Брйн ырыуы башы - Икебей 4 страница

- Нишлйр улар? Был анлы тамашаны ниндй ыыы булын? - Бикбау бей ултырып сыамай башланы. ене хнйрен апшап алды. , урынында икн! - араужа, хнйре бындамы ?

- Бында, Бикбау аай, бында. едеке л бар тгелме?

- Бар, лбитт, урынында тора. Шулай а хнйреде бир ле ми!

Ике хнйр тотан Бикбау бей асы трнн аша ти ген ырып тшт л ярыан айыуа аршы йгере м арт аятарына тороп, уа аршы алпан - толпан атлап килгн айыуы яынлаанын ктп кен торо ла, тегее жмг ерлнеп улдарын ктргн млд хнйрен йркк тбп йн кск ташланы. Уайлы аалды хнйр айыуа. Ду януар итибарын хнйрг ксереп, уны алайым тип маташан ваытта Бикбау икенсе хнйре айыуы йрген тбп ааны ла е ялтары. Ауыртыуан т алмай айыу шунда у “гр” итеп олап китте, ырылдап ятты ла йн бире.

Быны креп ултыран батша кинт кен торо ла инеп китте. Ярандары е - ние уны артынан эйрелр.

Был кренештн у башорттар кшлшеп алдылар а айтыра булдылар. Бикбау бейе ыланышы лл батшаа ошаны, лл ю - берг л млм тгел. Шуа уны рлсе л, матаусы ла булманы. Юла сыас ына, уны батырлыына оланыу белдерелр. Кн киск арай ауышан була ла башорттар Лефортовоа уылып йберрен йыйнанылар а аттара менеп айтыр юла сытылар. Нисектер улара бер тотарлы яаманы.

Арыуы юл ткс, эер тшт. Алыта, алы офо тарафында, ааай уйнай башланы. йтере д Тре утлы сыбыртыын бер былай, бер тегелй елтп, араусыл-згр кк йн уылай ине.

Эйе, оло эш башарып сытылар улар. Херг ил-йортта тыныслы хкм р ле. Артабан яы ыйы атындаы йшйеш нисек булыр икн ? Ил тнд ааайар уйнамамы ? Рсй менн дулы мгелекме, лл боолоп китее бармы ? орауар кп, мм яуаптар лег ю. Шулайа, мт - шайтан, тир, буласаты тик ыай яа юрара ына ала.

 

***

 

араы тш башлау менн, Мске алдырып сыан башорт илселре карауаны яла тутаны. р ырыу ене хрби тирмен оро, аауылдарын уйы. Кп ишеттелр: юлда “шатала” тркмдр осрауы бик ммкин, кешег жм итеп, сирг йлндереп атып ебре - улары тп эше. ткенсе кешене ол ите улар сн бер ни тормай, шуа ла юлда йнен аямай уыша белгн аауылдарр крк. Эйе, аауылы юла сыыуы урыныс ле.

Ул-был иткнсе к бйлн башланы. Юлсылар ут яып торманылар, ымы, айран эсеп ен баарына ките яын арнылар. Бер - нис блкй тирмнн торан лагера тынлы урынлашты, ара - тир аттар бышырыуы, ниндйер оштары ухылдауы, тырылдауы ына тнг тынлыты боа.

Та ятырыу менн таы уалдылар.

Был ятары тбите Урал тауарындаы кеек тгел икн, нимелер етмй. Бтнлй ят лндр . ыланы ла икенсе трл. лк ара урмандар а ю, йкм-йкм аастар ына ки яландара йм биреп ултыралар. Бындаы йомрандар а Уралдыынан кпк ур, бесй урлытары бихисап. ирклп араай йкмдре кренеп ала, бына араас урмандары бтнлй ю. Бына шулары уйлап кил Икебей.

Уны менн йнш килгн аауыл оломбт тренн орай уйы:

- Аай, Мск менн Имнала араында нис сарым икн? Ары яы ми билдле. Имналанан йг тиклем 350 сарым, йки дрт кнлк юл.

- Бе уны, устым, берглп анап сыарайы. Эйе, Мскг юлланан ваытта йн Имнлеалаа тиклем с кн ярымда 350 сарым ттек. Имнала менн Казан араын биш кнд ттек, бына и 500 сарым. Казан менн Мск араын биш кнд ттек - таы 500 сарым. мме 1350 сарым килеп сыа.

- Тимк, ун с кнд айтып етбе булып сыамы ?

- Берй уйламаан юл мште килеп сымаа - тап шулай ун с кнд айтып етерг тейешбе, оломбт устым!

- Шили енй ун бер кнд айтып етбе, тип бхслш.

- Ул йткн д дрлкк тап кил. Ат - аыллы хайуандары берее, айтыр юлда р са тиерк юрта, сабып китмен сн бер тутауы тегенде тартып барыра тура кил. Шуа кр берй кн алданыра айтып етеебе ихтимал.

- ы! Аай, бер мулла ыма ике трл йлп уйы, хатта ыы килеп сыты.

