Фирма жне ксіпкерлік

1. Ксіпкерлік: экономикалы мазмны, белгілері, трлері. Ксіпкерліктегі туекел

2. Ксіпкерлікті йымдастыруды негізгі формалары, оларды жетістіктері мен кемшіліктері

3. Фирма - нарыты атынастар жйесінде. Фирма теориясы

4. Фирманы жетілген жне жетілмеген бсеке нарыындаы экономикалы тепе-тедігі

Ксіпкерлік з бастауын асырлар тереінен алып жатыр. Алайда, нары атрибуты ретінде ол капитализм дамуы кезеінде айын кріне бастады.

А.Смит ксіпкерді коммерциялы идеяны жзеге асыру жне пайда алу шін экономикалы туекелге баратын меншік иесі ретінде сипаттады.

Ксіпкерлік туекелі леуетті ауіп-атерлі болады. Ресурстарды жоалту немесе ресурстарды тиімді пайдалану жолымен белгілегенге араанда табысты кем алу аупімен сипатталады. Былайша айтанда, туекелділік ксіпкерлерге белгіленген жоспара, жобаа араанда осымша шыын жмсау аупіні тнуі.

Егер туекелділік ресурстарды жоалту немесе кірісті азайту аупімен аныталатын болса, онда абсолютті трде анытаумен, оны материалды-заттай формасында немесе аша формасында да лшеуге болады.

Сзсіз, туекелділік ытималды категория, бл маынада аланда ылыми трыдан нерлым негізделген жне белгілі дегейде шыын болуы ытимал, сонымен атар оны лшеуге де болады.

Туелділікті жан-жаты талдап, баалаанда абсолютті жне салыстырмалы трде ммкін болатын шыындар клеміні райсысыны пайда болуыны ытималдыын жеке арастыран жн.

Ытималды исы сызыты сызу - туекелділікке баа беруді алашы сатысы. Біра та шамамен мны ксіпкерлікке келтіру аса крделі міндет болып табылады.

Туекел – айтып ткендей ксіпкерлікті негізгі белгілеріні бірі.

Туекел – жоспар немесе болжауды арастырылан вариантпен салыстыранда табыс алмауды немесе зиян шегуді ытималдыы. Туекелді бірнеше трлері бар: ндірістік, коммерциялы, аржылы, несиелік, пайызды.

Енді туекелділікті кейбір негізгі крсеткіштеріне тоталып телік. Осы масатпен шыын клеміне байланысты туекел жасау аймаын блу ажет.

Егер шаын уат болмайтын болса, онда оны туекел жасалмайтын аймаа жатызуа болады. Ал, туекел жасау аймаына – ксіпкерлік ызмет тріні экономикалы жаынан пайдалылыыны болуын жатызуа болады. Мнда, рине, шыын болады, біра, оны млшері алынатын пайдадан аз.

Келесі нерлым е ауіпті болатын – иын-ыстау аймаы.

Мнда шыын клемі алынуа тиісті пайдадан асып кетуі де ммкін, тіптен бл аймата ксіпкерлік іске жмсалан барлы шыындарды орыны толмай алу жадайына жетуі де ммкін Мндай жадайда ксіпкер з ісінен зиян шегіп, барлы шыынды з мойнына алады.

Жоарыда аталан мдделерге байланысты шаын ксіпкерлікке атысты мемлекет саясаты екі баыттан трады: бірінші – дамуды олдау, екіншісі – мемлекеттік мдде аясына жанама реттеуді осу.

Шаын бизнесті елеулі ктермелеуге азастан Республикасы Президентіні «Шаын ксіпкерлікке мемлекеттік олдауды кшейту жне оны дамуын жандандыру шаралары туралы» Жарлыы о ыпал етіп отыр. Соан сйкес мынадай кезек кттірмес мселелер ауымы айындалан:

- шаын ксіпкерлікті олдайтын мемлекеттік институттар ру;

- шаын ксіпкерлікті дамытуды ынталандыратын жне оны ру тртібін арапайымдандыратын, несие бліп, кадрлар дайындайтын жне т.б. мселелер жнінен ажетті нормативтік-ыты актілер абылдау;

- шаын ксіпкерлік субъектілеріні жмыстарына жадай жасау (ндірістік имарат, жер учаскесін блу жне т.б.);

- шаын ксіпкерлікті аржылай олдау жніндегі мселелерді шешу – ол шін ксіпкерлікті дамыту орын ру, шаын ксіпорындар шін жеілдіктер жасау жйесін арастыру.

