Антидемократиялы режимдер

Тоталитарлы (латынны total - бтін, ттас деген ымын білдіреді) режим деп оам, адам міріні барлы салалары ттасымен мемлекеттік баылауа алынан мемлекеттік-саяси рылымды айтамыз. Онды ндіріс, экономика, баралы апарат ралдары, білім, мдениет, адамдарды жеке мірі – брі тек мемлекетті баылауында болады. Сз бостандыы болмайды. Жеке меншік, бсекелестік, нарыты атынастара жол берілмейді. Азаматты оамны элементтері жмыс істегенімен, ол ттасымен мемлекетті арамаында. Жеке баса табынушылы, бір партияны идеялы кштілігі байалады. Халы дін ретінде бір идеологияа сенеді, баынады. Барлы іс-рекеттер алдын ала жоспарланан, жоарыдан тсетін бйры арылы жзеге асырылады, жекелікке, даралыа жол берілмейді. Мемлекетті идеясына арсы шыандарды «халы жауы» деп ртады. Оппозицияны болдырмайды.

Тоталитаризмні ш трі ХХ асырда болан. Ол Италиядаы Муссолини кезіндегі фашизм, Германиядаы Гитлер кезіндегі национал-социализм жне Кеес Одаындаы Сталин негізін салан коммунизм. Бл мемлекеттегі идеологияны кштілігінен осы елдер з уаытында ірі мемлекеттерге айналды. Авторитаризммен органикалы байланыстаы жне одан тек тоталдыымен (лат. totalis-жалпы, жаппай, барлыын амтитын), яни акцияларды, рекеттерді брін амтып, жекелікті жоа шыарушылыымен ерекшеленетін ерекше саяси режим. Саяси мірде тоталды идеясы ежелден белгілі. Адамдарды тіршілік рекеттерін жаппай адаалау мен оны толытай реттеуді ажеттілігін ежелгігрек философы Платон (б.д.д.428-348 жж) сынып, талдаан болатын. Ол идеалды мемлекетте адамдарды барлы мірі ата ережелерге баынуы керек деп есептеді. Тек мемлекет ана жеке мдделерді орта мдделерге баындырып, задарды олдану арылы оамда тртіп орнатуа міндетті.

ытай императоры Цинь Ши-Хуанди (б.д.д. 259-210 жж) Фацзы (легистер) мектебіні идеяларына сйене отырып, билікті орталытандыру мен бірпікірлілікті алыптастыру арылы тоталитарлы идеяларды жзеге асыруа талпынды. Ол лы ытай ойшылы Конфуцийді ебектерін еркін ойлауды уаыздаушысы ретінде ота жаты.

Дегенмен тоталитаризм ХХ . жемісі болып саналады. асырды саяси процесіне зіндік олтабаларын алдыран ірі тоталитарлы мемлекеттер осы ХХ . пайда болды.

Итальянды фашистерді лидері Бенито Муссолини зіні 1932 ж. жары крген «Фашизм доктринасы» атты ебегінде тоталитаризмні бір трі фашизмні идеологиялы концепциясын наты жне айын трде баяндап берді. Онда ол, е алдымен,мемлекетшіл ретінде крінеді. Ол: «Мемлекет халыты жданы мен еркіні білдірушісі болды. Либерализм Мемлекетті индивид шін жоа шыарды; фашизм индивидті наыз мніні жотаушысы ретінде Мемлекет ыына кіл аударады» деп есептеді.

Мемлекетті басымдылыына баса назар аудара отырып, ол рдайым бл терминді бас ріппен жазады: «Мемлекетті фашистік концепциясы барлыын амтиды: одан тыс ешандай адами, рухани ндылытар болмайды немесе ондай ндылытарды мні те тмен болады. Осындай тсініктегі фашизм тоталитарлы жне фашистік Мемлекет – ол зіне барлы ндылытарды жинап алатын синтез жне бірігу, - халыты барлы мірін тсіндіреді, дамытады жне кш береді».

Муссолиниды доктринасында кш крсету факторы неміс национал-социализмі мен кеес коммунизмі доктриналарындаыдай айын крінбейтіндігін байауа болады.

Адольф Гитлерді атышулы «Мені кресім» атты кітабында герман национал-социализміні болаша саяси практикасы ашы трде баяндалан. Онда бірінші орында – национал-социалистік мемлекетті мдделері, нсілшілдік, сонымен атар антисемиттік, антикоммунистік идеологиямен аруланан неміс лтыны этникалы стемдігі баяндалан.

