Федор Иванович батша заманы 1 страница

Атаы Иван Дртенесе вафат буландан у, тхетк кесе улы Федор Ивановичтан баша кешене ултырыуы ммкин тгел ине. Бер туан ааы Ваня атаы улынан лк булып уйы, Дмитрий сабый ына бала. Атаы Иван Грозныйы уы Грамотаында буласа Рсй батшаы итеп берн-бер улы Федя кртелгн ине, шуны сн был мсьлл икенсе трл уй - фекер йрт - енйтк брбр булыр ине.

Тхетк ултырыу церемониялары лдн килгн рф-т буйынса ткрелде. Т Федор баярары, кенздре, воеводалары саырыпалыпантиттерейолаынбашартты.Ошонан у халы м батша Успенский собора араййнлде. Юл башлаусы - протопоп Елеферий, уны артынан батша, улары артынан баярар, кенздр дворяндар.

Собора кере менн хор эшен башланы,ингндре йырлап аршы алды. Шунан митрополит Дионисий яы батшаа оон мер телп сыыш яаны м уны башына венецты кейере, скипетры тотторо. Таы доа уыуар м отлауар дауам итте. Соборан сыас та батшаа яын кешелр улы - уллы аса иб башланылар, тышта торан кешелр улары йыйыра кереште.

Батша булып ултырыуы беренсе кннн к Федор батшаа эште кисектерел алмай торан эштрн башлара тура килде.

Шулары араынан и миме - ырым ханыны жмен аршы тороп, уны Рсй ерренн ыуып сыарыу булды.

Икенсе мсьл - длт эштрен тртипк алыу, быны сн ревизиялар ткре. Длт кеен ул уыусылар эштренн бушатылды, улар урынына ышаныслы кешелр уйылды.

Федор батшаны артабаны аымы-атаы ултыртан дворяндары трмлрн сыарыу, ргндн айтарыу, шулай у улара элекке држлрен, вотчиналарын айтарып биреп булды. Судьялара нылап тикшере ткрмй тороп арар сыармаа ушылды. Ришт алыусы судьялар м чиновниктар эштренн бушатылды.

Федор батша хкмтенд дьяктар, приказ бащлытары булара, ур роль уйнай башланы. Млн, Посол приказына й ум хемт хаы менн Андрей Щелкалов уйылды. Уны устыы Разряд приказын етклне.

атмарлы мсьллре яы батша собора - дйм йыйылыша сыарып хл итее хуп кре. р йома ашхана йн руханиары менн патриарх, Дума азалары, Приказ башлытары саырыла. Мсьллр бермлп сыарыла, р кем уйын йт, р яылып барыла.

Атаы Иван дртенсенн айырмалы уны холо: аырыра яратмай, р ен лсп йлй, эргендгелрг хрмт менн арай, хл - хелдрен кн д тиерлек орашып тора. Кркле тип тапа - ярам итеп т ебр. Тыныс хололо батша, тир уны санауниктары.

тт, иртнге ст дртт тора, йоо блмене эргенд урынлашан крестовая палатаына инеп, образ алдында тороп, доаларын рхтрг арнап уып сыа. Шунан атыны Иринаа хл белерг кер м иклшеп ййлп Кремль храмдарыны береен арай юл тоталар. Байрам кндре Успенский собора килеп суына, бында килгн бар ябай кешелрг шулай кренеп ала. Артабан длт эштрен башарыра абул ите залына ашыа. Бында уны баярар гел ктп ала. Тшк аштан у ял ите ваыты. Ял ите сттренд карликтар, скоромохтар сыыштарын арай, йки айыу менн кеше уышын кт, булмаа йоро уышы ойоштора. Кисте атыны блменд ткрерг тырыша. Унда ыары йырарын, й трл кит йлгндрен Ирина менн берглшеп тылай.

- Федя! - тип башланы, - Ирина, - ант иттере тантанаын бег йл ле, ыары а белгелре кил!

- Тантана элекке рф-тк ярашлы бары инде, - тип йлп алып китте Федор Иванович. Баярары ултырыша саырылар. Йыйылышты первопрестольный баяр, Федор батшаны олатаы Никита Юрьев асты:

- Хрмтле баярар! Длт елдре! Бее алдыбыа изге бурыс тора. Был изге эш ег билдле - яы батшаа ант ите. Бт баярар, батша хужалыындаы бт хемткрр крест беп, ант итерг тейештр. Кем быны эшлмгн - арайан сыыу юлы бикле. Др йтмме, баярар! Шулаймы, длт елдре!

- Эйе, др! Бтбе риза! Башлайы был изге эште!

