Жер ы бзушылыты тсінігі, рамы жне трлері.

Жер ы бзушылыты трлері. Р жер задарын экологияландыру мселелері. Жер жне экологиялы занаманы ара атынасы. Жер задарын бзаны шін ыты жауапкершілікті трлері. Жер ресурстарына келтірілген зиянды теуді теориялы мселелері. Жер – азастан Республикасыны егемендігі белгіленетін шектегі ауматы кеістік, табии pecуpc, жалпыа орта ндіріс ралы жне кез келген ебек процесіні ауматы негізі болып табылады. Жер ыы атынастарына – жерге меншік ыын жне зге де ытарды жзеге асыра отырып, жер ресурстарын басаруа, жекелеген субъектілерге жер учаскелерін бекітіп беруге байланысты жерді пайдалану мен орау жніндегі ыты атынастары жатады. Жер атынастарыны объектісі мен субъектісін ажырата білу маызды. Жер атынастарыны объектісі – азастан Республикасы аумаыны шегіндегі бкіл жер, онда орналасанына жне оларды жекелеген субъектілерге бекітіліп берілуіні ыты негіздеріне арамастан жекелеген жер учаскелері, сондай-а жер учаскелері мен жер лестеріне ытар болып табылады. Жер ыы атынастарыны субъектілері – жер ыы атынастарына атысушылар болып табылатын жне соан орай ытары бар рі осы ы атынасында міндеттер атаратын жеке жне зады тлалар, сондай-а мемлекеттер. азастан Республикасыны жер оры нысаналы масатына сйкес мынадай санаттара блiнедi: 1) ауыл шаруашылыы масатындаы жер; 2) елдi мекендердi (алаларды, кенттер мен ауылды елдi мекендердi) жерi; 3) нерксiп, клiк, байланыс, ораныс жерi жне зге де ауыл шаруашылыы масатына арналмаан жер; 4) ерекше оралатын табии ауматарды жерi, сауытыру масатындаы, рекреациялы жне тарихи-мдени масаттаы жер; 5) орман орыны жерi; 6) су орыны жерi; 7) босалы жер. Жер задарыны принциптерi: 1) азастан Республикасы аумаыны ттастыы, ол сылмаушылыы жне блiнбейтiндiгi; 2) жердi табии ресурс, азастан Республикасы халыны мiрi мен ызметiнi негiзi ретiнде сатау; 3) жердi орау жне тымды пайдалану; 4) экологиялы ауiпсiздiктi амтамасыз ету; 5) жердi нысаналы пайдалану; 6) ауыл шаруашылыы масатындаы жердi басымдыы; 7) жердi жай-кйi жне оан олжетiмдiлiк туралы апаратпен амтамасыз ету; 8) жердi пайдалану мен орау жнiндегi iс-шараларды мемлекеттiк олдау; 9) жерге залал келуiн болдырмау немесе оны зардаптарын жою; 10) жердi аылы пайдалану принциптерiне негiзделедi. азастан Республикасында жер мемлекеттiк меншiкте болады.

