ІV. лемді дамытуды дадарыстан кейінгі трендтері
Меніше, осы дадарыс бкіллемдік тарихты бетбрыс оиасына айналады. лемді дадарыстан кейінгі дамытуды мынадай трендтері барынша айын болып табылады.
Бірінші - лемдік валюта жйесіні трансформациясы.
з кзарасымды мен бкіл лемні сарапшы топтарында айтарлытай ызыушылы туызан "Дадарыстан шыу кілті" жне "Бесінші жол" атты маалаларымда егжей-тегжейлі баяндадым.
Жаанды дадарыс себептеріні бірі азіргі лемдік аржы жйесіні ааулыы болып табылады деп санаймын. Ол соы 50 жылда іс жзінде ауыстырылан жо жне лемдік дамудан алып ойды.
Жаанды дадарыстан шыу жаа аржы ралдарына міндетті трде кшуде екендігіне сенімдімін. Таяудаы болашаты зінде лемдік ірлік валюталарды сапалы жаа санаты енгізілетін болады.
Мселен, 2010 жылды 1 атарынан Америка шін Боливар Альянсы елдеріні лтстілік электронды есеп айырысу-тлем бірлігі - "сукрені" айналыма енгізілуі жоспарланан.
Бразилия мен Аргентина МЕРКОСУР йымы аясында ірлік валюта руды сынуда. АСЕАН елдері ірлік валюталар себетіне байланан валюта бірлігін сынады.
Дадарыстан кейінгі сценарийлерді бірі бойынша лемдік экономика энергетикалы байланыстар мен туризмді ана сатай отырып, іршілдік соысынан ыдырап тсуі ммкін.
Мен сондайлы пессимист емеспін. Меніше сайып келгенде лем адамзат тарихындаы тыш зады жне жария бірыай жаа лемдік валютаны жасауа келетін болады.
Бл идея лемде баран сайын белсенді таралуда. Кптеген саясатшылар, оам айраткерлері, алымдар оан олдау білдіруде.
Мысалы, олар - экономика бойынша нобельдік лауреаттар Эдмунд Фелпс пен Роберт Манделл, мен олармен жуырда Астанада гімелестім.
Олар - жетекші ресейлік алымдар, экономистер жне басалары. Бл мселе G8 жне G20-ны оса аланда саммиттер мен форумдарды кн тртібіне азірді зінде енгізілуде.
Мндай жаанды проблеманы шешу интеллектуалды кш-жігер мен уаытты талап етеді. Бл ретте азіргі валюта жйесіні пайдасына йреніп алан элиталарды зор арсылыы болады.
лемні таяу уаыттарда осынау ккейкесті мселеге бірегей кзарас алыптастыратынына мені сенімім мол. Оны лемдегі жаанды дадарыстарды жиілігі мен ткірлігін тмендететіні айдан аны.
Дадарыс алдындаы екінші тренд - кштерді лемдік жааша орналастыруды алыптастыру.
Жаанды басару дадарысы азіргі экономикалы сілкіністерді зардаптарыны біріне айналып отыр.
Белгілі тарихшы Чарльз Киндлбергер лы депрессия себептеріне талдау жасай отырып, шиеленісті маызды кезеде лемдік кшбасшылыты болмауын соларды бірі ретінде атады.
Кптеген факторлар тарихты бгінде айталанып отыранын крсетіп отыр. АШ пен зге де ірі мемлекеттерге лемдегі ыпалдылыты жаа кштерді орталыымен блісуге тура келеді.
Мынадай дйек келтірейін. 2001 жылы "Голдман сакс" банкіні жетекші экономисі Джим О Нил БРИК атты ысартылан сзді зіні талдамалы жазбаларында тыш рет олданды.
Бразилияны, Ресейді, ндістанны жне ытайды басшылары з станымдарымызды йлестірген жаман болмас еді деген йарыма келді. Сйтіп 2009 жылды мамырында Екатеринбургте БРИК-ті алашы саммиті тті.
Жиырма жылдан кейін БРИК елдеріні жиынты ІЖ-сі "лкен жетілік" елдеріні жиынты ІЖ-сінен асып тседі деп ктілуде.
2050 жыла арай экономикалы дамыан елдерді алашы бестігінде батыс елдерінен тек АШ ана алады. Оны зі де - азіргі дадарыс кезеінде тратылыты зіндік бір аралына айналан ытайдан кейінгі екінші орында.
ндістан да дадарыстан салыстырмалы трде олайлы жадайда те алады. Елді сырты капитала кшті туелділігі жо жне зіні даму бадарламасын жзеге асыруда.
Бразилия да дадарысты стті жее білуде. Бразилияны уатты табии жне интеллектуалды ресурстара ие, лкен жне ыраты дамып келе жатан ел екенін айту ажет.
Ресей де дадарыстан ныайып шыады.
Бейжі Олимпиадасы арсаында "Уолл стрит джорнал" газетінде лыбританияны экс-премьер-министрі Тони Блэрді мааласы жары крді. Онда "Бірнеше асырлар бойы кштер Батыста шоырланды... Енді бізге ыпалдылыты Шыыспен блісетін лемде мір сру жадайларымен келісуге тура келеді" деген орытынды жасалан. Осынау саясаткерді пікірінше, бл тжірибе Батыс шін бейтаныс, тіпті кінішті де болма.
Осылайша, дадарыс лемдік экономиканы трансформациялану дерісін айтарлытай тездетті.
