Рметті зілхан аа! 4 страница
Осы крікті кмбезді ішкі абыраларына, кешегі мгілік Клтегін ескерткішіндей етіп, тамаша зергер-суретші Мратбек Есболов бауырым Халима-ананы мейірбан, сйкімді жзін тас бетіне бедерледі.
Осы ш азамата шын жрегімнен шексіз алыс айтып, иытарына Абылай ханны, Абайды, уезовті шапандарын жауып (соысынікі макинтош), бастарына хан алпа, ара таия, шетен шляпа кигіземін.
Биылы тпелеген алы жауын, шудалары шбатылан ара блтты астында ажымай ызмет етіп кмбезді ктерген айратты рылысшы інішектерім Асхат Айтмхамбетовке, Ермек Бекбосынова, Айдын Баймхамбетовке, Жанат Тлеубаева жне Самат Жаыпова те ризамын. Оларды райсысына зімні "мір рнектері" кітабымны бір-бір данасын ескерткіш ретінде зор рметпен сыйлаймын.
Халима кмбезін ктеруге з шамаларынша аражат осан азаматтара: Нрслтан бішлы Назарбаева, Нртай Сабильянова, Мхтар л-Мхаммедке, жиенім Нржан Нрмхамбетлы жімбетовке, Олжас Омарлы Слейменовке, Мхтар Шаханова, дам Керейхан Аманжолова, Алматы аласы кіміні орынбасары Алмат Зарлылы Мурзинге жне басалара (барлыы 85 адам) шын жректен алыс айтамын. "Сіздерді Тір жарыласын!" деймін.
Мені Халима туралы ысаша естелігімді халыа жариялаан "Жлдыз" журналыны, "Сарыара самалы", "Семей таы", "ас-аым ст" газеттеріні, аза радиосыны, "азастан" арнасыны "Ажніс" бадарламасыны жымдарына шексіз алыс жолдаймын. азір ол естелік орыс, аылшын тілдеріне аударылып жатыр.
Халимадан айырылып, аырап аланнан кейін, мені жетімдігімді мсіркеп, аза дстрі бойынша йлеріне шаырып, бір шугім шай берген, кейбірі иыыма шапан жапан он йді адамдарына кптен-кп рамет.
Енді айтылмаан не алды? Кмбезді тбесінде неге ай, немесе жлдыз, тіпті болмаса крест жо? Неге найзаны шкір шы бейнеленген? — деген сра бар шыар.
Ол сраа сала сулетші Сайынны зі былай деп жауап берген:
— Ай — мсылманды, ызыл жлдыз — коммунистік, крест — христианды белгі. Діни ишара. Ал махаббат з алдына дін. Ешашан шпейтін, жоалмайтын, жойылмайтын дін. зге діндерді брінен де кшті дін. Ол адамны асыл жрегін тесіп тетін найза тріздес е ткір сезім. Мен а жегем Халиманы басына тек ана осы белгіні лайы крдім.
Ол осылай деген еді. Мен інімні бл даналы жауабына шын жректен ризамын.
Мен жан болып жаратылып, АДАМ болып дниеге келгеніме баыттымын!
Мен Халимадай ажап жар сйіп, мгілік махаббатты басымнан кешіргеніме баыттымын!
Мен махаббаты мгі адірлеп, астерлеп келе жатан азаа деген лы халыты перзенті боланыма баыттымын!
Бл мені жан жарым Халиманы жылына арналып жайылан дастаран стінде, оны басына мгілік а отау ктерілген тойын ткізген кнгі соы сзім. Біра, бл мені Халима туралы соы сзім емес. Халима туралы лкен сзімді романымды "Мгілік махаббат жыры" деп атармын, блкім.
Екеумізді Тадыр осып, біз дниежзіндегі е баытты ашытарды атарына кірдік. Мы мрте шкіршілік бан!