Тоталитарлы жйе ретіндегі коммунизм идеологиясы жаа тапсыз оам руды кеестік тжірибесіні негізінде алыптасты. рине, оны бастапы принциптерін К.Маркс берген болатын, ол пролетариатты тапты диктатурасыны ерекше креативтік рлі туралы ережелерінде еуропалы елдердегі революциялы тжірибені зерттеу негізінде осы диктатураны тарихи болмай алмайтындыы мен ажеттілігін баса атап тті. К.Марксты іліміндегі пролетариат диктатурасын орнату ажеттілігі идеясын мойындай отырып, В.И.Ленин бл диктатураны орнауы тапты кресті тарихи кезеіне, азамат соысына, мемлекетаралы айшылытара алып келеді деп крсетті. Аталан саяси процесте кш крсету факторы шыармашылы рл атарады. Тек кш олдануды негізінде ана жаа оамны пайда болуы жне дамуы ммкін.

Яни, «сталинизм» ерекше ілім болып саналмайды, йткені ол зіні мазмны бойынша Ленинні тоталитарлы идеяларын іс жзінде толытай жзеге асыран тоталитарлы практика еді.

Тоталитарлы режимдер демократиялы дстрлері лсіз лемні кптеген елдерінде алыптасты, олар: азаматты соысты нтижесінде демократиясы кйреген Испания, ытай, Солтстік Корея, Куба, Румыния, Албания, Югославия. Чехословакия, Венгрия, Польша, ГДР секілді социалистік баыттаы Еуропаны біратар елдерінде КСРО-ны ысымымен тоталитарлы тенденциялар алыптасты.

Авторитарлы режим тоталитарлы оамнан демократиялы оама тетін кезе, бл кшті тртіпке негізделген, жеке адамны билігі алыптасан режим.

Авторитарлы режим Иордания, Индонезия, Морокко, Сауд Аравиясында, брыны Кеес мемлекеттерінде жне т.б. елдерде алыптасан.

Авторитарлы режим кезінде тоталитаризмні де демократияны да белгілері кездесе береді бл оам зіні ата тртібі мен тратылыымен ерекшеленеді, себебі мнда оамды згеріске шырататын идеялар мен топтара жол бермейді, за жзінде олара ата баылау жасалына. оамда сайлау, кппартиялы жйе алыптасанымен ол мемлекетке туелді. Азаматтар биліктен алшататылан, билікті баылай аламйды. Басаруды кш крсету ралдарын пайдалана отырып жргізілетінін круге болады. Мемлекет басында тран адам зіні стемдігін шексіз жргізе алады. Оны шектейтін демократиялы элементтер, мемлекетті тарматарыны болуы формалді трде. Таы да бір ерекшелік: мемлекет ттас баылаудан бас тартан. Адам саяси жйеден баса леуметтік, экономикалы, мдени жне таы да баса салаларды з тадауын жзеге асыра алады.

Авторитарлы режим.Ол айтарлытай ке негіздерге ие. йткені, бедел – билік пен билік руды ажетті рылымды элементі. Оны билікті атрибутивтік белгісі деп есептеуге болады. Сондытан билік, билік рушы субъект з беделіні саталуы мен суіне рдайым аморлы жасап отырады. Бедел билікті жне оны шешімдері мен рекеттеріні задылыын амтамасыз етеді. Билік ру тек ана зорлы-зомбылы пен мжбрлеу емес, оны баынушыны келісімі негізінде басару болып табылады. Бедел билік рушы субъектіні баынушыларды стінен арайтын жне оларды тіршілік рекеттеріне бадар беретін кшке айналдырады.

Авторитаризм, авторитарлы саяси режим – билік рушы элитаны блініп шыуы, жеке бостандытар мен саяси бсекелестікті шектелуі, адамдарды саяси ауымдастыа біріктіретін тіршілікке ажетті леуметтік-саяси факторлар тн ерекше саяси режим. Сол себепті авторитарлы режим з бетінше ызмет етеді, - онда билік шін ашы бсекелестік крес жо. Билік шін крес, кп жадайда, саяси тартыстар трінде билік рушы элитаны ішінде жреді. оам рылымданан, саяси рлдер аныталынан, саяси жинаылы тмен.

оам шін ашытыты белгілі бір дрежесі мен саяси бсекелестікті болуы тн. Саясат элитарлы рекет деп танылып, саяси элита топтарыны арасында ашы, задастырылан саяси крес жреді. Тарихи трыдан араса, бл, мселен нерксіптік жне аграрлы экономикалы элиталарды арасындаы крес болуы ммкін. Мысалы, XVII . Аылшын революциясы 1688 ж. даты революция деген атауа ие болан оиамен аяталды, соны нтижесінде кресуші элитарлы топтар арасында келісімге ол жеткізілінді. Осы компромисс жне одан кейінгі саяси процесс Англияда саяси консесуалды мдениетті алыптастырып, Англияны саяси міріні ірге тасын алады.

Аылшын демократиясыны кптеген ерекшеліктері здеріні тамырын осы саяси дстрден алан.

Бсекелесуші олигархияны автократиялы режимінде ата леуметтік арсы тру жо боландытан, бл режим біртіндеп либералды демократия режиміне згеруі ммкін.