Ант ите церемонияы кн буйына бары. Мине эргл митрополит Дионисий баан, улында крест. Сираттаылар Дионисий тотан кресты беп, мине ала батылар м ант рен йттелр. л аым булып баярар, епископтар, архирейар, окольничийар, дворовойар, стрелецтар, баша хемтселр ттелр. Йолап ятандары уяттылар, урынында булмаандары - таптылар. Анта аршылашыусы кеше булманы. Икенсе кн Успенский собора, кп халы йыйылан урында митрополит Дионисий мине батша булып ултырыуыма сирк исеменн ризалы бире, Мономах бркен кейере, жезл менн скипетры улына тотторо. Бына шулай булды бт церемония. Ярай, тыныс йоо ег! Мин блмм айтып бгн килгн аыары арап сыыра крк!

Апрель айы башланды. Мске урамдары аран рселеп киб башланы, шул арала лндр алып, ере йшел тк буяй башланы.

Борис Годунов я килеен имй , уны уйары борсоулы. Ул нисек т тиерк сабый Дмитрийы Углича ебре сараын креп йрй, тик батша рхсте крк. Годунов кн аша батша олаына р: “Дмитрийы йтлп кртелгн удела ебрйек, мрхм Иван Васильевич васыятын тп уяйы! Кемдер Дмитрийы Кремлд се менн берг биклп тоталар, тигн хбр тарата, бер - бер хл булып уймаайы”.

Батша Федор Иванович оа ваыт бындай мере биргее килмне, шуа Годуновты тдимен ола алмай. Уа Дмитрийы бында булыуы йбт. Берн - бер яын туаны, ан тартмаа ла йн тарта, тир.

Тора-бара, Борис Годуновты, баярары бер тутауы был мсьлне иен тшр араында, ризалы бире.

Дмитрий мен берг се, туандары Нагойар, вельможалар, хемтселр берг уалдылар, бер арышыра банатсылы итмне.

бына Богдан Бельский Углича барыуан баш тартты м Кремлд алды.

Элекке опричник Бельский “кире опричнинаа ксерг крк, шуны илд тртип булмаяса”, тип йш батшаны аырта башланы. гр батша ризалы бир, ул, опричниктар башында алып, е длтт и беренсе кеше буласа. Ул ваытта Борис Годуновты, Никита Юрьевты, Иван Мстиславскийы батша эргенн ситк тиб алыр ине.

Лкин батша Федор Иванович опричнинаа кире ксее хуп крмне, шуа кр Бельскийы рен ола алманы. Икенсенн, Бельский е артыыра ыланып ташланы, шикелле. Шул арала бте л киреенс килеп сыты.

Бер кн, батшаны баярар йоонтоонан азат итм тип, Кремль ишектрен тм стрелецтары уйып сыты м баярары индермк, тигн кртм бире. Тегелр апа алдында инбе, тип талаша-шаулаша башланылар. Стрелецтар орала тотондо. Тауыша ябай халы йыйыла башланы. Баярар халыа: Бельский изменник, уны тотора ярам итеге, тип ото алдылар. Халы, баярар ен ышанып, улдарына тая, таш, айау табып алып, изменник Бельскийы бег сыарып биреге тип, Кремль апаын яра башланыдар. Шул арала с медн ашыу мскле йыйылып лгр. Йыйылан халы апаны ватып эск инде, баярар еткселегенд стрелецтары м опричнина ялылары Кремлдн сыарып ташланылар, Бельскийы тотоп алып туманылар, шунан Кремль трмен яптылар. Язалап лгрмнелр уны, батша Федор Иванович ялашты, ти ген трмнн сыарыра мер бире, шул арала тере алды. Бхете л бар икн: батша Бельскийы Нижний Новгорода воевода итеп ебре.

Ошо ваианан у Борис Годунов власты кберк итеп ен ала алды. Батша исеменн длт эштрен ул башары, арарары ул илан итте, ул унатар, абул итте. Уа “правитель”, тигн чинде йбештерелр.

Батша ваытыны кп лшн Успенский собора ткрерг тырышты, длт эштрен д алып бары.

Федор батша заманында язалап лтерер туталып торо, илд тормош бер а тынысланандай булды. Хер бер эш т Годуновы башарылманы. Ул, Шуйскийары ялашаны сн, митрополит Дионисийы вазифаынан бушатты. Ул урына рус руханиарыны соборында Иов айланды. Яы митрополит, ошонда у бт Рсй патриархы тигн сан алды.

Шулай итеп, рус православие сирке тулыынса аллы булып китте. Иовты патриарх санына ктре и ур ролде Годунов уйнаны. Уны ялылар яйлап - яйлап хкмтте яуаплы м бейек вазифаларына ултырып бттлр.