- Мулла нисек йлгн?

- Бер муллаа кршее ингн д теге я кршеен яманлай икн. Мулла: ин йткн др, тип башын елк, ти. Икенсе кршее л муллаа инеп беренсе ингнде рлй, ти. Мулла таы: инеке др , тип баш елк, ти. Был кршее сыып киткс малайы: “Атай, икеен л инеке др, тип йтеп сыары - улай булмай а инде”, тигс мулла: инеке л др, тип йткн, ти. Ха-ха-ха.

- Мулланан клм, устым, ул др эшлгн, ва - тйк араында талаш араына кермй отолан, - тип яуапланы Икебей, - тимк аыллы м хйлкр кеше булан.

Аттар етемс ген юрта, уа ла, ула ла борора кркмй, айтыр юлды лл нисек илп аландар, шуныы жп хл.

Атын юрттырып оломбт эрген Шиле Шаман яынланы.

- Нимг ыуанып хихылдап киле, йнеш? - тип ораны ул оломбттн клмрп.

- Аайым менн мрк йлп килбе. Ваыт уарыра крк бит, енй - тип яуапланы йнеше м е икенсег боро.

- Бына арап килм, лкин крмйем, был ятара арына, балтыран, уала, йыуа мйер, кре?

- айан ына ен инде, был тир ялана тартым - шуа мй. ин йткн емлектр тик урманда ына . ин, йнеш, ним кре -шуны йлп барансы - алтын алаты нисек элктергнеде йлп ебр ле! Бындаылар ул турала ишетмгндрер ле.

- йл, йл, ишеткнебе ю! - тип кемдер ыыыныуын белдере.

- Ярай, улайа - йлйем. - Батшаны Стольная палата залында ашап ултыранда алда ятан алтын алатара к ыып ултыры бит. Шундай матурар! Ашау тамамланас, бер алаты кег тытым да уйым. Тегелре кемеелер креп алан бит! Тутаттылар, тылмасты табып килтерелр. Тылмас орай:

- Нишлп алаты урланы?

- Урламаным, - тием, - айтас, батша блге, тип халыа кртерг алып алдым. Бе т шулай: кем нимне ошата - шуны алып айта. менн ген ,, мин батшаны крем, бер оон тл артында ултырып уна булдым, “ тип йтм - кем ышанын!

Тылмас эргендге кеше менн бер а кшлшеп торо ла:

- Ярай улай булас, бе и алтын алаты ебе блк итбе. айтас - халыа крт! Батшабыы мрхмте тураында йл! - Бына шулай тип йтеп алтын алаты ми тоттороп сыарып ебрелр.

Тылап килгндр дрр клп ебрелр. Кемдер бер:

- Улары ула тотторорон белгнд - р беребе берр ала йки сет тотоп сыа инек, - тип хихылданы.

Артабаны юлды келлерк ттелр. “ала тарихы” кп кешене кйефен ктре.

Волга йылаына яынлаша башлаанда ла шаярып-клшп барыу дауам ит ине ле, тик Шаилене келе ген бик болооу. Быны Икебей иеп алды. Ошо тирл тутап Мрйм рухына аят уытанда - шп булыр ине, тигн уй тте уны башынан. Карауан башы булара, р ырыу башлытары менн йлшеп-кшлшеп сыты - аршылар ю. Барыбер кн киск ауышан, айалыр тутара тура килск. Тик медр ген тутара телмнелр, артабан юлдарын дауам иттелр. Яр буйына Брйн, Тамъян, ыпса, ргн азаматтары тутаны. Аттар утлауа ебрелде, айы беррен ыырау татылар. Йштр тирмлр орора тотондо.

Йыуынып-таарынып алас, бута бешерерг, сй айнатыра уйылды. Шунан у Мрйм рухына алмашлап аяттар уынылар, хйер тараттылар м тын ына гмлшеп, ашап - эстелр. Лагера, аттара парлы арауыл уйып, шунан у тйен урына урынлашып йолара яттылар.

Кп т тмне аауылдаран баша бт ймт йооа талды. Сиертклре ирк-ая фырылдап осоуары, аттары унда-бында бышырып алыуары тнг тынлыты бер а боа ине.

Иртнск, ояш алма элек к, уалдылар. Волганы икенсе ярына сыас та ереде тупраына ая баан кеек булды. Икебей уйлап кил: был ерр бороно башорт ерре бит инде. Волганан Тобола тиклем ййрп ятан сатары булас, Мск длтенн д кпк ашыу булан бит! гр башорт биллре -ара м ыры-аатар менн татыу йшгн булалар м кберк хрби кс тотанда - был ерр мгелекк Бйк Башортостан урынлашыр ине. Ул ваытта, блки, киреенс крше илдр бег ушылыы килеп торор ине. Тик уны сн бтен д берлштергндй ксл ырыу крк булан.

- айным! лл бошоноп киттеме? Кйеф нисек? - тип атты Шаиле айныына яынлап.

