Таналы буйында алам 5 страница

Кпме ат, арба, баша крк - яратар крк - армия резевынан ал! Кпме яугир юла крк - е телгнс ал! Табуты булма! Шуа алып, бер ат ымала менн ярыын кплге! Тик барып еткс уны асыра ярамай: шуны онотма!

- Ярай! Бер ние л онотмабы! Хушыы!

- Хушыы! Имен - аман барып етеге!

Башорт яусыларынан торан ылау Дон буйлап ктрелеп, амар аласыына арай юл тартты. Унан Урал тауары буйына, Брйн олоона арай юл алды. Был ылау тркм бер ай тег илен айтып етте.

 

Блек

Реформатор

 

Азов ле рустар улына кскндн у, Петр Беренсе Шеинды бер полк гарнизон менн берг алдырып, е Мскг йнлде. Юлда артабаны эштрен планлаштырып бары. Тп эш: илд реформалар ткрерг:

- армияла м флотта;

- длт аппаратында, структураында, идара ите ысулдарында;

- сословиелар рангыында;

- экономикала;

- мнитт м белем бире лкенд;

- календара грештр абул ите;

-кнкрешт грештр индере;

Реформалар ткре сн, и беренсе нбтт Европа илдре менн танышып сыыу крк. Улары нимлрен Рсйг индерерг була, нимлрен индерерг ярамай! Шулары асылау мотла. Шуа кр, Петр батшаны сираттаы указы Европаа сйхт ойоштороу тураында булды. Бйк илселр тркм башлыы итеп генерал - лейтенант Лефорт билдлнде.

1997 йылды март айында илселр Мскн сыып киттелр.

Тркмд бте 250 дипломат, с тит волонтер. Волонтерары берее - урядник Петр Михайлов, йни Петр батша е, снки ул сйхтк инкогнито булып сыыра булды.

Армиялаы м флоттаы реформалары кораблдр трг йрнен башлау крк. Уны сн сит илдрг сыып был эште йрнеп айтыу, ошо йнлештге белгестре Рсйг йшрг м эшлрг саырыу мотла. Бына ошондай бурысты сйхтселрг атарыра крк ине.

Илселр Рига, Курляндия, Германия княжестволарында булдылар, Нидерланды, Англия, Австрия илдре билмлрен ая батылар. Улар Европа снте, кораблдр т эше, музей, театр, обсерваториялар менн ыыындылар м таныштылар.

Инглиз парламент системаы батша сн бигерк ыылы тойолдо. Ул Лордтар м Общиналар палатаыны берлектге йыйылышын к блм тренн арап, тылап ултыры. Депутаттары бт мсьллр буйынса асытан - асы йлп сыыш яауары уны бигерк жпк алдыры.

Илселр Нидерландыны алдырып Дрезденг, унан Венаа килделр. Артабан Венецияны креп айтыу ине планда. Лкин Мскн килгн хат батшаны пландарын боо. Кенз Ромадановский дрт стрелец полкыны баш ктрее тураында яып ебргн.

Батша Рсйг ашыты. Мск тутап тормайынса туп - тура Преображенский ауылына килеп тшт. Был ауыл ваытлыса Рсйе ген йлнеп торо.

Батша айтып етег стрелецтар бунты батырылан ине инде. Улары тотоп алып язалау башланды. Медн ашыу усы дар аасына аылды, аландары трл полктара таратылды, провинциялара рлд.

ула алынан баш ктреселре ойоштороусыларынан батша е орау алды, улары язалауа атнашты. полктаы алан усылары баша полктара, батальондара таратыра, кемеендер ргнг ррг ушты. Шулай итеп баш ктргн полктар бтнлй бтрлд, юа сыарылды.

Сираттаы уны эше баярары, санауниктары аалдарын ырып ташлау, кафтандарынын итген тубытан киеп ырытыуан торо. Илау, ытау, инле файа бирмне.

Бер - нис ай ткс кенз - кесарь Ромадановский батшаа шундай тдим яаны: кем аал йртрг телй - шул аса тлен! Петр батшаа был тдим ошап алды, шул сбптн батшаны указы м хкмтте арары барлыа килде. Уны асылы шунда: кем аал йртрг рхст ала - шул йылына бер тапыр налог тлрг тейеш:

- бай сауагр - 100 ум;

- дворяндар - 60 ум;

- ала халы - 30 ум;

Тик кртиндр ген аалы сн налог тлмй, уны урынына алаа ингнд - бер тин, сыанда - бер тин тлп терг бурыслы.

Хер батшаны уй - фекере Балтика яына йнлде. Нисек кен була ла был ята ла Рсйг дигег сыыу юлын асыра крк ине.