Рус длтене тормошо тыныс булмаа ла, тотороло дауам итте. Рсйе Швеция менн уышы (1590-1593) рустар сн файалы тамамланды. Ливон уышы мтенд юалтан Ям, Копорье, Ивангород алалары яынан кире айтарылды.ырым ханы таы сик буйындаы ала-ауылдара жм яаны, Козельск, Воротынск, Белев алаларына ут тртп халын сирлекк ыуып алып киткн. Иван Федорович булан полктары йтлп улара аршы йнлтте. Хан сигенде. Калуга эргендге хл иткес алышта дала атлылары тулыынса тар-мар ителде.

Кнья сиктре артабан ныытыу мсъле таы кн к мсьлг йлнде. Федор батшаны кртмен тп, ныытма - аласытар т эше ем китте. Шулай итеп, Уржум, Цивильск, Кокшайск ныытма аласытар алып сыты, артабан амар, ф ныытмалары тлд. Улар батша скрре сн форпост ролен тй башланылар.

Речь Посполитая менн ммлр насар, аман да дулы ю. Рус илселре Стефан Баторийа тыныслы визиты менн ебрелде. мтл ике йыл сроклы -ара килеше тлд. Ике я та бер- берее менн уыш хлен инмк биреп имзаларын уйы.

Балтика буйындаы рус ныытма - аласытарын баып алан Швеция менн д хл ырыу тора. Улара аршы уыш алып барырлы аса ла, етерлек хрби кс т ю. Шуа кр, берн - бер юл - килеше т. 1585 йылды ййенд Рсй илселре Швецияа барып етеп, дрт йыл сроклы тыныс м ыйышып йш тураында килеше тп айтты.

Франция, Голландия, немец длттре менн тотороло ммлр, дулы дауам итте, сауа эштре яйланды м те.

ырым менн д эштр бер а яйланды, шикелле. Длтгрй хан лгндн у, унда хан урынына ынтылыусылар -ара уышып ырылышалар. Рсйг уыш менн ынтылырлы хлдре бтт улары, Рсй сик буйарын баып алып, талап китер тутап торо.

Себер яына аылан мсьллре хл итеп бт мотла. Ермак экспедицияы ыай ына башланып китте. Уны отряды Иртыша барып етте м Себер ханлыыны башалаы тип аналан Ксем хан ышлаын тар-мар итте. Хан асып лгр, аилен казактар сирлекк алды. Тик йнс кпк барманы. Ермакты отряды тар - мар ителеп е лтерелее тураында хбр килде. Батша Воевода Сукин еткселегенд Себерг ур отряд ебре. Улар Тмн аласыына барып етеп, был урында ныытма т эшен башлап ебрелр. Тмн Себерге и беренсе эре ала -форпоса йлнеп китте. Рустар артабан китеп Тубыл йылаына еттелр м бында, Тубыл йылаы тамаында, Тобольск исемле таы бер ныытма-ала еп сыты. Себер ерре, халы ипк алынды м улара яа алынды. ана сн Себер ур ына файалы яа сыанаына йлнде.

Батша тирлй тыуып торан талаш-тартышты Федоры йне ймне, ммкин тиклем улары баыра тырышты, тутауы бер -берее менн ду йшрг ндне.

Годуновтары ктрелеп китее айы бер аталы баярары, данлы кенздре оорлайына арыры ятты, улара тыныс йшрг тынылы бирмне. Годуновтар менн йнш Хворостиндар, Трубецкийар ктрелде м улар батшаны тп свитаын тшкил итте. Бигерк т Шуйскийар бындай тороша риза булманылар. Таы Федор батшаны бер фиеле Шуйскицары йнен тейе: батша кп эштре атыны Ирина менн кшлшеп башары. Мим булан бер мсьлне л Иринаы хл итмне.

Шуйскийар Рюриковичтар тоомонан, ошоа тиклем длт эсендге и юары урындары улар билнелр, улары кланы беренсе полководецтар булдылар. Улар уйынса, Ирина батша эргенд булмаа - длт башлыыны башын ре телгнсе бора алырар ине ыма. Батшаа ныыра яынлара тик атыны ына амасаулай. Тимк, Иринаны айыртып ебрее ойошторора крк. Сбп бар: батша атыныны балалары лек тыуып тик торалар, тере тыуаны ла оа йшмй л. Батша вариыны булмауы, йне, длт сн урыныс хл.

Бына ошолары тееп яып, Иринаны айырып монашка итеп ебрерг м Шуйскийар крткнде ген атын итеп алыра тигн тдимдр яылан аыы тотоп Андрей Иванович Шуйский еткселегендге тик туан-тумасаларан торан бер тркм батша аршыына йнлде.