- Кйеф насар тгел, кей! Бына еррг к алып ткн тарихыбыы эстн барлап барам. Берй йомошо бармы лл?

- Йомошом ю! Аай - энене тдиме бар: тшк яла тутап торматан Имналаа тиклем ыпыртыра! Иплп сыары - араы тшг Аиелг барып тртлбе. Ырыу баштары аршы тгел, ине, карауан башлыыны, ризалыы крк!

- Кпселек уйлашан, иплгн, шулай булас, мин нисек аршы булайым инде ?

- Аттарыбы бирешм микн ?

- Бирешмтр, тип уйлайым, юлда ашатып алырбы. ле с кн буйына ыыу ына килдек, башорт аттарыны арыуы ла иелмне, ин д мин юртып киллр.

- Ярай, шулай булын, фтиха бирм.

Аиелг киск арай килеп ет алдылар. Ана, Имнала крен.

- Бгнг масата ирештек, Аиел бына ята, йге, яла тутайы, - тип ысыры карауан башы. ебее ерг баты, иншалла

- Аттары ебреп, тирмлре ултыртас, уса яып ебрелр. Сй айнаанса ымы эсеп алдылар. оломбт урайын тартып ебре, уа йыр менн ушылдылар, келдрен астылар. Тыуан ере ая баыу - е анат тй икн, кйеф енн - е ктрелде л китте. Аръяына бер - ике кнлк кп тапырар арырыа - буйа ткн таныш юл алды.

оломбт урай тартыуан тутаайны гмлше китте. Таы оломбт башланы ле ул гмне:

- Брйндр бик бороно ырыу тип анала...

- ыпсатар боронора, - тип ыпсатары берее ташланы арттан. оломбт ысыран егетк арап алдыла яуап итеп дауам итте:

- уыра кил ыпсатар бында, ара диге ятарында йшгн була улар. Брйндр тп лш боронора ваытта бында килеп ултыран. алан лштре трл урына ибелеп киткн.

- Мине тылаы ле! Мине! - дилбген ыпсатар бейе араужа Мишле алды. - Мин д ебее ырыу тураында йтеп китйем. ыпсатар - и батыр ырыу. Иегег тшрг ле: кем монгол баынсыларына аршы баш ктр? ыпсатар. Бошман кем батыры? ыпсатыы. Шул Бошман батыр тураында йтеп китйем ле: Бер са Бошман скрен Менгу ханды бер туан устыы Бсек мыраны тмне уратып ала. с кн, с тн буйына уыш бара, ыпсытар бирелмй. Шулай Бошман и уы кс алансы аршы тора м кп анлы дошмандарынан еел. Уны терелй тотоп алып, Менг хан алдына килтереп батыралар. Хан:

- Эй, батыр! Ми ине кеек баатурар крк. гр ми хемт итерг риза була - тере аласаы. мереде алау ына тгел, ур хрби тркмг башлы итеп уям, - тигн. - Мин ризалы бирмйем, дутарым леп ятанда тере алам тип дошманымды оло булып йрмйскмен! Тере мйет булып йргнсе - лее арты. лтереге!

Ошо рн у Бошман батыры ылыс менн сапылап лтергндр.

Тынлы урынлашты. Шаиле бейе кйефе икнен, йлмен игн ргн ырыуы башы Бикбау бей е ялап алып китте:

- Ниндй ген ырыу булмайы, бе бтбе - башорттар. Шуны онотмайы, аай - эне: Сыыхан заманында ргн ырыуы бабаы Тусаба улы Мйтн бей баштан у хана аршы кршме ала уйан, снки кпселек халы шулай телгн. Ул блктр алып, хана баш эйерг е баран. Хан Мйтн бабаны урлап аршы алан, уна иткн, бейлек држен биргн. Мйтн баба бт башорт ерен алап алып алыуа лгшкн. Был да батырлы бит! Йылдан ашыу хан эргенд булып, уны длт эштренд атнашып, блктр тотоп илен айтып киткн. Уны матап обайырар сыарандар. Бына шуны береенд былай ти йырланыла:

 

Башорттары бабаы - Тусаба бей балаы

Мйтн бей, тибе аны, илд таралды даны.

 

Хана блк ыйланы, ханды келен яуланы,

Урын алып янынан, маталды ул ханынан.

 

Кйл ти - кйлгн, йл ти - йлгн,

Хана килгн, крешкн, масатына ирешкн.

 

Мйтн бей айтан, улы ргнг бейлекте тапшыран м оа йылдар йшгн. Бейе хан улынан алан ярлыында былай итп яылан: “Мйтн Тусаба улына бейлек мансабы бирелде. е лгс, балаларыны берее бей булыр. Мйтн бей ораан трл схр, урман ер, мднлр бер л аларныы булыр”... - Егеттр, йолара ваыт! Иртг ирт менн торорбо! Таралышыы! - тигн тауышы ишетелде карауан башыны.

Бте л йт кен урындарына таралышты.

 

Блек