1703 йылды 16 майында батшаны шхси еткселеге атында Санкт - Петербург ныытмаы тл башланы. Бер юлы Кронштадт портын т эше л алып барылды. Артынса ур кораблдар, стругалар, галералар эшл эше яйа алынды. Сират верфтара етте. Улар Ладог кленд, Свирь йылаында, Балтика ярында тлдлр. Рсй оталары эшлгн ,, Штандарт “ исемле беренсе корабль 1703 йылды авгусында ыуа тшрлд м Балтик флотына беркетелде.

Рсй длтене сск атыуы, уны кслрк длтк ерелее сн тырышты бйк император. йткндй, ,, Бйк император “ титулын сенат уа Тнъя уышында еесе булан сн бире. Тимк, рус длте ,, империя “ тип атала башланыра тейеш!

Таы ниндй яылытар керетте ле батша - император ?

анап кит- бихисап: бер указында дворяндара балаларына белем бирее рен йкмтте. Хреф танымаандара йлнее тыйы. аи ябай ына: уыра, яыра йрне - шунан у ына йлне!

Йки ,, Табель о рангах “ тигн указды алайы.! Элек длтте юары вазифаларын тик дворяндар ына билй торайны м, эшкинме - юмы, улдарына алдырып отставкаа сыыу тртибе йшп килде.

Хер улай булмаяса, снки ,, Табел”д икенсе тртип билдлнде. Кем эшт ен ыай ятан крт, шул к, рангган - ранга ксеп ктрел. Ябай кешелре дворян булып ките хоуы бар. Насармы ни ? Кп кен тырыш кешелр юарыа рлнелр. Ана, урамда блеш атып тама туйырып йргн Алексашка - хер фельдмаршал. Уны, Александр Меньшиковты, Рсй белмгн мде е ю. Ябай органисты улы Ягужинский - Сенатты генерал - прокуроры, Шереметьевты оло Курбатов - Оружейная палата башлыы. Барыы ла ил буйынса кренекле щхеск йлнделр, асаын да крп алалар, эшен д эшлйр м байлыа сумып йшйр.

Налог йыйыу буйынса яы ысул е аланы, аса анаа кберк ин башланы, тулы тртип урынлаштырылды. Был ысул буйынса кртиндр налогы - армия тотоуа, посад халыны налогы - флот тотоуа, ала халыныы - санауниктары тьмин итерг ебрелде. Ул таы армияа йыйыуа рекрут тртибе индере: егерме йн бер рекрут армия хемтен ебрел м егерме биш йыл дауамында хемт итерг тейеш. Халы рекрута риза булмай арышып араны, тауыш, ауа ктргн осратар а булды. Кемдер рекрут хемтенн асып алыра тырышты. Ундайар аты язаланды, каторгаа ебрелде, й лем язаына дусар ителде. Элек длтте даими армияы булманы. уыш сыа ына дворяндар ополчениелары менн килеп ет торайнылар. уыш бт - кире таралалар. Хер рекрут системаы араында даими армия булдырылды м уны аны ике й мег етте, шул эстн кавалерияла - 42 ме, пехотала - 75 ме, гвардияла - 3 ме, артиллерияла - 6 ме.

Флот т эше ала арай йылдам тгрне. Флотта рус оталарыны улдары менн тлгн - 48 корабль, 800 галера даими ата тора.

к длт аппаратын император тамырынан яыртты, 44 приказ урынына 11 коллегия барлыа килде. Млн, хрби коллегия, Адмиралтейство - хрби эштр, сит ил эштре коллегияы - баша илдр менн бйлнеш тотоу менн шллн башланы. Илде финанс эштре менн с коллегия шллн: Камер - коллегия - налог эштре, Штатс - конор коллегия - аса тотоноу, Ревизион коллегия - аса килемен, сыымын контролд тотоу эштре менн булыша.

Еел снт менн шллнер сн - Мануфактур коллегия, тау эштре буйынса - Берг - коллегия, атыу эштре буйынса - Коммерц коллегия булдырылды. р коллегия башына президент уйылды.

Енйтелре эл, табыу эштре Приображенский приказына тапшырылды, суда тарттырып яза бире менн Юстиц - коллегия шллн башланы. Сенат батша ю сата идара ит торан орган булып формалашты. Сирк эштрен, улары аса килем - сыымдарын конторолд тотоу масатында Синод ойошторолдо, уны башына обер - прокурор уйылды.

Шулай итеп, Рсй абсалют монархия барлыа килде, батша сиклнмгн власта эй булды. 1721 йылда Петр батшаа ,, бйк император “ титулын биреп сиклнмгн монарха йлндерелр. Уны р е - длт законы.

