Таырып 4. ХАЛЫ АУРУЛЫЫ ЖНЕ ЗЕРТТЕУ ДІСТЕРІ
Масаты: Студенттер халы аурулыын баалау жне есептеу дістерін білуі керек.
Аурулы – халы арасында ауруды таралуы.
Алашы аурулы (ауру сыраулы) халы арасындаы жаа, брын еш жерде тіркелмеген жне биылы календарлы жылда алаш рет аныталан ауруларды жиынтыы.
Жалпы аурулы (таралуы) – бл биылы жылы бірінші рет аныталан аурулар мен ткен жылы аныталып, биылы жылы сол ауруды салдарынан бірінші рет аралан халы арасындаы барлы ауруларды жиынтыы.
Наты аурулы (длелденген аурулы) – бл аралу кезіндегі плюс медициналы тексеру кезіндегі аурулы минус медициналы тексеру кезінде расталмаан аурулы. Наты аурулыты дегейін анытау те иын.
Медициналы тексеру мліметі бойынша аурулы (патологиялы заымдалу) дрігерлік арауда айындалан аурулар мен трлі морфологиялы жне функционалды згерістерді жиынтыы.
Аурулар диагнозы мен лім себептерін унификациялау, оларды статистикалы тіркеу, ауруларды ішкі жне халыаралы таралу дегейлерін салыстыру, апаратты база растыру масатында Халыаралы жіктелу сынылды, ол айта аралып жне толытырылып отырады. 1996 ж. БД 43-ші халыаралы конференциясында аурулар мен денсаулыа байланысты мселелерді Халыаралы статистикалы жіктелуіні (ысаша ХАЖ-10) Х аралымы бекітілді. Жалпы этиологиясы, патогенезі, орналасуы бойынша біріктірілген аурулар негізінде ріппен белгіленген 21 класс алыптастырылды. рбір класста ш мнді рубрикадан тратын, оны біріншісі ріп, екеуі санмен белгіленген100 ауру тобы бар. ш мнді рубрикадан ралан р топ 10 ауру кодына немесе ауру тобына блінеді. ХАЖ-10 трт мнді рубриканы олдананда шамамен 25000 ауруды, ш мнді рубриканы олдананда шамамен 2500 ауруды индивидуализациялауа ммкіндік береді.
азастан халы арасында алашы аурулы рылымында негізгі рангтік орындарды тыныс алу жйесі аурулары, тері жне тері асты шел абаты аурулары, жарааттар мен уланулар, зр шыару, ас орыту аурулары алады, жалпы аурулы рылымында – тыныс алу жйесіні аурулары, ас орыту, зр шыару, ан айналым жйесі аурулары, кз жне оны осалылары аурулары алады.
Халы аурулыы жніндегі мліметтер халы арасында таралан ауруларды дегейі мен рылымын анытауа, ауіп- атер факторларын табуа, емдеу-профилактикалы шараларды ендіру тиімділігін баалауа ммкіндік береді. Олар денсаулы сатау йымдары мен органдарына жедел басару, кнделікті жне перспективті жоспарлау, жалпы денсаулы сатау жйесін немесе жеке мекемелерді жетілдіру шін ажет.
Аурулыты зерттеу статистикалы зерттеудерді жалпы абылданан схемасы жне ата кезекті этаптар бойынша жргізіледі.
Халы аурулыын баалау шін 1000. 10000, 100000 трына есептеліп шыарылан орташа жылды халы санына атысты аурулар саны ретінде есептелген крсеткіштер олданылады. Аурулыта себеп-салдарлы байланысты анытау шін халыты рамын (жасы, жынысы, жаня жадайы, леуметтік статусы жне т.б.) ескеру ажет.
Баса статистикалы зерттеулер трізді аурулыты зерттеу дістері жаппай немесе тадамалы болады. Жеке территориядаы немесе оны жеке топтарында халы аурулыын зерттеу дісін тадау зерттеуді масаты мен міндеттеріне сай аныталады. Аурулыты дегейі, рылымы жне динамикасы жніндегі бадарлы мліметті емдік-профилактикалы мекемелерді есебінен немесе жаппай дісті олданатын басару органдарыны есептерінен алуа болады. Аурулы задылыын жне себеп-салдарлы байланысты тере анытау шін тадамалы діс кезінде алашы тіркеу жатынан ажетті мліметтерді статистикалы картаа кшіру арылы анытауа болады.
Халыты жне оны жеке топтарыны аурулы дегейін, рылымы мен динамикасын баалау кезінде крсеткіштерді республика, облыс, район, ала крсеткіштерімен салыстыру ажет.