Ойлап арасам, бкіл тіршілікті, бар мырды мн-маынасы, сн-салтанаты, ызы-шыжыы адал жар ана екен.
"Жасы жара — жан пида!" дейтін себебім сол!
Сау болыыздар.
Асыл махаббат аясында мір срііздер.
Халиманы жетісінде, ырында оны еске тсіруге келгендерге "Махаббат, ызы мол жылдар" мен "мір рнектері" кітаптарыны 80 данасын абыл алыыздар. Сіздерге ескерткіш болсын.
Осы мжілісте мен 5-ші жне 6-шы инфарктке шыраанда Халима екеумізді жеке палатаа жатызып емдеп, мені ажалдан алып алан екі дрігер отыр. Бірі республикалы кардиология институтыны азіргі директоры, профессор лихан азабайлы да, екіншісі сол институтты жетекші ылыми ызметкері, брын Павлодар обкомында менімен бірге ызмет істеген досым Мхи Кшімбаев мармны ызы (мені де ызым) Клзида Мхиызы Кшімбаева. Сол сияты мені алашы инфаркттерден аман сатап алан аза ССР Министрлер Кеесі Орталы ауруханасыны брыны Бас дрігері Мхтар Айтазин жне осында. мірімді сатап алан осы ш адама ерекше рмет крсете иіліп, тазым етемін. йткені мен азір Сіздерді алдарыызда сз сйлеп, тік траным шін осы кісілерге жне баса дрігерлерге арыздармын.
Халима барлы дрігерлерді, сіресе, осы шеуіізді жне аурухананы реанимация бліміні мегерушісі болан Марат бдірахманлы Баязитовты ерекше баалап, рметтеуші еді. Дрігерлерді аялап, ардатауа те зор мн беретін.
Халима дрігерлерге мейрам сайын сый-сыяпат жасап отыруды ешашан мытпайтын. Бізді аурухананы, сіресе, №48-абинетті дрігерлері мен медбикелері Халиманы осы аморлыын лі кнге дейін ауыздарынан тастамай айтып келеді.
Халима: Кктегі дай з алдына, ал Жер бетіндегі Тір дрігерлер деп есептейтін еді...
Халиманы жылына жне оны басына а отау ктерілу тойына атысан брлеріізге рамет. Халиманы еске ала жрііздер. Ол брілеріізді жасы крді. Шеттеріізден рметтеп, сыйлай білді.
Екеуміз ауырып жатса та зілдесе беретін едік. 1997 жылы ол ауруханаа жатып, операцияа тсерде мен:
— "Жаман айтпай — жасы жо". Сен олай-блай болып кетсе, менен ран дметесі бе? Мен ран ои білмеймін ой, — дедім.
— "Халима! Халима! Халима!" деп мені атымды ш рет атап, "біз аманбыз, Сені мытан жопыз!" десе жетеді. Немесе Абайды бірер ауыз леін оы. Мселен. "Айттым слем аламастан":
Айттым слем, аламас,
Саан рбан мал мен бас. Халима!
Саынаннан Сені ойлап,
Келер кзге ысты жас, Халима!
— десе болды. Одан со:
Сенен арты жан тумас
Туса туар, артылмас, Халима!
Бір зінен басаа
Ынтытыым айтылмас, Халима!
— деп жаластырса жне еркі.
Мен соны ран деп абылдаймын, деді ол кліп. Ол жолы ауруханадан аман айтты. Біра, Халиманы осы сзін ешашан мытпаймын, аайын. Сіздерді де естеріізде болсын. Егер Халима кмбезіні асынан тсеіз, немесе Алматыдан Талара арай кетіп бара жатаныызда о жаыыздан Алатау иыында а кмістей жарырап тран кмбез крінсе, Халиманы атын атап, бет сипаыз. ран білмесеіз, Абайды бір ауыз леін оыыз. Рухы риза болады Сізге. Халиманы асында жатан мен де оса уанамын онда.