Жер учаскелерi Кодексте белгiленген негiздерде, шарттар мен шектерде жеке меншiкте де болуы ммкiн. Меншiк ыыны мазмны меншiк иесiнi зiне тиесiлi жер учаскесiн иеленуге, пайдалануа жне оан билiк етуге ытарын амтиды. Жер учаскесiне меншiк ыыны туындауы Жер учаскесiне меншiк ыы: 1) меншiк ыын табыстау; 2) меншiк ыын беру; 3) меншiк ыыны мбебап ыты мирасорлы тртiбiмен (мраа алдыру, зады тланы айта йымдастырылуы) ауысуы арылы туындайды. Меншiк ыын табыстау, беру жне оны ауысуы жер учаскесiнi нысаналы масаты ескерiле отырып, жзеге асырылуа тиіс. Жер учаскесiне меншiк ыы: 1) мемлекеттiк органдар актiлерiнi; 2) азаматты-ыты ммiлелердi негiзiнде; 3) азастан Республикасыны задарында кзделген зге де негiздерде туындайды. Жер учаскесiне жеке меншiк ыын немесе жер пайдалану ыын тотату негiздерi : 1) меншiк иесi - жер учаскесiн немесе жер пайдаланушы жер пайдалану ыын иелiктен шыарып баса тлалара берген; 2) меншiк иесi меншiк ыынан немесе жер пайдаланушы жер пайдалану ыынан бас тартан; 3) жер учаскесiне меншiк ыынан немесе жер пайдалану ыынан азастан Республикасыны за актiлерiнде кзделген зге де жадайларда айырылан ретте тотатылады. Жердi орауды масаттары мен мiндеттерi. Жердi орау оршаан ортаны бiр блiгi ретiнде жердi орауа, жердi тымды пайдалануа, жердi ауыл шаруашылыы мен орман шаруашылыы айналымынан негiзсiз алып оюды болдырмауа, сондай-а топыраты нарлылыын алпына келтiру мен арттыруа баытталан ыты, йымды, экономикалы, технологиялы жне баса да iс-шаралар жйесiн амтиды. Жердi орау масаттары: 1) ндiрiстi экологиялы ауiпсiз технологияларын ынталандыру жне орман мелиорациялы, мелиорациялы жне баса да iс-шараларды жргiзу арылы жердi тозуы мен блiнуiн, шаруашылы ызметтi баса да олайсыз зардаптарын болдырмау; 2) тозан немесе блiнген жердi жасарту мен алпына келтiрудi амтамасыз ету; 3) жердi отайлы пайдалануды экологиялы нормативтерiн тжiрибеге енгiзу болып табылады. Жерді орау масатында жер учаскелерiнi меншiк иелерi мен жер пайдаланушылар тмендегідей шараларды жзеге асыруа міндетті: 1) жердi нарсызданудан жне шлейттенуден, су жне жел эрозиясынан, селден, су басудан, батпатанудан, айталап сортаданудан, рап кетуден, тапталудан, ндiрiс пен ттыну алдытарымен, химиялы, биологиялы, радиоактивтi жне баса да зиянды заттармен ластанудан, баса да блiну процестерiнен орауа; 2) ауыл шаруашылыы жерiн карантиндiк зиянкестер мен сiмдiк ауруларын жтырудан, арамшп, бта мен шiлiк басып кетуден, жердi жай-кйi нашарлауыны зге де трлерiнен орауа; 3) блiнген жердi жаыртуа, оны нарлылыын жне жердi баса да пайдалы асиеттерiн алпына келтiру мен оны шаруашылы айналымына уатылы тартуа; 4) жердi блiнуiмен байланысты жмыстар жргiзiлген кезде топыраты нарлы абатын сыдырып алуа, сатауа жне пайдалануа баытталан iс-шаралар жргiзуге мiндеттi.

Жерді орауда алдын алу шараларыны маызы лкен. Олар: Жер мониторингi болып жатан згерiстердi уатылы анытау, оларды баалау, одан рi дамуын болжау жне керi серi бар процестердi болдырмау мен оны зардаптарын жою жнiнде сыныстар зiрлеу масатында жргiзiлетiн жер орыны сапалы жне млшерлiк жай- кйiн базалы (бастапы), жедел, мерзiмдi байау жйесiн бiлдiредi. Жер мониторингi оршаан табии ортаны жай-кйi мониторингiнi рамдас блiгi жне сонымен бiр мезгiлде баса да табии ортаа мониторинг жргiзу шiн база болып табылады. Халыаралы ылыми-техникалы бадарламалара сйкес азастан Республикасы жердi аламды мониторингi бойынша жмыстара атысуы ммкiн. Жерге меншiк нысандарына, жердi нысаналы масаты мен пайдаланылу сипатына арамастан азастан Республикасыны барлы жерi жер мониторингiнi объектiсi болып табылады. Жер мониторингiнi мiндеттерi: 1) жердi жай-кйiнi згерiстерiн уатылы анытау, оларды баалау, болжам жасау жне керi серi бар процестердi болдырмау мен зардаптарын жою жнiнде сыныстар зiрлеу; 2) мемлекеттiк жер кадастрын жргiзудi, жерге орналастыруды, жерді пайдалану мен орауды баылауды жне жер ресурстарын мемлекеттiк басаруды зге де функцияларын апаратты амтамасыз ету болып табылады.

