МГІЛІК МАХАББАТ ТЖ-МАХАЛЫ 2 страница
«Кп йелдер баласын матап, зін ркештендіріп отыранды натады. Халима мірі йткен емес. Ішінен балаларын да, мені де шексіз сйетін, жанындай жасы кретін. Егер ке мен бала бір нрсеге келіспей алса, ол нсіз отырып алатын.
Ешкімді де жатамайтын. Кімні теріс, кімні о екенін сол нсіздігімен ындыратын. зін біреу олпаштай бастаса, абаын сездірмей шытып, олайсызданып алатын».
«Кп йелдер кйеулеріне кітап сатып алуа аша шыартпайды. Халима йтпейтін еді. зі де кітапты кп оитын. зі классиктерді тегіс оып шыты. Ол:
— Классиктерден ол збе! — дейтін маан».
Бл келтірілген зінділер зааны «Халима» хикаясыны жетінші сзінен.
Оларды дейі келтіріп отырмын. йткені, оларда Халима кейіпкерді аылдылыы, йелдік аншама ажап асиеттері тамаша сипатталан.
зілхан аа ара сздік хикаясында ашы жарын тлалауда Оны айсарлыыны, батыл мінезділігіні астарын ашуа, тапыр сйлегіштігіне, арлы-ділдігіне айрыша мн береді.
Міне, солара мысалдар:
... 1987 жылы зекен азатарды лтшылдар деп жаздыран КПСС Орталы Комитеті аулысына наразы болып Горбачев атына арнайы хат жазады. Оны трт баласы мен жары олдайды.
Сол жайлы сегізінші сзінде былай дейді:
«Хатымды алдымен Халимаа крсеттім. Ол оып шыты.
— Не айтасы? — дедім мен оан.
Ол ойланып, за отырды. Содан кейін:
— Бл хаттан кейін сені трмеге жабады. рып-соып, орлы крсетеді. Мен сені ондай инауа имаймын. Мені ерім де, кем де, шешем де сенсі! Біра, сен мені кйеуім ана емес, лтыны лысын ой. Ендеше мен саан мені кйеуім ана бол, лтыны лы болма деп айта алмаймын. Туекел, мен кндім, — деді.
Одан кейін Халима екеуміз Горбачевка жазылан хатты е жаын досымызды йіне барып оыды.
Досымны йелі баж ете алды.
Мен досыма арадым. Ол тамсанып отырды да:
— Болмайды! — деп басын бір-а шайады».
... Бір жолы жина кассасы кассирі жаылысып Халима ттейге аларынан 1000 сом аша арты беріп жібереді. Оны ол йіне келгесін біледі. Бан ол атты ысылады.
«Жгіріп, стел басында жмыс істеп отыран маан келді», деп, жазады, осы жайында оныншы сзінде заа.
— «Жр, мына арты ашаны апарып берейік. Бл аша кассир йелді мойнына мінеді ой. Обал ой!»
Халима кйеуін ертіп барып арты берілген ашаны дереу айыра кассирге тапсырып:
— «Ту, андай рахат болды!» — деп уанады.
Сол кні кешке бл оианы зеке мен Халима достарына айтады ой, баяы.
— «Бекер йткенсідер!» — дейді олар. — зі келген олжаны айтарып беріп.
— Ондай олжамен байымай-а ояйын. Маан арым мен ятым ымбат, — деді Халима олара, зімен-зі сйлескендей жайлап ана». Осы сзінде заа жне бір жолы йлеріне танымайтын аынны «сыбаа» ретінде сойып келген ойын Халима апайды андай сздер айтып, алмай ойанын былайша баян етеді:
«Мен йде жота Талдыоран облысынан бір жас аын бір ойды етін алып келіпті.
— Бл кімге, араым? — деп срайды Халима.
— Сіздерге, дейді бейтаныс жігіт.
— Не себептен?
— Сыбааларыыз ой, жегей.