21-шілде, 2002 жыл,
Алматы,
"Айтмар" банкет залы.
МІНЖАТ
5-мамыр кні кешке Трсынбек Ккішев телефон соты.
— Ерте Мырзабекті еске алу кеші болады. Соан келііз, — деді.
— Мен сыратпын ой, Трсынбек. Бара алар ма екенмін, — дедім оан.
— Жо, болмайды, ауру болсаыз да келесіз, — деді ол р сзін шегелей айтып.
рине, баруым керек. Біра, баранда не айтамын? Мырзабек бейнесін "Махаббат, ызы мол жылдар" романында жасадым. Романдаы Жомартбек сол. Одан аланын былтыр мен алдыы жылы "Жлдыз" журналында жарияланан "ткелдерде" айттым. Оларды айталауды ажеті не? Жрт естімеген жаа естелік айту керек. Ондай не алды?
Мені инаан бір ой осы болды.
Осыдан он жыл брын Мырзабекті 60 жылдыын атап ткенбіз. Ол алпыса толуына бес айдай ана аланда мірден тіп кетті ой. Аманды болса, алпыс жылдыымды ткіземін деп зірленіп жр еді. "Мені тойыма не келесідер?" дейтін еді ол зілдеп. "Сені тойыа зіде жо нрсе апарамыз" дейтінмін мен. "Менде брі де бар ой. Сонда не келесі?" дейтін ол ойлана тсіп. "Оны той кні олыа статанда кресі".
Шапан-шапыт з алдына ой. Мен Мырзабекке млде елеусіз бір нрсе таы да зірлеген едім. зге алым жазушыларды алталарында визиткалары толып жргенде, мндай дние Мырзабекте ешашан да болмайды. йткені ол ондай са-тйекке мн бермейтін. Сондытан мен оны аты-жні, ата-лауазымы, йі мен кесесіні діріс-телефондары жазылан 300 дана визитка жасатып, тытырып ойанмын. Мерейтойы кні олына тапсырармын деп ойлаанмын.
рине, ол уанатын еді. йткені ол мерейтойына жетпей, айтыс болып кетті.
Досымызды алпыс жылдыы оны зінсіз тті. Оны кптеген жора-жолдастары жылы-жылы естеліктер айтты. азаты лы аыны бділда Тжібаев оан арнаан леін оып, халыты атты тебірентті.
Мырзабек дниеден терде екеуміз ауруханада бірге жатты. Ол тменгі абаттаы блмеде, мен жоарыда болдым. Сонда маан баспадан жаа ана шыан "асырлар сыры" деген е соы кітабын кеп сыйлады. Бірінші бетіне дейі арнап мынадай ш шума ле жазыпты.
Адірлі зілхан!
Табиатты сыры бар ашылмаан,
Деректер кп лі де басылмаан.
Кейде олай жорылан, кейде блай,
Адамзатты тарихы асырлардан.
Білсем-даы лжуаз з жайымды.
Кп іздендім, тауысып кз майымды,
"уды аздым инемен" ерінбедім.
Жаындыын білсем де "кз" айымны.
Жазаным жо тарихта алайын деп,
аламаы молыра алайын деп.
Аямадым жректі, жараладым.
Кдесіне жастарды жарайын деп.
зіні Мырзабегі.
30.07.88. Аурухана.
Біз оны жаа кітабын йден ысты мнті алдырып "жуды". "Халиманы мнтісін саындым" деп, ол осы дмді алады. Ac стінде кп ызыты гімелер айтты. Е соында Мырзабек:
— Ауруханадан шыаннан кейін бл кітапты дкеннен кп етіп сатып алып, достарымны бріне таратып беремін, — деді.
Біра, ол тарата алмады. Ертеінде айтыс болып кетті.