Дегенмен, саясат болмаан жерде экономика тек ылым ана болар еді. Сондытан бл деріс лемдегі шынайы геосаяси кптрлілікті алыптасуымен оса абат жретін болады.
Дадарыс алдындаы лемні шінші тренді - экономикада энергия немдеуге кшу.
Бгінде нерлым дамыан елдер ауіпсіз, таза жне сарылмайтын дамуа кшу міндетін ойып отыр.
Америка Президенті Барак Обама айтандай, "ХХІ асырда таза энергия ндіруде лемдік кшбасшылыа жеткен ел, ХХІ асырдаы жаанды экономикада да кшбасшы болады". Бл айтыланмен келіспеу иын.
Бл орайда балама, тмен кміртекті энергетика перспекивалы баыт болып табылады. Бгінде лемде кмірышыл газын отына жне мнай-химия німдеріне айналдыру жніндегі жобалар белсенді талдануда. Таяу уаыттарда шыарындылары нлге те электр стансаларыны пайда болатынына сенімім мол.
"Сутегі энергетикасын" дамытуда да зерттеулер жргізілуде. Отстік Корея азірді зінде "Сутегі экономикасына" кшу жоспарын жзеге асыруда жне 2040 жыла арай ІЖ-ні 8 пайыз німін сутегінен ндіруді жоспарлап отыр. ндістанда, АШ пен ОАР-да да белсенді жмыстар жргізілуде.
Кн, жел, геотермальды, гидроэнергия жне биомасса сияты энергияны айта алпына келетін кздері отынны дстрлі трлеріне атысты баран сайын нды бсекелестік абілетке ие болуда.
Біра, сонымен бірге, кмірсутегі энергия ттынуды жалпы рылымында лі де жетекші рл атара беретін болады. Сондытан лем ндіріске инновациялы технологиялар енгізуде, мнай мен газ ндіру мен пайдалануды экологиялы зардаптарын ысартуда нерлым белсенді іс-имылдар ктіп отыр.
Осы технологияларды брі рбір жеке адам шін нені білдіреді?
Е алдымен, біз кп замай энергия немдейтін мір салтына кшетін боламыз. Біз болса, елде лі электр энергиясын, жылуды, суды жне басаларды шындап немдеуге лі кшкен де жопыз. Мны таяу уаыттарда жзеге асыруа тура келеді.
Энергияны арзан кздері келмеске кетуде. Болашата кн батареялары, энергия немдейтін шамдар, сутегі отынымен жретін автомобильдер, электромобильдер пайдаланылатын болады. Сондытан компаниялар мен ксіпорындарды барлы басшылары, елді барлы азаматтары осы аымды ескеріп, энергияны алай сатауа болатындыы жнінде ойланулары керек.
Энергия немдеуді суі лемдік экономикада энергия сыйымдылыыны тмендеуіне, ал оны соы оны дамуы мен тратылыына апаратын болады.
Дадарыс алдындаы лемні тртінші рдісі - экономикадаы мемлекетті рлі мен маызыны артуы.
азіргі дадарыс кптеген адамдарды экономикадаы мемлекетті рлі туралы ойлануа мжбрледі.
Францияны брыны премьер-министрі Лионел Жоспен енгізген "химиялы таза капитализм" термині балаат сзге айналды.
Кейнсті беделі сіп шыты, экономистер оны "Жалпы теориясыны" ескі даналарын среден айтадан алуда. Карл Маркс айтадан оылуда. Тіпті ыпалды "Ньюсуик" апталыыны зі "бізді бріміз де енді социалистерміз" дегенді з беттерінде жазып жатыр.
Еш жерде жне ешашанда мемлекетті шешуші трде араласуынсыз модернизацияны болмаандыын тарих та растап отыр. Дадарыс оны таы да длелдеді.
Нары экономикасы, меншікті орау жне шаын бизнесті дамыту бізді экономикамызды негізі болып ала береді.
Біра дадарыс арсаындаы кезеде мемлекетті рлі нерксіптен бастап леуметтік салаа дейінгі салаларды брінде де кшейетін болады.
Сол арылы мемлекеттік басаруды сапасына жне мемлекеттік функцияларды жзеге асыратын адамдара атысты талаптар се тседі.
Нерлым кеірек маынада аланда бл, яни бтіндей аланда адами капиталды сапасына талапты кшейту - дадарыс алдындаы лем дамуыны бесінші тренді.
Адами капитала айтарлытай инвестициялар салмайынша ешандай экономика табысты дами алмайды. 1943 жылды зінде-а "аыл империясы болаша империясы болма" деген болатын Уинстон Черчилль.
Отстік-Шыыс Азия тжірибесі крсетіп отырандай, адами капиталды дамыту саласындаы кейін алушылыты ыса мерзімде жоюа болады. Бгінде бсекеге е абілетті деген лемні 25 апаратты компанияларыны 14-і Азияда орналасан.
Бгінде жоары бсекелестік басымдытары жо елдер таяу болашата ылыми зерттеулер, инновациялы жне жоары технологиялар рыногында табысты бсекелестікке тсе алмайды.
Осылайша, р азаматты денсаулыы, интеллектісі жне білімі аншалыты сапалы болса, мемлекетті лемдік оамдасты жйесіндегі жоары бсекелестікке абілеті де соншалыты болма.
Мен дадарыс арсаындаы лем дамуыны тек айын деген тренділерін ана атап крсеттім.
мір сан-салалы жне крделі, сондытан біз зімізді ктіп тран жйттерді бріне де дайын болуымыз керек.
Біздерді андай шара абылдауымыз ажет?