— Біз — сізді, сіз — бізді білмейсіз. Танымайтын кісіге ешкім сыбаа сыйламайтын сияты еді?!
— Аайды сыртынан білеміз ой.
— Сыртынан білетіндерге алыстан сыбаа тасымайды. Не ызмет істеуші едііз, алам?
— Маліммін. Жас аынмын.
— Жазушылар одаына мшесіз бе?
— Жо, міттімін.
— Онда, алам, жоары шыып, шай ішііз. Біра, мына сыбааызды мнда алдырмай алып кетііз. Осында аын аайындары бар шыар?
— Бар ой, апай.
— Бар болса, соларды біреуіне апарып сыйлаыз. Ал, аа саан Жазушылар одаына туіне ойсыз да кмектеседі».
«Бір ысты кні Халима екеуміз кк базардан айтып келе жатып, кшеде такси ктіп трды. Біра, такси жо. Жай машиналар ол ктергенге тотамайды. Сйтіп транда бір машина асымыза кеп тотай алды.
— Келііздер, аа, отырыыздар. Адрес алай, аа?
— рманазы, 90. Интернационал кшесіні иылысы.
Жігіт машинасын бізді йді асына тотатты. Халима смкесінен суырып, жігітке аша сынды.
— Жо, апа, мен сіздерден аша алмаймын, деді жігіт басын шайап.
— Неге, алам?
— Сіздерден жолаы алу кн болады, — деді жігіт басын одан сайын шайап, Халиманы аша сынан олын кері айырып.
— Онда жолаы емес, тбрік деп ал, айналайын. Балалара аа мен жені берген тбрігі деп, осы ашаа балалара кмпит сатып апарып бер.
Осылай деп Халима кесектеу ааз ашаны орнында алдырып, машинадан тсті».
«Халима ол неріне ана емес, она ктуге де талантты еді. зі танымайтын, маан да бейтаныс оырмандарды да аба шытпай абылдап, рметтеп ктіп, уантып шыарып салатын. Танымаса да кейбіреулеріне шапан жауып, слемдеме беріп жіберетін».
«Халима кршілеріне, таныстарына, жаындарына ілтипат білдіріп, сыйлы жасап отырушы еді. Жртты сыйлауында ешандай апы болмайтын. Сан илы она ктіп жріп, ешашан «шаршадым» деген емес».
«Халима мені созсам — олымды, ойласам — ойымды зартушы еді. Аылыма — аыл, абыройыма абырой осатын еді. Жатсам — жастыым, жантайсам — тсегім болушы еді. Жабырасам — жадыратушым, жанылсам — тзетушім еді. Зейін зеректігімен, энциклопедиялы білімімен маан кз жазбай кмектесіп отырушы еді...»
«Халима пайда кре оюа мтылмайтын...»
Осы келтірілген зінділерді брі зааны хикаясында ашы жары — Халиманы алып тласын сомдауыны мысалдары. йткені, соларды жазу арылы аламгер йел жыныстыларды ажап Біртуарыны бірі — Халиманы сан алуан елден ерек тамаша асиеттерін, мінез ырларын сипаттап, кріністерін айшытап кестелеген.
Сонымен, ттас аланда «Халима» хикаясында зілхан аа мен Халима атты ашыыны дана тласын ешбір серсіз, мірде андай болса, сондай етіп, жарырата мсіндеді.
Халима ашыты на сондай дана йел екенін з аа оны дниеден тер алдында мірі зіліп бара жатан соы секундтарында да:
«Ал, енді не айтам? Жер аман болсын! Ел аман болсын! лт аман болсын! рпа аман болсын!» — деген малдасу сиетін келтірумен де демі крсетті.
Енді гіме зааны «Мгілік махаббат жыры» атты лы туындысыны екінші тырлы блігі — «Халимаа хатында» жан жарын алай бейнелегені хаында.