азіргі уаытта Амола мен останай облыстарынан баса барлы аймата іс жзінде шаын ксіпкерлікті олдау жнінен рылымды блімшелер йымдастырылан.

«Жеке ксіпкерлік туралы», «Жеке ксіпкерлік мселелері бойынша азастан Республикасыны кейбір за актілеріне згертулер мен толытырулар енгізу туралы», «Шаын ксіпкерлік субъектілерін тіркеуді оайлату мселелері бойынша азастан Республикасыны кейбір за актілеріне згерістер мен толытырулар енгізу туралы» Задар дайындалып, абылданды. Ол жаттарда фермерлік жне шаруалар ожалытарын амтый отырып, жеке жне отбасылы ксіпкерліктерді даму кепілдігіне атысты, сондай-а мемлекеттік органдарды араласуынан орайтын кепілдік секілді нормалар крсетілген.

Осы задар бойынша шаын ксіпорынды дамыту оны барлы ызметтері салаларында ынталандырылуы тиіс.

Шаын ксіпорындарды кейбір салаларындаы ызметтерді экономикалы талдау нтижелеріне араанда статистикалы есеп бойынша она йлер, мейрамханалар, озалмайтын мліктер мен операциялар, жалдау жне ксіпорындара крсетілетін ызметтер, яни жалпы ым бойынша те рентабельді деп саналатын барлы салалар табысты болып келеді екен.

Ксіпорындарды жне оларда жмыс істейтін жмыскерлер саныны тратамауы, шаын бизнесті тиімсіз салалы жне айматы рылымдарыны рылуы жне оны ылмыса баруы, са ксіпкерлерді ндірістен жне инвестициядан «ашуы» сияты шаын ксіпкерлік аясында соы кездері крініс берген дадарысты процестер, азіргі азастан экономикасыны маызды секторыны басаруа келмейтіндігі, оны йы-тйы алыптасандыы туралы тжырым жасауа негіз болады. Мселен, оны жетілген инфрарылымыны жотыы шаын ксіпкерлікті олдауа блінген аржылы аражатты шектеулігінде ана емес, сонымен бірге шаын ксіпкерлікті олдауды мемлекеттік стратегиясыны, тиісті салалы, айматы жне басадай артышылыты айындалмауы, ксіпкерлік рылымдармен кері байланысты болмауы, тіп жатан процестерді баылау жне оларды теестіруді жотыында болып отыр. Шаын бизнес айматы, жергілікті лтты экономиканы айрыша секторы трінде бтін секілді мір сріп, дамып келеді, сонымен бірге натылы ксіпорын болып йгіленген.

Шаын ксіпкерлікті бірсыпыра сапалы ерекшеліктері бар, ол ерекшеліктер оны экономиканы зіндік сипаты ретінде блектеп крсетуге мжбр етеді. Олара мыналар жатады:

- меншіктік ыты бтіндігі жне ксіпорынды тікелей басару, бір жаынан, менеджерлерді баылауды ажеттілігін жояды, екінші жаынан – басшыны табыса жетудегі рлі мен мнін кшейтеді;

- ксіпорын ауымыны шектеулілігі жне ожайын мен жмыскерді арасындаы тікелей байланыс, бір жаынан, басару тиімділігін арттырады, екінші жаынан - ндіріске тлалы атынас ыпалын кшейтеді;

- ксіпорын ммкіндігі мен ресурстарды шектеулілігі, бір жаынан, оан тауар тріне (жмыс, ызмет) берілген бааа жне тауарлы нары жадайына айтарлытай ыпал ету ммкіндігін тудырады, екінші жаынан – ызметті трін тез згертуге жадай жасайды;

- ттынушылар шеберіні шектелінуі жне жергілікті нарыа бадарлануы, бір жаынан, сатуды кеейтуді шектейді, екінші жаынан – траты сранымды алыптастырады жне ызмет крсету сапасын ктеруге ынталандырады;

- аржылы ресурстара жол ашуды шектеу, бір жаынан ндірісті кеейту ммкіндігін шектейді, екінші жаынан, аржылы ресурстарды бытыраы нарытарын (жеке жина, таныстар мен туысандарды аражаттарын, сіморлар капиталын) пайдалануа итермелейді.