Оны алпыс жылдыында "асырлар сыры" кітабыны алпыс данасын сатып алып, жиналандара мен тараттым. Оны ааза тсірген е соы олтабасы маан арнаан леін 60 дана етіп, фотоа кшіртіп, оларды жиналан жрта лестірдім. Оан арнап алан шапанымызды артында алан жалыз лы Ерденні иыына жаптым. Жан жары Зураа кйлек кигізіп, мойнына шлі орады. Е соында Мырзабекті уантамын деп арнайы жасатан визиткаларды 60 данасын залда отыран адамдара бліп бердім.
Трсынбекпен сйлескеннен кейін баяы визиткаларды алдыын іздедім. Бар екен. Соларды 70-ін санап алдым. Оларды бріне "Дйсенов" деген сзді алды-артынан "70" "жыл" деген екі сзді жазып, аяына: "уезов мражайы, 6. V. 1999. з. Нршайыов" деп ол ойдым. Бл жмысты тнгі саат он бірде бітірдім.
Таертегі саат алтыда дрі ішуге ояндым. Осыдан бастап р екі саат сайын кні бойы (тнгі он екіге дейін) бір-екі таблеткадан ылытумен боламын. Сол себепті, кбіне, таертегі алтыдан кейін йытамаймын: кітап оимын, радио тыдаймын, р трлі ойлар ойлап, афоризмдер шыарамын.
Бгін таертегі оразамды дрімен ашаннан кейін, Мырзабекті еске алу кешінде ол туралы оригинальный не айтамын деп ойлаумен болдым. Еске aлy кеші кндізгі саат он екіде уезов мражайында басталады. Айтатын ойымды соан дейін реттеп алуым керек. Толытап жазып алуа уаыт тыыз, лгере алмаймын. Ауызша айтуа тура келеді. Алдын-ала жазып алмаан сз шашылып, шашау шыа береді. Біра, амал жо.
Осы жайларды ойлап жатанымда "Махаббат, ызы мол жылдар" романы прототиптеріні дгелек шеберге салынан суреті есіме тсті. Ол суреттер роман бойынша деректі фильм тсіру кезінде компьютермен жасалынан болатын. Басты бейне прототиптеріні е жоары жаында Мырзабекті суреті тран. Оны еске тсіру жиналысына келгендерге бл да елеулі ескерткіш болуа тиіс. Сондытан саат тоыздан кейін кшедегі ксерокстерді біріне апарып, оны 70 дана етіп бастырып алуым керек. Кенет келген бл ойа уанып, тсектен тра сала сол суретті іздедім. Бір данасы саталан екен.
Алты адамны кішкентай суреттері салынан глдесте (букет) сияты суреттерді 70 дана етіп бастырып келіп, оларды райсысыны сыртына: "Сізге М.Т. Дйсеновті 70 жылдыына арналан еске алу кешінен ескерткіш. з.Нршайыов. 6. V. 1999 ж. Алматы, уезов мражайы" деген сздер жазып, олымды ойдым. Осы шаруаны тындырып бола берген кезде Мырзабекті мені 1947 жылы Семейге шыарып саланы сап етіп ойыма орала кетті.
Мен лы Отан соысынан келгеннен кейін университетке оуа тстім. Студенттер арасынан тапан жалыз досым Мырзабек болды. Екеуіміз жатаханада алты ай бойы бір кереуетте жатты. Сол кезде 1946 жылды аяында мені сйген ызым Халима скерден айтты. Семей облысыны Шар ауданына барып, малім болып орналасты. Мен Халимаа жетуге ынтытым. Университеттен жарты жыла академиялы демалыс алып, елге кетуге амдандым.
Мырзабек мені оуды тастап кетуіме арсы болды.
— Халиманы айтесі, осындаы отыз ызды біреуін алмайсы ба? – деді. Онда бізді курста отыз ыз бар болатын.
— Маан Халимадан баса ызды керегі жо, — дедім оан.
