, ра идеалистіктен грі натылыа, материалистік сипата жаын болды.
Халышылды эстетиканы талым-талаптары
І.Орыс революционер-демократтарыны эстетикалы ой-пікірлері (В.Г.Белинский, А.Герен, Н.Чернышевский, Н.Добролюбов).
Орыс революционер - демократтарьшы ой-пікірлері XIX асырдаы мдениеті мен тарихында ана емес, бкіл дние жзінде айрыша орындарыны бар екендіктеріне тарих ку. Эстетика ылым, таным ретінде мір былыстарын бейнелеушілік, мірді барлы ырынан негіздеушілік, ызметіні шегіне XIX асырдаы Россия оамында жетті дер болса жне осы арылы кркем образ пияларына тере бойлау ондаы объективтік, субъективтік бастауларды тану, шыармашылы процестегі дниетанымны аса маыздылыын тсіндірді, дебиетті адамзат оамыны тарихымен тыыз байланысты зерттеу мселелері Белинский, Герцен, Чернышевский, Добролюбов ебектерінде кеінен етек алды.
Блар оларды оама ызмет етуші деп санады да, здеріні нер, дебиет, эстетика жайлы кзарастарын саяси кзарастарыны ралы етті. Саяси кзарастары жнінен «Русьті олына балта алуа шаыран» революционер-демократтар шаруаларды масат- мддесін кздеді. Олар дебиетті оамды ызметіндеі баыттылы шін мір былыстарын барлы арама-айшылытарымен шынайы алпында суреттеу шін кресті. Олар суреткерді зі мір сріп отыран оама, замана ызмет етуші еркіндігінен бліп алып арастыран жо. Революционер-демократтар суреткерді з оамыны азаматы, халыны аыл-ой сезімімен бірліктегі тла деп таныды.
Революционер-демократтар эстетиканы негізгі мселесін шешуге келгенде Гегельді эстетикасыны негізгі предметі идея дегеніне арсы, эстетиканы негізгі предметі аиат мір, мір шындыы деді. Революционер-демократтар аиат мірді, мір шындыын слулыты кзі, дебиет пен нерді нысанасы мен дерегі деп жан-жаты длелдеді. «Эстетическое отношения искусства к деятельности» (1855).
мірді бейнелеу революционер-демократтарды айтуынша - мір былыстарыны е маыздысын табу, аыл мен иялды кмегімен сапасы жаынан млдем жаа жинаталан бейнелер жасау. Жинатаусыз нерді болуыны ммкін еместігін жан- жаты длелдеген де революционер-демократтар болды.
Революционер-демократтар осылайша сыншыл реализмні негізін салды. Сыншыл реализмді теориялы трыдан жан-жаты негіздеді.
Белинский (1811-1848)
«деби арман», «А.Пушкин шыармалары», «Гоольге хат» ебектерінде лы сыншы сз неріні шыншылдыын, халытыын, оамды згертушілік кшін барынша насихаттады. дебиет пен мірді асырды лы масаттарына ызмет етуге жмылдырды, адамзат баласын лды мірден босататын, бостандыа шыаратын діретті кш болуын талап етті. рбір жаа шыарма Белинскийді айтуы бойынша орыс міріне ажеттілігіне арай бааланады.
«дебиетті тегі мен трі туралы» мааласы.
«Диалектикалы материализмге бден таяу келіп, тарихи материализмні алдына келгенде тотаан» Герцен де зіні саяси-леуметтік кзарастарымен шын маынасындаы революционер-демократ болды.
Герцен ебектерінде «ткендер мен ойлар», «Россияда революциялы идеяларды дамуы туралы» маалаларында, сіресе суреткер тласы, оны халы, оам олармен байланысы деген мселелерге айрьщша мн берілді. Ол суреткерді з дуіріні ні болуа, халы міріндегі е бір ккейкесті мселелерді жазуа шаырды. Халы пен оам мірін тере суреттей алан шыарма ана дебиеттен з орйын ала алады, дл осындай шыармаларда суреткер зіні негізгі болмысын - халытыын длелдей алады деді. Герцен рбір суреткерді з заманьш, з оамын тере суреттеуі де оны оам келешегіне кзарасьшы айрыша мнділігін айтуы оны лкен эстетик рі дебиетші екендігіне ку.
Г.Чернышевскийді «нерді болмыса эстетикалы арым-атынасы» делінетін ебегінде бтін бір эстетикальщ ілім жасалан. Бл ебекте дебиетті мірдегі орны, масат-міндеттері айьшдалды. Чернышевский мір андай жан-жаты болса, нер де сондай крделі, сондытан суреткер мір былыстарын тгел амтып, оны кнгей жатарымен бірге, клекелі тстарын да амтып жазуы тиіс деп есептеді. Ол нерді мірді оулыы деп таныды. Шындыты танытуда нер ылым сияты тередік пен парасаттылы танытуы тиіс деді. Суреткер кез келген са-тйекті емес, жинатау, реттеу арылы типтік бейне жасауы тиіс деді. Суреткер з шыармасында суреттеліп отыран мір былыстарына кім шыаруы тиіс, адамны мірді танып-білуге, згертуге, мартан масатына суреткер з туындысымен лес осуы тиіс деді.
1. Н.Чернышевский эстетикасы бойынша - жазушыны кркемдік дісі - реализм, мірді шьшшылдьщпен суреттеу - слулыа барар жол. леуметтік идеал ымы - осы.
2. «демілік-адам, адамдыы демілік-мір, адамны баыты, адам рахаты не болса-соны брі адам шін демі».
Н.А.Добролюбовты эстетикалы ілімі, негізінен, эдебиет пен нерді халытыы жайында айтан ойларымен негізделеді. Н.А.Добролюбовты эстетикалы ілімі, негізінен, «дебиет пен нерді халытыы жайлы айтылан ойларымен длелденеді. дебиет халыты болу шін деді дана сыншы, рбір кркем туынды, деби шыарма халыты дет-рып, салт-санасын, тарихы мен таылымын тере суреттеп жазуы тиіс, халы мірі барлы ыр-сырымен з кезіндегі оамды арым-атынастармен тыыз байланыста суреттеліп тере амтылуы тиіс. Сонда ана «дебиет оамны озаушы кші» дрежесіне ктеріле алады деді.
Тапсырма: 1.мірдегі типтік былыстар, кріністер дегеніміз не? Оларды нер туындысында бейнелену себебі не?
2.Типтік бейне андай тла? Мысал келтіріп длелдеу.
3.Типтендіру трлері, ерекшеліктері (мысалдар келтіре айту).
Лекция.