IV Таырыбы: Мемлекетті нысаны.

Масаты:Мемлекетті нысаныны трлеріне арай бліп оларды бір-бірінен айырмашылытарын анытап жне бізді мемлекетіміз ай басару нысанына, ай рылым нысанына жне саяси режиміне жататындыын крсету.

Жоспар:

1.Мемлекет нысаныны тсінігі.

2.Мемлекетті басару нысаныны трлері.

3.Мемлекетті рылымды нысаны.

 

 

Таырып бойынша негізгі тсініктер:монархия, конфедерация, тоталитария, федерация, республика, демократия, саяси режим.

Негізгі мазмны:

 

Мемлекетті мні жне таайындалу тріне сйкес мемлекет нысаны аныталады. Мемлекетті сырты нысаны мен ішкі мазмныны диалекти-калы бірлігі байалады. Мемлекетті нысаны оамны экономикалы, м-дени, рухани мазмнына байланысты. Демократиялы мемлекеттер туралы ай-татын болса, олар тек ана республика немесе шектелген монархия трін- де мір среді. Ал шыыс мемлекеттер кбіне монархия болатыны жасы млім. Мемлекетті нысаны ш элементтен сипаттайды: басару нысаны, мемлекет-тік рылыс нысаны жне саяси режим.

Басару нысаны деп сол немесе баса мемлекетте билікті жоары ор-гандарын ру жне йымдастырылу ынылады.

Басару нысанын анытау кезінде мына тмендегі мселелер ескеріледі:

мемлекетте андай органдар жне лауазымды тлалар жоары

билікті бейнелейді;

олар андай принциптер мен бастамаларда алыптасады жне

оларды арасындаы зара рекеттестікке тежемелік пен тепе-тедік механизмі олданыла ма;

оларды арасындаы мемлекеттік мірді негізгі саласын басару

жніндегі зырет алай блінеді;

жоары билікті тменгі тран органдармен халы шін

ашыты дрежесі андай.

Басару нысаны монархия жне республика болып екі трге блінеді: Монархия – жоары билік бір адамны олында болады жне бл билік мрагерлікпен беріледі. Монархияны белгісі: мемлекетті басаратын адам-ны билігі оан кесіні немесе баса туысандарыны олынан кшуі, тиюі. Монархия екіге блінеді: шексіз (абсолюттік) жне шектелген (конституция-лы) монархия.

Шексіз (абсолюттік) монархия – монархты билігін баса мемлекеттік орган шектемейді, билікті брі соны олында. Абсолюттік монархияны негізгі белгісі монархты зыретін шектейтін белгілі бір мемлекеттік орган-ны болмауы.

Шектелген (конституциялы) монархияда монарх билігі баса бір ор-ганмен немесе замен шектеледі. Жаа кезедерде шектелген монархия кон-ституциялы монархия деп аталады. Конституциялы монархияны екі трі бар: дуалистік жне парламенттік.

Парламенттік монархияда монархты билігіні крінісі тек символ ретінде болып келеді, зады актілерді Парламент абылдайды жне формаль-ды трде монарх олын ояды. кімет монархты алдында емес Парламент-ті алдында жауапты болып келеді.

Дуалистік монархияда монарха атару билігі берілген, яни кіметті ру, оан жауапты министрлер мен лауазымды тлаларды таайындау, оан вето жне Парламенті тарату ытары берілген.

Республика – мемлекетті е жоары билік органдарын халы немесе бкіл лт кілдері белгілі бір мерзімге сайлайтын мемлекеттік басаруды нысаны. Республиканы екі трі кездеседі: президенттік жне парламенттік.

Президенттік республикада елдегі жоары билік президентті олында болады. Ол Елбасы ретінде бкіл халыты тікелей дауыс беру (немесе) ерекше институт –референдум арылы) негізінде сайланады. Биліктер блі-нісі жйесінде ол билік тармаыны бкіл жйесін йлестіруші субъект бо-лып табылады.

Парламенттік республика жоары билік органдары жйесіндегі тйінді орындарды бірін Парламент иемденеді, ол задар абылдайды жне жалпы мемлекеттік мселелерді шешеді. (В.Н. Хропанюк авторыны «Теория госу-дарства и права» атты оулыын араыз).