Біра бл арада осылай етпес брын, алдымен, оны кркем туындылыы сапасы жаынан да арастыра туіміз жн. йткені, алда «Халимаа хаты» Данте, Петрарка шыармаларымен жалпы ана салыстыранбыз да, ол жайа тере тоталмаанбыз.
Ал, сол ырынан ал са, «Халимаа хат» (зілхан ааны тгіліп тран жазымпаз аламынан туан) шын мнінде, мгілік махаббат жайлы ерек дастан! Ол — «Мгілік махаббат жырыны» аталып тран таырыбыны астарын ашып тран айрыша туынды! Сондытан оны — заанны сз етіп отыран «Мгілік махаббат жырынын» алтын дігегі деп бааласа керек!
Ол — кзіні аты мен арашыындай жаннан айрылып жалыз алан, зілхан ааны, (демек, егер бар болса, на сондай шын ашыты) шыбын жанынын шері! Ол — фольклорлы пафосты туынды!
Мны мні — бл дастанны мазмнында халымызды ауыз дебиетіні мытылып бара жатан жотау, арнау,жырлау, таы осы сияты жанрларыны жаа сапамен жаыртылып айта «тірітілуінде».
Шынында, кркем поэзиялы-поэмалы, хикаялы, балладалы, новеллалы наыз нзік сезімді «Халимаа хаттаы» 82 саз жырды толы оып шыанда, ркім-а зааа «осылып» з бастарынан ткерген мыр сттерін айыра кз алдарында елестеткендей кй кешеді. Авторды кйігімен оса кйініседі. Тебіренісімен оса тебіреніседі. айысымен оса айырысады. Мымен бірге мдасады. Сырымен бірге сырласады.
Туындыны осы серлілігін тере тсіну шін на осы арада, «Халимаа хатты» авторы зілхан ааны зі жайлы да таы бір ауыз сз айтпаса жне болмайды. йткені, «Халимаа хат» шын мнінде поэзия дастан! Ал, оны авторы, «Халима» хикаясын неше жерден поэзиялы мндіге тегерсек те, заа ара сзді зергері — прозашы суреткер ой!
Ендеше, «Халимаа хатты» шын мнінде, поэзияны да лгісі болып табылатындай дастан етіп жазып ол табанда, алай аын бола алды? Ол нені діреті?!
Блай деу — зады сра!
Бан жауап: зілхан Нршайыовты — «Мгілік махаббат жырыны» «Халимаа хат» блігінде шабытты а иы аын еткен кш — зааны жрегіні ашыты діреті! Оны сол ашыты діреті оырмана берер рухани нрі — шліркеп жар сусындай поэзиялы мнді «Халимаа хаттай» ерек туынды тудыруа желеп-жебеген!
Сонымен, «Халимаа хатта» бас кейіпкер Халиманы ауды сыары етіп бейнелеу шін суреткер зілхан аа саз діретін керемет пайдаланан!
Ал, саз деген жанны иірім-иірім нзік сезімдерін ытытап озалыса келтіретін, сйтіп, сол жанны зін тебіренген, толынан кйге енгізетін жректі сиырлы ішкі сыбдыры, жректі сиырлы ішкі ні! Жректі ол сиырлы ішкі сыбдырлары, сыырлары, сиырлы ішкі ндері оны ылдай, нзік сезім талшытарына, жйке тамырларына сер етіп, соларды оздырып, ттас жрек ндеріні сыбдырлары, сыырлары пайда болады. Сонда бара-бара белгілі дыбыстар туады, ал, ол дыбыстар бірігіп састы кестелі сздерді пайда етеді. Сздер жан былысыны кйініс, уаныш, сйсініс трлеріне айналады. Сйтіп, сайып келгенде, жректі сиырлы ндерінен, сыбдыр сыырларынан не трлі саз пайда болады.
Сазды зі сан трлі, сан ырлы. Оны біразы, мселен, м, зар, саыну, налу, айыру, торыу, жотау, саыныш саздары, таысын таылар. Саз жне зі ртрлі, сан алуан. (Мселен, уаныш, шатты).