Ол мені I Алматы вокзалына шыарып салды. Мен №54 Ташкент-Новосибирь поезына билет алдым. Вагонны алдына келгеннен кейін Мырзабекті мені кері айтпасыма кзі жетсе керек, крсініп, басын шайады. Содан со:
— Мені айда алдырды, досым-ау? Кімге алдырды? – деді иылып.
Мен клдім. Клгенім "ыз Жібек" иссасындаы Тлегенні ыз іздеп, А Жайыа аттануы ойыма орала кетті. Сонда шешесі Тлегенге: "араым, алыса аттанба, тадап жріп бір ыз осы жерден ал!" деп тілек ететін. Біра, Тлегенні алан бетінен айтпасын білген со: "Бізді кімге тапсырды?"дейтін лына. "Бір дайа тапсырдым" деп Тлеген боз жора атын орытып Жайыа арай жнеле беретін.
Бізді курста менен баса соыстан келген таы да ш л бар болатын. Олар менен кейін келіп осылан Амантай Байтанаев, айсар асымбеков жне Бркіт Ысаов деген майдангерлер еді. Мырзабекті зімен рдас Байтан Кдірлов деген бозбала жігіт жне бар. Отыз ызды ортасында аздай алып жрген сол жігіттерге тапсырдым деп айтпа болып, ледетіп былай дедім:
Жаяу скер взводын,
Ма-ма басып бастаан,
Жаудан орып, саспаан,
О олын о жлып кетсе де,
Кейін арай ашпаан
Амантай ерге тапсырдым.
Коккинаки секілді,
Кк жзінде ойнаан,
Самолетін шйілтіп,
Фашистерді тбеден
Бомбалауын оймаан,
Слуды крсе станып,
Тамсануа тоймаан,
айсардай сері шыша,
Бір зіді тапсырдым.
Биязы ыли жретін,
Жымиып ана клетін,
Сабаын жасы білетін,
"Сз патшасын" саалап,
ленен "йрек"ілетін,
Тмен стап дауысын
Сз сйлейтін ркітпей,
ан кешіп келген аарман.
Жауынгер аа Бркіттей.
ырандара тапсырдым.
Рамазан мен Байтандай
ландара тапсырдым.
— Таы кімге? — деді Мырзабек клім аып, дереу маан жауап беруге асыандай болып.
— Таы ма, тыда, — дедім мен леімді ары арай жалап.
Кздері оттай жайнаан,
Блбл стай сайраан,
Жрегінде бріні
Млдір махаббат млтілдеп,
Досты, мейір, сыйласты,
Тай азандай айнаан.
Сйкімділік шырайы,
Тілді тас ып байлаан;
Мнтай, Майра, Клкендей,
ш сия, Перизат,
Сния мен Саила,
Камалия, Шарипа,
анафия, Нржамал,
Халжан менен лзайдай
Жмабике, Тлеудей,
Аанай мен Нзила,
Бадат, Бикен секілді.
Ау мойын, ола шаш,
ыр мрынды, иаш ас,
Отыз ыза тапсырдым!
Осылай деп Мырзабекті олын алдым. Паровоз брырата бу шашып, Семейге арай жргелі тр... Мырзабек олымды босатпай, ыз Жібекке арай аттанып бара жатан Тлегенні шешесіні уенімен, ол да ледете боздатып оя берді:
Уа, кл иесі, амбар-ау,
Шл иесі, амбар-ау!
зілхан деген досыма
рашанда кз сал-ау.
Адасса жола салып жр,
Кз жазбай, ойдай баып жр.
Барлы пле-жаладан,
Бір зі орап, аып жр.
Жаны жібек бл жігіт,
Тлегендей талпынып,
ашы жрек алынып,
Трт жыл тосан жан жары
Халимаа жетсем деп,
Уа, кл иесі, амбар-ау!
Бан арсы дшпанды
аылтырдай абыстыр.
Халима мен екеуін
Желімдей етіп жабыстыр.