аыы уып сыандан у, Федор Иванович ны кйп китте, хатта блмен ыймай йрн: нишлп уны аилен бутара уйлайар? Нишлп батша кемдедер рхсте менн ген йлнерг йки атынын айырыра тейеш? ола ишетмгн ниндй оятылы, пелек м млк ул Шуйскийар яынан! Шуйскийары кем к ктре? Федор ктре! Таы ним крк улара?

Иринаа килгнд ул Федор Ивановичты и яын кшсеен йлнде. Иринаы тормошон ул к алдына ла килтер алмай. Ана, атаы Иван Грозный, Анастасияы леп киткндн у, бахыра йлнде л уйы, ни эшлрг белмй йрн. Кп тапырар йлнеп араны, лкин берн - берен таба алманы. Федоры атыны буйа алыуын ала, лкин сибек йн эйлре тыуыуын тыуа, тик леп тик торалар. Сббе бер: арайа эшен яшы белгн тжрибле акушер-генеколог ю.

Федор Иванович челобитчиктары ыуып сыары. Кем был эшк отортан? Бына шуны асылау сн тикшере эше башланды м тин барыы ла асыланды.

Был эште ойоштороп йрсе Андрей Шуйскийы Каргаполь ауылына, Иван Петровичты Лопатничи ауылына рлр. Василий Иванович Шуйский менн ааы Дмитрий Галич алаына рлд. Был эшт Шуйскийара йнлеш биреп, ярам итеп йргн митрополит Дионисийы Новгород монастырына оаттылар. Митрополит булып батшаа таныш булан Ростов архиепископы Иов айланды.

Шулай а бер тапыр Федор батша менн Иринаа бала шатлыын татыра тура килде. 1592 йылды 29 майында Ирина ы тапты. Ике кндн, 31 майа Федора 35 йш тулды. Мине тыуан кнм Хоай Тл бала блк итте, тип ыуанды атай булан кеше. ыыайа Феодосия тип исем уштылар, июнь уртаында батша ыыны крестинаын ткрелр. Федор яы тыуан ыын тхет вариы итеп илан итеп т уйы. Тик был шатлы оаа барманы. Инде атлап, имгес йлшеп йргн ыыай ауырып китте м 1594 йылды 25 инуарында кинт донъя уйы.

Бер ваиа батша Федор Ивановичты йрген ны тетртте. Ул ваиа устыы Дмитрийы леме менн бйле булды. Биш йшлек малайы ле сббен кптр ышанманы, малайы Годунов лтерткн, тигн хбр уйырандауйыры. Мскн ебрелгн тикшересе тркм “цареевич Дмитрий “бке” уйынын уйнаанда ен яылыш снскн,” тигн ыымта менн айтып, батшаа м правитель Годунова ошо турала еткере.

Ысынбарлыта Угличтге хл-ваиалар тбндгес булды: 1591йылды 11 май кн дьяк Михайло Битяговскийа Мскн сапын килде. Бармаында Борис Годуновты балдаы ялтылдай.

- Узнаешь кольцо, дьяк ?

- Да.

- Правитель наказал немедля закладывать храм святому Дмитрию. А сделаешь - часу не теряй, вести в Москву шли.

Иртге кн Михайло улы Данилоны, устыы Никита Качаловты, йнеше Оська Волоховты ен саырып алды м туранан - тура Дмитрийы теге донъяа оатыу планын асып алды. Был ыйын м ауыр эште улара йкмтте, байлы м чин в итте. Длт сн крк был эш, тгелр шулай телй, тип бармаын ауаа сй. Тегелр риза булдылар, бер - береебее атмайы, тип с-Алла иконаына (икона Богоматери) арап, суынып ант иттелр м был ара эште шмбе кнн билдлнелр.

15 май кн т се Арина, Митьканы саф ауала йртп алыр сн, тыша алып сыты.

Ишек алдында улар Данилоны, Никитаны, Оськаны осраттылар. Никита Качалов Митькаа арап:

- й, государь Дмитрий Иванович, бке уйыны уйнап алайы, - тип саыры. Бала бер е риза булды м улар дртлшеп, трк яап, ары мйшк барып ултырылар.

- Нишлп баланы отортаыы ? Митенька, кил бында! - тип Арина малайы саырып араны, тегенее тыламаны.

Таы йлнеп араа - Митя ана буялып ята. Йн гс тауыш менн аырып, ул малайа ташланды, улына алды м бтен д аланы.

Шул ваыт кемдер кк менн уны башына уты. Ике йн тндн бер-бер артлы айырылдылар...

Фжиг теп-теп йргн посад кешелре итибар итте, баштан-ая креп торан кеше л табылды. Уны йле халыты анын ыыры, улар ике кешене йнен алыусылары тумай башланылар м сен д лтереп алдылар. мтл ике лекк таы с лек ушылып ятты.