Шаын ксіпкерлік - міршедік дегейі тмен жне туекелшілік дегейі ктерікі ызмет трі болып саналады. Себебі ол:

- те беймлімділігімен, белгісіздігімен жне стихиялыымен сипатталынатын жергілікті, бір маайды аумаынан аспайтын нарыта ксіп етеді. Бл – ондай рнарытара кіруді кп капиталды ажет етпейтіндігіне жне іс жзінде реттелмейтіндігіне байланысты;

- мемлекетпен атынас жйесінде, ірі жне орташа бизнестермен, аржы-несие институттарымен, йымдасан ылмыспен объективті трде «лжуаз» позицияда трады, мны оны экономикалы лсіздігі мен леуметтік йымдаспаандыымен тсіндіруге болады;

- зіні айтарлытай ішкі резерві болмаандытан ол сырты ортаны серіне те сезімтал келеді.

Шаын ксіпкерлікті амтыан дадарыс елдегі экономикалы жадайларды згерулерімен байланысты болады. Шаын ксіпорындар мен кооперативтерді алашы толыны салы салу жніндегі жеілдіктерді жне экономиканы мемлекеттік секторыны оралымсыздыын пайдалана отырып, ойдаыдай табысты жмыс істеп кетті. Инфляцияны асынуы жне айналым аясындаы операцияларды лкен тиімділігі шаын бизнесті экономиканы дл осы саласына айтадан бадарлап жіберді.

Мемлекеттік меншікті жаппай жекешелендіру, инфляция дегейін тмендету, тлей алатын сранымды жалпы ысарту, капитал айналымыны аясын толтырып жіберу жне осы аядаы кшейе тскен бсекелестік шаын ксіпкерлікті айтарлытай дадарыса шыратты. атал бсеке, е алдымен, баасыздану жне таза табыс млшеріні тмендеуі шаын ксіпкерлікті з табысын сіріп немесе сатау шін «клекелі» экономикаа кетуге, салы тлеуден жалтаруа мжбр етуде.

Шаын ксіпкерлік экономиканы ерекше секторы ретінде мір сріп келді жне рашанда мір сре береді. Оны тікелей шектеу, реттеу жне баылау жнінен мемлекетті ммкіндігі діттегеннен грі бір мысалдай кемдеу шыады. Шаын ксіпкерлікті негізгі мселесі – салыстырмалы трдегі нашар міршедігі оны жоары рекетшілдігімен, аржылай ресурстармен жне халыты барша топтарынан алынан кадрлармен траты амтамасыз етілуімен толытырылады.

Экономиканы бл секторына мемлекетті мдделі болуында экономикалы, саяси жне леуметтік сипаттар бар. Шаын ксіпкерлікті мддесі мынаан саяды:

- ел экономикасыны рамдас блігі болып, экономиканы дамуы мен тиімділігі дегейіне айтарлытай ыпал етеді, мны зінде орталысыздандырылан аржы кздерін пайдаланады;

- бюджетке салы тлеуші болып саналады, мны зінде экономиканы баса секторынан згешелігі – оны салы тлеу ммкіндігі отайлылы дегейге жеткен жо;

- орташа жне ірі бизнестер шін ай жерде кадрлар мен капитал жинаталса, экономиканы сол секторы болып шыады;

- ай жерде мемлекет рекеті немесе ірі жне орташа бизнес тиімсіз болса, нарыты сол секторындаы тауара, жмыса жне ызметке деген сранымдарды анааттандырады;

- ай жерде бсекелі орта траты саталса жне негізгі азы-тлік пен азы-тлік емес тауарларды бсекелі блшек сауда баасыны дегейі алыптасса, экономиканы сол секторы болып саналады;

- ебекті оамды блінуін тередетеді жне болымсыз шыынмен нарыты инфрарылымды жасауа ммкіндік туызады.

Шаын ксіпкерлікті саяси мддесі мынаан саяды:

- болашатаы саяси жне леуметтік тратылыты кепілі ретінде, орташа топты алыптастыратын кздерді бірі болып саналады;

- крсеткен олдауынан бгінгі кні бір нтижеге жетіп, оны болашата лайтуа міттенетін леуметтік топ секілді, нарыты экономикаа олдауды амтамасыз етеді.

Шаын ксіпкерлікті мддесі мынаан саяды:

- ебекке жарамды халыты айтарлытай блігін жмыса тартады жне оларды экономикалы дадарыс жадайында тіршілік етуіне ол шын береді;

- халыты е белсенді блігіні ділін згертіп, оларды з бизнестерін жасайды жне оларды табыса жетулеріне ммкіндік туызады.