Реформалар календара ла аылды. Батша Иван III заманынан бирле Яы йыл 1 сентябрн башлана ине. Петр Алексеевич Европа илдрене календарарына ярашлы итеп гртте: Яы йылды 1 инуаран башлау тураында указ яы. 1700 йылда Рсй беренсе тапыр Яы йыл байрамын шыршы бип, маскалар кейеп ткрелр.

Тик халы - ара аренала, тышы политик аымда Рсйе эштре ал да - гл булманы. Азов походынан у Рсй Трки менн тыныс м ыйышып йш тураындаы килешег ул уйы. Был килеше буйынса Азов ныытмаы аласыы менн берг рус длте арамаына ксте. Лкин ара дигее яуларлы кс ю. Шуа кр Балтик дигеен апа асыу Рсй сн беренсе нбттге мсьлг йлнде. Балтика буйында, шулай у диге Швеция ен хужа итеп тоя. Яр буйындаы ерре бер лшн яулап алып дигег юл асыр сн, шведтар менн уышмайынса булмай.

1700 йылды 8 авгусында Петр Алексеевич Швецияа уыш илан итте м хрби походын Нарва алаын штурмлауан башланы. Был уышты егерме бер йыла уылыуын лег бер к алдына килтер алмай ине. Рсй менн берлект Дания м Польша дйм дошмана аршы уыш асты. Лкин Нарваны штурмлау уышы тамамланды, снки 12 мелек рус армияына Швед королене 36 мелек армияы ябырылды. Рустар бт булан артиллерияын, ете ме лек алдырып сигенделр. Шул арала Дания м Польша уыштан сытылар, рус армияы союзниктары алды.

Петр Беренсе айта килеп яы армия булдырыу эшен тотоноп китте. Сирк ыырауарынан пушкалар ойолар, офицер корпусын яынан аяа батырылар, гвардия полктары ойоштороп, улары уыша йрттелр. мте булды: полководец Шереметьев еткселегендге яыртылан рус армияы шведтары ете мелек скрен тар - мар итеп ташланы, бер - нис ныытма - аласыты баып алды. Нарва м Дерпт рустар улына ксте. Нийт, Рсй Балтик дигеен сыыу юлын асты.

Лкин шведтар менн уыш тамамланып бтмгн ине ле. 1709 йылды\ ййенд шведтар П о л т а в а а жм иттелр, лкин уны яулай алманылар. Дрт мелек Полтава гарнизонына тп кстр ашыты. Был ала эргендге ан ойошло генераль уышта рус армияы шведтары тулыынса тар - мар итте: ун алты ме швед алдаты сирлекк тшт, иге мее - леп яланда алды. с мее - сирлекк тшт. Швед короле алды кстре менн Днепра табан сигенде. Уны Меньшиков еткселегендге рус скре ыуып етте м уратып алды. Дошман сн уышып маташыуы мне алманы, снки атышырлы патрон ю, ул уышына барырай кс алмаан, армия ас - яланас кй алы - ялы сигенеп бара. Бына ошондай сбптр араында Карл XII - не 16 медн ашыу скре уышы бирелде м сирлекк элкте. Был хл швед армияыны юа сыыуын алата ине.

Тин рус армияы Рига, Ревель, Выборг алаларын улына тшр, Финляндияны яуланы.

Рсй шведтар менн алып баран уышта кслнде м шуа кр аршы тора алмаяса тип анап, Трки 1710 йылда Рсйг аршы уыш хркттрен башланы. Прут йылаы эргендге хл иткес уыш рустар сн уышы булды. 150 мелек трк армияы 45 мелек рус скрен аманы. Килеше нигеенд ике аралаы уыш тутаны, лкин Рсй А з о в лен кире айтарыра мжбр булды.

Трктр менн эште яйлаандан у, шведтары тулыынса тар - мар ите бурысы алды, снки уны ксл флоты бар ле, ул бт Балтик дигеен хужа.

Петр Беренсе рус флотын уыша ерл эшен ем тотоноп китте. Нылап ерлне ур файа бире: и ксл тип аналан швед флоты йш рус флотына уышлы аршы тора алманы. Ике флотты беренсе м хл иткес уышы Г а н г у т эргенд башланды м рус флотыны еее менн тамамланды. Ошонан у рус флоты Балтик дигеенд хакимлек ит башланы.

1721 йылда Финляндияны Ништадт алаында Швеция менн килеше тлд. Килеше буйынса Финляндия Швеция арамаында алды, Рсй улына Лифляндия, Эстляндия, Ингрия, Карелияны ярты лш ксте.

Шулай итеп, егерме биш йыла уылан Тнъя уышы тамамланды.

уы ваытта рус императоры тндрен уры - уры йолап ткр, снки ылана. Шуа кр ткн тормошто ат - ат ик тшр, уйлана.

