Лтты байлы жне лтты табыс, олара тсініктер берііз.

 

лтты байлы жинаталан рі нтижелі крсеткіштер санатына жатады жне мемлекетті экономикалы даму дегейіні айнасы десе болады.

лтты байлы - бл материалды жне рухани игіліктерді жиынтыы жне осы уаытта барлыы оам меншігінде болады. лтты байлы рамына мыналар енеді:

а) негізгі ндірістік жне ндірістік емес орлар;

) айналмалы ндірістік орлар;

б) материалды резервтер мен сатандыру оры;

в) айналым оры;

г) трындар млкі.

лтты байлы рамына негізгі жер, ормандар, сондай - а барланан табии ресурстар жне олар натуралды трде есептелінеді.

азастан зіні ауымы бойынша лтты байлыты лкен клемін иеленген. Бізді республикада жалпы жер клемі 222,5 млн.га млшерді райды, оны ішінде 82%-ауыл шаруашылыы жеріне жатады. азастанда 21,7 млн.га орман мен табии егістіктер, 11 мы зен, 7 мынан астам кл мен су оймалары бар.сімдіктер оры 6 мынан астам трлерден трса, ал жануарлар лемі алуан трлі.

Шабындытар мен жайылым (162млн. га) клемі бойынша азастан Австралияны (450 млн. га), АШ-ты (320 млн. га) жне ытайды (234 млн. га) ана алдына жібере алады. азастан пайдалы азбалар оры мен оларды алуан трлері бойынша –ТМД- даы е бай айматы бірі. Минералды ресурстар лтты табысты трттен шін райды.

Брыны одатаы мнай орыны 9%-ы азастан лесіне тиесілі болса, ал ртрлі баалаушыларды пайымдауынша жалпы лемдік млшердегі мнайа ТМД лесі 6-10% райды екен. азастанда марганец рудасы (408 млн. т) орыны 13% шоырланан жне млшері бойынша тек АШ- ты (553млн. т), Украинаны ана алдына салады.

азастан лемде хром рудасы оры бойынша екінші орынды иеленді жне республика 1990жылы жалпы одатаы оны ндіруді 96,6%-ын игерген. Жалпы темір рудасы оры (16662млн. т.) бойынша азастан лемде Бразилия, Австрия, Канада, АШ, Индия, Ресей мен Украинадан со сегізінші орынды иеленеді.

Вольфрам оры бойынша лемде азастан бірінші орынды, фосфор рудасы бойынша - екінші, ал орасын мен молибден бойынша - тртінші орында.

1990жылы брыны Одатаы 98,2% хромит, 81,7% барит, 64,7% фосфорит, 53% вольфрам, 38,5%-орасын, 29,5% молибден, 28,4% мыс, 22,1% боксит, 20,1%асбест, 13%марганец, 11,9% кмір жне 9,7% темір рудасыны оры азастан лесіне келеді. Уран рудасы орыны кптігі брыны Одатаы уран ндіруді 56% амтамасыз етті. Республика жерінде Менделеев кестесіні 60-тан астам е белгілі элементтері табылан.

азастанны ауымды табии байлытарын тере білу мен тиімді игеру - экономиканы дамытуды е басты жадайыны бірі болып табылады, сондай - а елді лтты байлыыны здіксіз суіні е маызды екендігі де рас.

лтты байлы зіні олданылуы бойынша былай блінеді:

а) ндіріс - рал жабдыына (ебек рал - сайманы, шикізат, материал мен табии ресурстар жне

)ттыну заттарына (тама, киім, трын - жай жне т.б.), ал зіні туу тегіне арай орланан ебек німіне (ебек рал - сайманын, шикізат, материал мен ттыну рал - жабдыы орларына) жне табии ресурстара (жер, су байлыы, орман жне т.б.). оам аса дамымаса, онда оны материалды негізін табии байлытар райды. Ал, оам тым дамыса, онда оны материалды негізін адам ебегімен жасалан байлы райды.

лтты байлыты зіні рамы бойынша екі топа блуге болады: лтты млік жне табии ресурстар. Елдерге материалды игіліктерді заттай жиынтыы лтты млікті райды. Онда брыны кезедегі барлы рпа міріндегі адамдарды орланан ебегіні бейнесі толы бар.