Айастырып білегін,
абыл етіп тілегін,
Мгілікке табыстыр!
Алло кпар!
Ол осылай деді. Бл адал досты ана аузынан шыар а батадай мінжат сз еді. Оны о батасы абыл болды.
Мырзабек батасын бітірген кезде "ба" етіп, паровоз озалды. Мен ырып вагона міндім. Содан со ара паровозды кілмен амшылап, екі аяпен еденді тепкілеп:
Бектен мінер ср аса,
Шаба алмаса, р баса!
Батырлы, байлы кімде жо,
ашыты жолы бір баса! –
деп ндетіп, Алматыдан Семейге арай тартып бердім.
Бл брын айтылмаан деталь. Бгінгі Мырзабекті еске алу кешінде осыны айтуым керек деп шештім.
Дереу букет-суреттерді сыртына сз жазуды тотатып, осы шуматарды ойыма тсіріп, блек ааза трте бастадым. Сурет сздерін жиналыс стінде жазармын деп ойладым. Алдымен Трсынбекті зі "Дос туралы сз" деген таырыпта баяндама жасайды. Содан кейін мен сйлеймін.
Сйтіп, Семей жата Халимаа йленіп, Абзау ауылындаы Отан соысында опат болан кем йіні шіп алан (шешем соыс кезінде лген) ттінін ттеттім. Содан кейін жан жарымды а білегінен стап Алматыа алып келдім. Халима ЖенПИ-ге тсті. Мен отыз ыз бен алты лды ортасына оралдым. Олармен бірге университет бітірдім. Бізді курстан университет бітірген Мырзабек екеуміз ылым академиясыны аспирантурасына жолдама алды. Соан тстік. Ол алым болып шыты. Мен бола алмай алдым. "Социалистік азастан" газеті ("Егемен азастан") мені ызметке абылдап аспирантурадан ол здірді.
Мен Мырзабекті ешашан мытпаймын, лкен портреті кабинетімде арсы алдымда тр. Маан арнаан соы леіні фотокшірмесі жазу стелімні стінде жатыр. зі сыйлаан он бес кітабы срелерде тізулі. Мырзабек деген аты жрегімде жазулы, жанды бейнесі кітаптарымда сатаулы.
Мен йден зап шыа алмаймын. Біра, Халиманы демеуімен барып, Мырзабекті еске алу кешіне атысамын. Оны жасы крген адамдармен жздесемін. Бір кезде ол зіні салалы саусатарымен сан рет ысан алаандарды стаймын. Бл мен шін лкен анибет.
Кеште мен Мырзабек туралы осы естелікті айтамын. Айтамын да:
— Бізбен бірге оыан Амантай асар таудай болып не отыр. Ататы жазушы. "Слуды крсе станыш" сол айсар не отыр. мір бойы ЖенПИ-де саба беріп, сан слуды трбиелеген сала-педагог. (Кеше хабарлаанмын. Бгін олар да келуге тиіс). Мен, міне, естелік айтып трмын. Ал, Мырзабек "Кл иесі амбара" жалынып:
зілхан мен Халима екеуін,
Желімдей етіп жабыстыр.
Айастырып білегін,
абыл етіп тілегін,
Мгілікке табыстыр!
Алло кпар!—
деп мінжат еткен Халима да осы залда отыр. Оны бізге бл батаны бергеніне биыл 52 жыл болыпты. Адал досты а батасы абыл болды! деймін. Мен осы сздермен естелігімді аятаймын. зі ыса. Жрт жалыпайды. Осыдан жарты асыр брын Алматы вокзалыны басында Мырзабек екеумізді арамызда болан диалогты еске тскен жолдарын ааза кшіріп алып, саата арадым. Тура бір жарым болан екен. Еске тсіру кеші екіде басталады. Асыып орнымнан трып, дереу киіне бастадым.
13 мамыр 1999 ж.