Сазды олай болуы жректі сыбдыр, сыырынан, нінен бастау алатын жан былысыны нзік сезіміні андай иірімді екеніне байланысты. Ал, ондай иірімдерді, андай сипатты болуы адамдара сырттан жасалан серден туындайды.
«Халимаа хат» — ажайып саздар, соны ішінде, саыныш саздарыны жиынты туындысы! Оны авторы аламгер — зілхан ааа оны ашы жары — Халиманы баилыа туі соншалыты ес тандырар сер еткен!
Ол зіні ашыына аза кіл-кйін тек саыныш саздарымен ана, немесе жректі тек сондай иірім німен ана жеткізуге мжбр болан!
Сонымен, «Халимаа хатта» автор саыныш саздары діретімен Халиманы о дниелік рухты бейнесін жасаан.
Сол шін зілхан аа мгі саыныш крінісі болып табылатын: арнау, жотау, м, шер, торыту, зарыу, сырласу жырлары арылы кейіпкеріні тірліктегі істерін еске алады. айырады. амыады. Оны осы кіл кй тріндегі саз жырларынан Халиманы о дниелік рух бейнесі кз алдыа келеді.
Енді соны мысалдарын ала тартайы.
Мгі ашыы бл дниеден тіп, ауыр аза-аза таап боланда зааны аламына алдымен «а» ру зар сздері тскен.
«О, срия, см ажал!
Жарымды мені жалмады!
лігін оны кргенше,
Соыр бон неге алмадым!
(«Xалимаа хат»).
Одан рі ашыын егіліп былай жотайды ол:
«Махаббат деген — бір теіз,
Кешесі де кетесі.
Тебісіп талай толынмен,
Сйгеніе жетесі!
Тоыз жыл жріп толассыз,
Халима, саан жетіп ем!
Елу трт жыл отасып,
Баытты мені етіп е!
Сол теіз енді суалып,
Мен шін сусыз шел болды!
айы жтып аталап,
Кзімні жасы ол болды!
Сен мені кндіз Кнім е,
Жрегінен нр шашан!
Сен мені тнде Айым е,
Сулемен талай сырласам.
араыа амалдым,
Енді Кн де, Айда жо!» —
деп бір тынан.
Міне, бл жыр жолдарында Халиманы Кн мен Айдай рух бейнесі тр.
Сосын лгі асіретті айты стінде заа:
«Періштедей адамды,
См ажал алай жалмады ?
Артыда алып асылды,
Кндіз-тні зарладым!».
— деп таы ксіп, жотады. Мнда ол ашыыны періште бейнесін кз алдыа келген.
Одан рі: «лді» деуге зіді, аузым сір бармайды», «бірге лейік дейтын, удеміз бар еді» (Сонда. 131 бет), біра, сен:
«... теріді мірден,
Сездірместен тіпсі
асымнан сырып, аырын,
Ішіме кіріп кетіпсі»
Не істеймін!?
«зі жойып ол сертті,
лмей тірі ал деді.
Балалара бас-кз боп,
Назарыды сал!» — деді.
Сондытан, мен бгін:
«сиетіді орындап,
лмей тірі отырмын,
Сенсіз мір — араы,
Кзім бгін соырмын!»
— деп зарлаан.
Поэмадаы бл саз жолдарынан екі ашыты тірліктегі татулы кріністері кез алдыа елес береді. Онда Халима заады сонша сйетін жан екені крініп тр.
Сосын:
«Сыары лсе ауды
Жбы кктен лайды.
Не деген кшті махаббат!
Адамнан арты былайы!
Сол ауды ажайып,
Жбындай неге болмадым ?!
лген кні зімен,
осыла неге солмадым?!».
— деп зарлайды, тірі ашы.