Табии ресурстар елдегі табиат берген табии байлытарды амтиды. Сондытан лтты байлы рамына тек зерттелген, ескерілген жне ндіріс процесіне тартылан ресурстар оры енеді – пайдалы азбалар, орман, су, гидроэнергоресурстар мен жер клемі жне т.б. лтты байлыа елдегі ескерткіштер, архитектуралы ежелгі рылыстар, сурет галереясы, мра – жай экспонаттары жне т.б., алмаз бен валюталы орлар жатады.

лтты байлыты е маызды элементіне зіні рамы мен жеке салмаы бойынша лтты млікті айтамыз, оны лесіне лтты байлыты жартысынан астамы тиесілі болады. Ол з бойына халы шаруашылыыны ндірістік жне ндірістік емес орларын, оны резервті орын, трындарды з басыны млкін енгізеді.

 

 

41.Экономикалы цикл, оны фазалары жне экономикалы дадарыс мнін талдаыз.
оам біркелгі трде экономикалы суге, жмыссыздыты толы жоюа жне баа дегейіні тратылыына мтылады. Экономикалы (іскерлік) цикл деп ндірісті, инфляцияны жне жмыспен амтылу дегейіні згеруін айтамыз. Циклдік згерістерді себептері тмендегідей: автономды инвестицияларды азаюы, мультипликатор серіні лсіреуі, аша жиыны клеміні згеруі, негізгі орларды жааруы, т.б. Макроэкономика ылымында экономиканы циклдігі туралы траты теория жо деп айтуа болады, біра р трлі кзарастар бар, дегенмен кптеген экономистер ндіріс клемі мен жмысбастылы дегейі жиынты шыындарды анытайды деп есептейді.
Жалпы айтанда, экономикалы (іскерлік) цикл – бірнеше жылдар ішіндегі экономикалы активтілік дегейлеріні бірінен кейін бірі келіп тратын сулер мен лдырауларыны згеруі. Кейбір экономикалы циклдер затылыымен жне арындылыымен бір-бірінен ерекшелінеді. Біра оларды барлыы ралай аталатын бірдей фазалар арылы теді:
1.Шы.
2.лдырау.
3.лдырау немесе тоырауды е тменгі нктесі.
4.Ктерілу.
Циклдер бірдей фазалардан тсе де, олар здеріні затылыы жне белсенділігімен ерекшелінеді.
Экономикалы цикл - бл дадарыстар арасындаы мерзім жне осы кезде оны трт фазасы ауысады. Фазаны бірінші (бастапы) циклы- ндіріс лдырауыны дадарысы. Дадарыс былысыны болуы сраным тлем абілеттілігімен салыстыранда тауарды арты ндірумен тсіндіріледі.
Дадарыс кезеінде ткерілмеген нім саны тез лайып жмысшылар босатылады, жмыссызды лайып, несие- аша ксіпорындар лдырап,жойыла бастайды. Экономикалы циклды келесі фазасы депрессия («depressia» - латын сзі, тмендеу, тередеу дегенді білдіреді.). Бл фазада ндірісті лдырауы тоталады. Жайлап болса да запастаы тауарлар ткеріледі жне еркін аша капиталы пайда болады.
Келесі фаза – тірілу, бан тн нрсе ндірісті лайту, демек пайда бар деген сз. Ол кезегінде ндірісті дамуынын ынталандырады. Циклды кезекті фазасы- рлеумен алмасады.
рлеу нім ндіруді арындылыымен сипатталады жне ол дадарыс алдындаы дегейден жоары, жмыссызды тартылады, арыз капиталы сынымы лаяды жне банк пайызыны (%) нормасы тмендейді.
азастан экономикасыны дадарыстан кейінгі жылдары суі, яни экономикалы циклды тратануы келесі факторларды сер етуіне байланысты болды:
• алпына келтіруге байланысты су, бл тауарлар жне ызметтер ндірісін толы немесе жартылай алпына келтірумен білінді. Бл, сіресе, ара жне тсті металдар электр жылу энергетикасы, тама німдері, рылыс материалдарын, тігін жне тоыма бйымдары ндірісі, клік жне байланыс ызметі жне т.б.
• канъюнктуралы су, лем нарыында німдеріне сраныс рашан жоары болатын салаларды дамуымен байланысты. азастан жадайында бл, сіресе, мнай жне газ ндіруді дамыту
• жйелік су тауарлар жне ызмет ндірісіні жаа сегменттерін енгізуден кейін болады. Бл фактора шаын ксіпкерлікті аржы секторыны дамуын, жылжымайтын млік пен автомобильдерді сатуды, й - шаруашылыы секторында тауарлар мен ызметтер ндіруді жатызуа болады.
• Инновациялы су факторы азастанда «Индустриалды - инновациялы даму стратегиясын» жзеге асыру салдарынан пайда болды. Бл зірге алыптасу сатысында. Бл фактор зірге азастан экономикасыны дамуына елеусіз ана сер етеді. Е жоары арын инновациялы арын телекоммуникация жне апаратты амтамасыз ету салаларында болуда.

