Тапсырма. Мтінді оыыздар.

 

Аза музыкасы

Халымызды ертеден-а зіне тн дстрлі музыкасы болды. азаты н мен кйлері халымызды р кездегі тіршілік-тынысын танытады.

ш лкені (ш жзді) тарихи алыптасу ерекшелігіне арай музыкалы шыармаларды уендік сипаты трліше болып келеді: ншілік, кйшілік, орындаушылы дстрлерінде де айырмашылы бар.

Орындаушылы дстрді трлері – н салу, кй тарту т.б. «Жар-жар», «Сысу» сияты йлену тойларында айтылатын ндер домбыра немесе обызды сйемелдеуімен орындалып, айырмасына кп адам осылып отыран.

Ауыл-ауылды аралап н салып, кй тартан сал-серілер мен аын-жыршылар сол дуірді музыка мдениетін таратушылар болды. орыт ата (ІІІ-ІХ .), музыка нота жазуыны лгілерін ойлап тапан бу Насыр л-Фараби (Х-ХІ.), Х асырда мір срген азтуан мен Асан айы – аза музыка неріні длдл кілдері.

ХІХ асырды ортасы мен ХХ асырды басында Абай, Біржан ожаллы, Жаяу Мса Байжанлы сияты композитор-ншілер аза музыкасын жоары сатыа ктерді. Дулеткерей Шыайлы, Ыылас Дкенлыны кйлері туан жерді дріптеуге, халы мерекелеріні кріністеріне, трмысты сюжеттерге рылды. рманазы Саырбайлыны кйлері халы тадырын, азаты ке байта дархан даласын суреттеп, лтты уен рылысын байытты. нші-композиторлар Мит Мерлілы, Аан сері орамсалы, Балуан Шола, Тттімбет, азанап, сыбызышы Сармалай т.б. шыармалары халы музыкасыны классикалы орына осылды.

А.В.Затаевич халы н-кйлеріні жинаын растырып шыарды. 1933 жылы Алматыда Музыка студиясы ашылып, 1934 жылы музыкалды театр, 1936 жылдан Біріккен аза жне орыс опера театры, 1937 жылдан азаты опера жне балет театры рылды. Музыкалды спектакльдерге ншілер К.Байсейітова, .Жандарбеков, .Байсейітов, М. Ержанов т.б. атысты. 1934 жылы халы эпосы негізінде жазылан Е.Г. Брусиловскийді «ыз Жібек», «Жалбыр» (1935ж), «Ер Тарын»(1937ж) опералары ойылды. Бларды брінде де азаты халы музыкасы кеінен олданылды. Одан кейінгі жылдарда аза муызкасыны жанры мытап дамыды.

 

Тапсырма. Мтін бойынша тмендегі сратара жауап берііздер.

1. Халымызды дстрлі музыкасы ашан, алай пайда болды?

2. аза халыны музыка мдениетін кімдер бастады?

3. ХІХ асырды ортасы мен ХХ асырды басындаы нші-композиторлар кімдер еді? Оларды шыармаларында нелер суреттеледі?

4. азаты опера жне балет театрыны рылуыны алдында андай музыкалы йымдар болды?

5. Опера жне балет театырыны алашы ншілерін атаыз.

6. Кейінгі ншілерден кімдерді білесіздер?

 

13-тапсырма.Мына маал-мтелдерді, ибратты сздерді мнін тсіндірііздер.

 

Жігітке ле де нер, нер де нер.

 

н –кілді ажары.

 

Батыл жігіт жол бастар,

Аын жігіт той бастар.

 

ле –алтын, сз –кміс.

 

ле – сзді патшасы, сз сарасы,

иыннан иыстырар ер данасы.

Тілге жеіл, жрекке жылы тиіп,

Теп-тегіс жмыр келсін айналасы. (Абай)

 

згеге, кілім, тоярсы,

леді айтіп оярсы?

Оны айтанда толанып,

Іштегі дертті жоярсы. (Абай)

 

латан кіріп бойды алар,

Жасы н мен ттті кй.

Кілге трлі ой салар,

нді сйсе, менше сй. (Абай)

 

н – халы ні, оны шындыы, оны ойы мен сезімі. (Жамбыл)

Музыканы сю шін, е алдымен, оны тыдай білу керек. (Д.Шостакович)

шінші саба

Тапсырма. Домбыра туралы нді тыдаыздар.

 

 

Домбыра туралы баллада

ні: Кеес Дйсекеевтікі

Сзі: Шмішбай Сариевтікі

 

Кй ойнайды азаымны анында,

Кй ойнайды азаымны жанында.

Жрегіні,

жрегіні,

жрегіні дрсілі -

Кмбірлеген домбырасы барында.

 

айырмасы:

Бабамызды мысы сен, домбыра,

Анамызды сырысы сен, домбыра.

азаымны жрегінен жаралан,

Даламызды нісі сен, домбыра!

 

Домбыра бл, нсіз алып крмеген,

уаныш та, айы-м да кернеген.

зіледі,

зіледі,

зіледі уендер,

ашытарды кз жасындай пернеден.

 

айырмасы:

 

Домбырадай шежіре жыр болмаан,

Даламызды тадырларын толаан.

Армандарын,

армандарын,

армандарын халымны,

Аманат ып рпаына жолдаан.

Тапсырма. нні мазмнын з сздеріізбен баяндап берііздер.

Тапсырма. нді жаттап алыыздар.