алай ажап айтан! алай смды налыан заа, жарыны ліміне! Осы зарымен заа ашыына з сезімін керемет жеткізген.
На осындай сезімді зілхан аа:
«Сен тіріде жмата едім, Халима!
Сен кеткен со, тама тстім, Халима!
Сен барда талай рахат кештім, Халима!
зісіз мір ара тн екен,
Сол жмбаты шешуін шештім, Халима!»
— деп, 29 жырында да:
«уатым-ай, уатым!
йытайын десем, йы жо.
Кз іле алмай жатырмын,
Сен барда: хан, патша едім
Енді млде паырмын!»
— деп, 51 жырында да рі тередете тседі.
Бл торыудан тірісінде Халиманы зааа сонша амор адам боланы кз алдыа келеді. Сосын:
«Егіз озы сияты едік момаан,
Бізден зиян крмеп еді ешбір жан.
Сыарымнан, серігімнен айырып,
Мені жалыз зарлатты-ау, Жасаан!»
— деп Аллаа зар айтады.
Бл саз жолдарында екі момаан жан бейнесі тр. Олар бір-біріне аудай ашы. Одан рі:
«Екеу едік егіз озы сияты,
Екеу едік аудай ос ияты.
Жалыз алдым егізімнен айрылып,
Маыраан сыар озы сияты!»
— деп, еірейді, Халимасына:
«Санаймын, сені, санаймын,
мірдегі е іріге!
Балаймын, сулем,зіді,
Табынар, Тір, піріме!»
— деп Жаратана табынады.
Бл — Халиманы е биік асиетті жан екені бейнеленген жыр жолдары.
зеке, баилы жарына:
«ош боп тр, жаным, уатым,
асыа таы келемін.
Бір емес, лі сан рет
лгенше келе беремін!»
— деп уде етеді. Тірі ашы — заа солай жасайды да. Мны оны саыныш сазыны жетінші жырындаы:
«ыры рет келген шыармын,
Екі жз кнде басыа.
Сая таппай кілім,
Бгін де келдім асыа!»
— деген жолдардан білеміз. Ондайда, зааны:
«зіді, ойлап, крсінемін, кйемін,
Саат сайын рухыа бас иемін.
Саынанда суретіді шатап,
ааз беттен айта-айта сйемін.
алай Сенен айрылдым деп самын,
Таат таппай тауа арай шамын.
лыптатай бетін жылап сипалап,
ша жайып, абіріді шамын»
— деген маймасын креміз.
Бл — Халиманы магниттей асиеті барын таныту. абір тірі ашыты ыли нсіз арсы алады. Сонда зекені ар басан абірді кргенде:
«Сен еді ой, мені шарбат-суатым,
Бар мінімді білімімен жуатын.
Жаз тті де, абіріді ар жапты,
Тоасы-ау, тоасы-ау, уатым!»
— деген жан айайы шыады. андай ажап тебіреніс!
Оны аржаында мгілікке суы денеге айналан Халима бейнесі жасалан ой!
«Халимаа хатта» одан рі бл мірдегі ынтызар ашыты о дниедегі ынтызар ашыа енді шын саыныш, мы, шері, торыуы, зарыуы, налуы басталады.
«Жан шырып жетіп ем,
Крем деп Сені асыа.
абіріді шатап,
Татайа трдым асыла.
Дыбыс жо, нсіз жатырсы,
йытап кеткен секілді.
Естіле ме, ні деп,
Топыраа тостым бетімді.
Топыра, крпе емес ой,
имыл жо, н болмады.
Асыып жеткен кілім,
Таы да мені сорлады.
Алматыдан келген,
Глімді ойдым басыа.
Сол кезде абір озалып,
Дегендей болды: «Жасыма!»
Ол енді лгі нді «естіп» о дниедегі баилы ашыына:
«Кз жасымды крсетпей,
Бетімді теріс брамын.
Кн сайын ойлап зіді,
Тады-таа рамын!»