Мемлекеттік рылыс нысаны мемлекетті ауматы рылымынан, мемлекет жне оны рамдас бліктерімен ара атынасынан крінеді. Мем-лекеттік рылыс нысанына арай: унитарлы, федеративтік, конфедерация болып келеді.

Унитарлы мемлекет бл бірттас, зіні рамында автономды мемле-кеттік рылымдар жо, з алдына дербестігі жо кімшілік- ауматы блі-ністерден тратын мемлекет.

Федеративтік мемлекеттер –бл рамына екі, ш жне одан да кп мемлекеттер немесе біратар дербестік дрежесі бар мемлекеттік рылым-дар кіретін одатас мемлекеттер.

Конфедерация мемлекеті ол белгілі бір масаттар шін (скери, эконо-микалы, дипломатиялы, этникалы жне т.б.)рылан мемлекеттер одаы. Алайда, конфедерацияа біріге отырып, мемлекеттер –оны мшелері ішкі жне сырты істерді толы дербес жне туелсіз мемлекеттер болып алады, зіні егмендігін жоймайды. Конфедерацияны рылуына себепкер болан белгілі бір міндетті шешуге баытталан бір немесе бірнеше орган оларды барлыы шін орта болып табылады.

Саяси режим деп мемлекеттік билікті жзеге асыруды тсілдері, рал-дары жне дістеріні жйесі ынылады. Мемлекетті саяси ыты режиміне сйкес оларды демократиялы жне тоталитарлы деп блінеді.

Демократиялы режим нарыты экономикасы дамыан мемлекеттерде орнытырылан.Онда конституализм идеялары, билікті блісу, ыты мемлекет идеялары жзеге асырылуда, халыты пікірін ескеру бадара алынан. Мемлекет пайдаланып отыран басаруды демократиялы діс-тері, реттеу жне ыпал ету оны ызметіне баылау жасауа, сондай-а мемлекет міріні негізгі мселелері бойынша сыныстарымен тікелей шы-уа ммкіндік алып отыран халыты зіне деген сенімін арттырады.

Демократиялы басару билігіні белгілері:

экономика саласындаы адамны бостандыы,

адамны бостандыы мен ыыны толы амтамасыз етілуі,

халыты мемлекетті толы баылауы,

аз лттарды ыын, бостандыын, тедігін сатау,

мемлекетті, оамды басаруда демократиялы принциптерді

бзбау,

барлы бірлестіктерге, одатара бостанды беру,

ата задылыты, ыты тртіпті сатау,

мемлекеттік аппаратты жмысын ылы баытта жргізу

Тоталитарлы мемлекеттерде коммунистік немесе нацистік партия сая-сатыны баытымен басарылады.Мнда халыты ытары мен бостан-дытары шектеледі,оамны тіршілік рекетіні негізгі салаларын мемлекет арауына айналдырады.(Е.Баянов «Мемлекет жне ы негіздері» оулы-ын араыз).

Тоталитарлы басару билігіні белгілері:

- мемлекетті бірлестіктерді толы баылауа алуы,

- адамны бостандыына, ыына шектеу ою,

- партияны диктатурасын орнату,

- оамды, мірді милитаризациялау,

- азшылы лттарды анаушылыа алу,

- жеке адамдарды, бірлестіктерді уына алу,

- бір адама табынушылыты орнату,

- задылыты, ыты тртіпті жою,

- лтшылдыты, шовинистікті, расизмді дамытып, кшейту

Орытынды

Сонымен, мемлекетті сырты нысанын анытау шін біз ш элемент-теріне орытынды тсінік беруге тиіспіз: мемлекетті басару нысаны, мемле-кеттік рылымны нысаны жне саяси режим. Мысалы: азастан прези-денттік ттас республика, демократиялы жйесі алыптасып жатан дре-жеде. Германия (1933) президенттік республика, федерация, фашистік жйе. Англия – ттас парламенттік монархия, либералды- демократиялы жйе. АШ – федеративтік президенттік республика, демократиялы жйе.