42.Экономиканы мемлекттік реттеуді масаты жне ажеттілігін сипаттаыз.Экономика - бл халыты спелі ажеттіліктерін анааттан- дыру масатындаы ндірістік ресурстарды тиімді пайдалану жйесі. Экономиканы бірттас жйе ретінде крделілігі мндаы біратар дербес элементтерді болуымен жне р элементті жне жалпы жйені дамытуды масатты шарттарыны бір маыналы болмауымен жне жйені рушы элементтерді арасындаы байланысты крделілігімен айындалады. Бл факторларды леуметтік-экономикалы дамуды реттеуде ескеру, тиісті дегейдегі дайындыты талап етеді. Нарыты шаруашылы жадайында экономиканы мем- лекеттік реттеу - бл аымдаы леуметтік-экономикалы жйені оамдаы згерістерге бейімделуін, экономиканы тратылыы мен дамуын амтамасыз ету масатындаы за шыарушылы, орындаушылы жне баылаушылы сипаттаы мемлекеттік ы ораушы органдармен жне оамды йымдармен жзеге асыры- латын мемлекеттік шаралар жйесі болып табылады. Мемлекетті экономикалы рдіске араласуыны объективті ажеттілігі келесі факторлармен аныталады: - оамды дайы ндірісті лайтылан ауымда амтамасыз етуді ажеттілігімен;6 - халы мддесіні за мерзімділігін амтамасыз етумен; - халыты р трлі топтарыны леуметтік-экономикалы мддесін тепе-тедікте стаумен; - елді айматы кеістігіні ттастыы мен бірлігін амта- масыз етумен. Экономиканы мемлекеттік реттеуді міндеттері – экономи- калы атынастарды реттеу барысында билік органдарыны алды- на ойылатын масатты шарттар жиынтыы. Олар келесі рамдас бліктерден трады: - экономикалы су жне экономикалы даму; - толы жне тиімді жмыспен амту; - экономикалы тиімділікке жетуге бейімделу; - бааны тратылыы; - экономикалы еркіндік; - шыындарды ділетті блінуі; - елді сырты экономикалы тепе-тедігін сатау. Тиімді экономикалы жадайда мемлекеттік реттеуді міндет- терін бірттастыа, мысалы «масаттар кпбрышы» тріне келті- ру ажет. Мемлекеттік реттеуді масаттар кпбрышы - леуметтік- экономикалы дамуды маызды масатты міндеттеріні зара байланысты жиынтыы. Е ке тарааны «сиырлы кпбрыш» деп аталатын, орындалуына мемлекет жауап беретін, зара байла- нысты трт масат. Олар: - экономикалы су; - жмыспен амтуды жоары дегейі; - бааны немесе ашаны тратылыы; - сырты экономикалы тепе-тедік.Экономиканы мемлекеттік реттеуді басты масаты – экономи- калы жне леуметтік тратылыа жету, аымдаы оамда алыптасан атынастарды жетілдіру жне ныайту, оамдаы згерістерге бейімдеу болып табылады.