* * *
«Тадырыма налимын,
ашыымды мгілік.
анатынан айыран!»
«Сен кеткелі асымнан,
Екі жз елу кн болды.
Баыт тайып басымнан,
Кн дегенім тн болды.
Жары дние жабырап,
Жалыз жру м болды.
Жан-жаыма жалтатап,
Жетімдігім шын болды».
Авторды блай шерленуі брыны бл дниедегі тірі ашыты кйін бейнелеуі. рі арай заа:
«Екі жз елу тоыз кн,
Сенсіз жалыз жатырмын.
Бай едім шексіз Сен барда,
Енді сорлы, паырмын!»
* * *
«Жастыыды жп-жмса,
айта-айта сипаймын.
Жастыы бар, зі жо,
Жанымды шаншып, басты м!,
йытайын десем, йы жо,
Кз іле алмай жатырмын.
Сен барда: хан, патша едім,
Енді млде паырмын!»
— деп м шаады.
Осы арылы ол Халиманы зіне бл дниеде алай аспандатан жан боланын жеткізеді.
«Халимаа хатта» зілхан аа дниедегі ашыы Халима жарына оны тірлігінде жасаан жасылыын баян етеді:
«Білімді еді Сен менен,
Білдірмеуші е оныды.
Аылы арты, неге,
нері еді толымды!»
* * *
«Достарымды адірлеп,
Жаынымды жинады.
Байыып мені жанымды,
Басыма баыт сыйлады!
Алыс, жаын бріне,
Сыйлы болып тті Сен,
суіне лтыны,
лес осып кетті Сен!»
— деп келеді де,
«Сен керемет ажап еді!
Маан талай кмек жасап еді!»
— деп, жан-жарыны тіршілігінде керемет аылды, нерлі боланын, зін алай баыта жеткізгенін, азаты шін лкен іс тындыранын жырмен айыра бейнелейді.
Поэмада автор Халиманы зіне айрыша ызметшісі боланын бейнелеуге ерекше назар аударан. Оны мына жыр жолдарынан креміз:
«тей алмадым, айтейін,
Мені саан кп еді бересім
Сен маан лі кніде де,
Шыармашылы уат бересі!
Ойласам, тсі, ісіді,
з-зімнен егілемін,
Сонан со а ааза
Жыр болып тгілемін.
Сен неткен ажап еді ?!
Тіріде ыли демеген
ліде де рге сйреп,
Жанымды мгі жебеген!»
Жне ол бл баянын:
«Алпыс ш жыл саан ашы ем,
атар жрген тіріде.
лсе де саан ашыпын,
Санаймын Сені тіріге!»
— деп аятайды.
стеді де, заа баидаы «Жасыма!» — деп жатан Халимасына, ендігі кезекте азіргі саынышын тебірене жеткізеді:
«Асия кліп тратын,
Тістеріді саындым.
мытылмас мгілік,
Істеріді саындым.
Еркелеткен баладай,
ылыыды саындым.
Бойыдаы ар, ят,
Аылыа табындым.
Жрта жылу шашатын,
Мейіріді саындым.
Жаын, жат деп блмейтін
Пейіліді саындым.
Жай сйлейтін асыпай,
Сабырыды саындым.
Мінез, айрат, кшіе,
Бір дайдай баындым!»
* * *
Саынып отырып, ол елжірейді:
«Сені, сулем, саынып,
«Улеймін!» Жылаймын
Тадырыма баынып,
Жылаймын да, шыдаймын.
Бірі ерте, бірі кеш,
йтпес брі жбайды
Мгі тірі трма жо,
Заы солай дайды!»
«Еіреймін зіді ойлап егіліп,
Кзді жасы монша-монша тгіліп.
Ауы-ауы тарылады тынысым
ос абырам кеткендей боп сгіліп!»
«зіді ойлап немі,
Тн йымды блемін.
р кн сайын тсімде
ш-трт рет кремін!»