Атаы Алексей вафат буланда Петяа дрт йш тулып ткйне. Унан у ултыран батша, ата бер - ин баша булан Федор ааы уны ыйырытманы, киреенс малай белем алын сн тырышты. Уытыусыы м трбисее итеп Федор ааы уа дьяк Никита Моисеевич Зотовты беркетте.

Петя уыра, яыра йрнде, лбитт, лкин дрестр ултырыра яратманы, са ына арауылсыы ала - урам буйына уйнара асып сыа ла кит м оа ына ваыта юалып тора. Зотов хле барса белем бирерг тырышты, лкин малай ти яла торан ине. диге, кораблдр тураында бара - йотолоп тылай, орауар бир, р ва - тйкте д тбн тшрг тырыша.

Петяа таы ике уытыусы беркеттелр. Франц Тиммерман малайы арифметика, геометрия буйынса уытты, фортификация м артиллерия, хрби инженерия буйынса башланыс белем бире. Икенсе уытыусы голландец Брант эшкинмй арайа ятан инглиз кмен ремонтлап, парус уйып ыуа тшррг ярамлашты Петяа. Брант йтеенс, бындай кмне инглиздр ,, ботик “ тип атайар икн. Т ботикта иклшеп йлр, уыра урам буйында Алексашка менн осрашандан у, уны саырып алып клде айанылар, тин бында бер - нис тит малай - шалай килде, улар менн берг мауытырыс уйындар башланды. Алексашка менн тге осрашыу уйламаанда килеп сыайны.

Бер кн Петя ттгес батша арайынан урам буйына асып сыты. Урам мйшнд уны йшендге бер титер малай ыр тартма аып блеш атып тора. Петя малайы эрген килеп тегег ушты:

- Исеме кем, малай ?

- Алексашка тип рлйр мине, исемем и нимг крк булды у ?

- Былай ына ораным. Мине исемем - Петя. Нишлп ин атып тораы, лкнерктр юмы ни ?

- Бар. Мин атайыма ярам итм, оа баып тора - аяы ауырта, шуа кр тштн у урама мин сыып баам м атыу итм.

- Бер блешеде биреме ми ?

- Ю бирмйем - атам.

- мин и иртг алтын аса килереп китермен.

- Килтергс - алыры! - Алексашка уйланып торо ла йтте, - инд айан алтын аса булын! ин кем ул тиклем ?

- Мин - буласа Рсй батшаы, шуа асам ла бар мине. Атайым да батша булды.

- Ха-ха-ха! Буласа батша ине кеек булмай!

- Була!

- Булмай! ин йолош урам малайына ошааны!

- Була тип йт! Юа олата уам!

- Булмай, таы булмай! уып ара! олатыра кс етерме икн!

ыр тартма ерн урын алды. Ике малай е ыанып бер - береен йбештелр, р берее аршылаыны олатыра тырышып этешеп - тртшп йрл башланылар. Кс нисбте тиге булыу араында улар бер - береен олата алмай йнелр. Шул ваытта тырытан Зотов кренде м Петяны айырып алып китте, батша балаына баша яынлай крм - сыбы элгер тип Алексашкаа бармаын янаны.

Бер - ике кн ткс, Петя уыша малайы таы кргее килде, ул ниме менндер ошаны. Кеен алтын аса алып алды. Баяы урына бара - теге малай шул урында тора. Петя е башлап ушыра булды:

- Алексашка! Мине ф ит! Мин йепле, снки уышты мин башланым!

- мин ул ыышты онотоп та лгрм. Унан у малайар менн мин таы ике тапыр уыштым. атайым ине бел икн, Петя исемле оонторо малай була - ул батша улы булыра тейеш тине. Мин хер ине ре ышанам. Ашаы кил - блеште бушлай бирм. М, ал!

- Ю! Ашаым килмй! Мин и алтын аса кртерг килдем!

- айа ул ? Крт ле!

- Бына ул. - Петя алтын асаны Алексашканы усына алды. - Червонец тип атала.

- Оо-о! Мин тик баыр м кмш асалары ына кргнем бар. Атайымда полтинниктар, гривенниктар, полушкалар тулып ята.

- Тел - ал! Минд таы бар.

- Ю! Алмайым! Беренсенн, иеп ала - атайым тумар, икенсенн, эшлмйенс аса алыра ярамай.

- Елкнле кмл йрп уйнара тел - ми кил! Телйеме ?

- Телйем.

- Улайа кил! Таы малайар килтер! Икег бленеп ,, Диге уышы “ уйнарбы. Минд кмлр етрлек, уйынсы пушкалар, мылтытар бар.

Бына шулай танышып китте ул Алексашка менн. Малай сата берг уйнап телр, аатан да батша Алексашканы ситк типмне, вазифанан - вазифаа рлтте л рлтте. Хер ул - батшаны ышаныслы фельдмаршалы, Рсйе и кренекле санаунигы.