Аурулыты зерттеуді негізгі дістеріне жатады:
- емдеу-профилактикалы мекемелерге з бетімен аралуы бойынша
- лім себептері мліметтері бойынша (лім туралы дрігер кулігі (106/у)
- медициналы тексеру мліметтері бойынша (профилактикалы тексерулерді тіркеу картасы (131/у)
Осындай кздерден алынан халы аурулыы туралы мліметтер толы болып келмейді, ол кптеген факторлар кешеніне туелді. Халы аурулыын зерттеу кздеріні райсысыны артышылыымен оса кемшіліктері де бар.
Сонымен, осы аталан ш дісті жалпылау арылы наты (длелденген) аурулыты - з бетімен аралуы бойынша аурулы, медициналы тексеру кезінде аныталан аурулыпен толытырылу жне лім себебі бойынша аурулыты анытауа болады.
Денсаулы жне аурулыты зерттеуді осымша дісіне срастыру (анкеталы немесе интервьюлік) дісі жатады. Анкеталы дісті кейбір ауруларды анытау шін, мысалы жректі ишемия ауруларын жне осы ауруды атер топтарын алыптастыру шін халыты жалпылай тексеруді бірінші кезеінде олдануа кеес береді.
рбір ауру сйкесінше тіркеу мен есепке алуды абылданан талаптарына сай міндетті трде тіркеуге алынады.
з бетімен аралу бойынша аурулыты тіркеу медициналы кмекті ажет еткен пациентті аралу орнына сйкес жргізіледі:
- амбулаторлы-емханалы йымдара араланда – амбулаторлы науасты медициналы картасы (025/у), орытынды (аныталан) диагноз тіркелген статистикалы талон (025/2у), амбулаторлы пациентті статистикалы картасы (025-05у).
- стационарда - стационарлы науасты медициналы картасы (003/у), ауруды стационардан шыан картасы (066/у)
- диспансерге – венерологиялы ауруы бар науасты медициналы картасы (065/у), саыраула ауруы бар науасты медициналы картасы (065/1у), туберкулезбен ауыратын науасты медициналы картасы (081/у)
- жедел жрдемге – жедел жне шыл медициналы кмекті шаыру картасы (110/у), медициналы кмек станциясыны жолдама параы (114/у).
Ауру жадайларын жалпы абылданан тіркеумен атар, кейбір аурулар белгілі бір себептерге байланысты арнайы тіркеуді ажет етеді:
- эпидемиа арсы шараларды ажет ететін жпалы аурулы. Жпалы аурулы, таматан немесе жедел ксіби улану, екпеге ерекше реакция (058/у) кезінде жедел хабарлама санитарлы-эпидемиологиялы баылау орталыына 12 саат ішінде жіберіледі жне Жпалы ауруыты тіркеу (060/у) журналында тіркеледі. Осы журналдаы жазу негізінде жпалы ауруларды озалысы есебі жасалады.
- маызды эпидемиялы емес аурулы кейбір леуметтік-маызды аурулар туралы апарат береді жне осындай ауруларды аныталуы кезінде мірінде бірінші рет аныталан белсенді туберкулез, жыныс жолы арылы берілетін инфекция, трихофития, микроспория, фавус, ышыма, трахома, психикалы аурулар туралы Хабарлама (089/у); мірінде бірінші рет аныталан рак немесе баса атерлі ісік ауру туралы Хабарлама (090/у); мірінде бірінші рет аныталан нашаорлы туралы Хабарлама (091/у) толтырылады.
- уаытша ебекке жарамсызды аурулыы жмыса шыпауа себеп болан ауруларды зерттеуге жне экономикалы шыындв анытауа ммкіндік береді.
йлестіру материалы: «Rower Point» бадарламасында 10 слайд.
дебиеттер:
1. Лисицын Ю.П. Общественное здоровье и здравоохранение: Учебник. – 2-е изд., перераб. и доп. – ГЭОТАР-Медиа, 2007. – 512 с.
2. Медик В.А. Заболеваемость населения: история, современное состояние и методология изучения. – М., 2003. – 512 с.
3. Применение методов статистического анализа для изучения общественного здоровья и здравоохранения: Учебное пособие для вузов / Под ред. В.З. Кучеренко. – М.: ГЭОТАР-Медиа, 2007. – 256 с.
4. Сакбаев О.С., Вагнер А.В. Совершенствование методологии изучения и оценки здоровья населения. – Алматы, 1995. – 364 с.
5. Юрьев В.К., Куценко Г.И. Общественное здоровье и здравоохранение. – С.-Петербург, 2000.– 914 с.
Баылау сратары:
1. Халы аурулыыны негізгі трлері.
2. Жалпы жне алашы аурулы крсеткіштерді есептейтін дісі.
3. Халы аурулыы зерттеу дістері.
4. Аурулыты зерттеуді артышылыы мен кемшіліктері.
5. Аурулар мен денсаулыпен байланысты мселелерді Халыаралы жіктелуіні мні.