Халыымыз Елбасымызды жолдауларын жыл сайын асыа ктеді. Себебі, Елбасымызды жолдаулары ел дамуыны баыт-бадарларын, басымдылыпен мн берілетін мселелерін айындап, ала жаа міндеттер ояды жне болашаа лкен жол сілтейді. Елбасымыз зіні 2010 жылы жолдаан жолдауында, жер реформасын жзеге асыру барысында оны оам дамуына атысты рлін баалай келе Жер табии байлытармен жне жылжымайтын млікпен атар экономиканы ктеріп тран жадайларды бірі болып табылады деп атап кеткен болатын. Туелсіздік алан жылдардан бері Мемлекет басшылыыны елімізді глдендірудегі масатына, осыан сйкес кіметті алдына ойан стратегиялы жоспарларына сай жргізіліп келе жатан жер реформасы азіргі тада зіні шешуші стіне ая басты деуге болады. Елімізде жер атынастарын жаа заман талаптары негізінде айындап, тратандыруа баытталан, жер байлыымызды ел байлыымыза айналдыруды маызды мселелерін шешуге баытталан жер занамасы алыптасты. Міне, осы тла біз жерді зіне тн ерекшелігін, маызы мен мртебесін ата есте стауымыз ажет. Жер – ндіріс ралы. Адамдар жерді пайдаланып жмыс істейді. Оны стіне ол – ндіргіш кш. Себебі, жерге бидай рыын ексе, ол кзде бірнеше есе кбейіп шыады. Осындай лкен ерекшеліктеріне байланысты адамдарды жермен арым-атынасы бірнеше задылытар бойынша реттеледі. Жерді сатау, орау жне тымды пайдалану мселесін кбінесе Жер кодексі озайды. Бл жмыс Жер ресурстарын басару агенттігі зырына, мемлекеттік стратегияа сай оны міндеттерін анытап, оны орындалуын амтамасыз етеді. Ал, бл міндеттер мен іс-шараларды орындалуын жер задарыны шеберінде жне белгіленген зыреті жер ресурстарын басаратын орталы амтамасыз етеді. мірді серпінді дамуына ауылшаруашылыыны лесі мол, еншісі оматы.

Ал, жер ресурстары осы саланы ндіріс ралы болып табылады. Статистикка бойынша халымызды 45 пайыздан астамы ауылды жерлерде трады екен. Олар жер байлыын пайдаланып, ауылшаруашылы ндірісіні дамуына, халыымызды лтты адір-асиетіні саталуына лес осып отыр. Елбасымыз станан сара саясатты арасында ауылды жерді ажары кіріп, шаруа адамны трмысы тзеле бастааны шынды. Елбасы айтандай, ай салада да ркім елдікті тсініп мір срсе, ертеіміз бданда жарын болатынына сенімім мол. Жолдаудаы жоба-жоспарлар, ой-тйіндер тсінген адама осыны аартады. Болашаа серпін беретін Жолдауда крсетілген аса маызды мселелерді бірі, ол жер ресурстарын, оны ішінде ауылшаруашылы масатындаы жерлерді тымды, рі нысанды пайдалану, оны баылау жне орау болып табылады. Осы мселелер бойынша Елбасы ауіпсіздік Кеесіні отырысында Жер ресурстарын басару агенттігіне біратар міндеттер жктеген болатын.

Мндаы негізгі проблема – ол жер ресурстарыны леуетін тиімді, тымды пайдалану жне орау. Бгінгі тада нарыты атынастарды дамуы, жер пайдалану ыыны артуы, экологиялы жадайды шиеленісуі, жерді пайдалануда жне жерді орау саласындаы задарды жне басару органдарыны ызметтерін реформалауды талап етуде. 2002 жылы абылданан азастан Республикасыны ыты саясат тжырымдамасы елді 2010 жыла дейінгі кезеге арналан ыты жйесі дамуыны негізгі баыттарын айындады. ткен жылдары мемлекеттік жне оамды институттарды арыштап дамуына ыпал ететін, азастанны орныты леуметтік-экономикалы дамуын амтамасыз ететін бір атар аса маызды занамалы актілер абылданды. Тжырымдаманы іске асыруды басты орытындылары лтты занаманы негізгі салаларыны (конститутциялы, кімшілік, азаматты, банктік, салы, аржы, кеден, экологиялы, ылмысты занама) айтарлытай жааруы болды. Жаа кодификациялы актілер: 2003 жылы – Орман, Жер, Кеден, Су кодекстері; 2007 жылы – Ебек, Экологиялы кодекстер; 2010 жылы – Бюджет, Салы кодекстері зірлеп, абылданды. Біратар ірлерде экологиялы иын жадай орын алан бізді ел ішін е зекті мселе табиат орау занамасын, оны ішінде халыаралы міндеттемелер мен дамыту болып табылады. Табии ресурстарды тиімді пайдалану (жерді тымды пайдалану) ызметіні тиімділігін арттыру масатында табии ресурстарды пайдалану жне оларды орауды ыты реттеу тетіктеріні наты аражігін ажырату керек. Кннен-кнге жер дауларыны кптен кездесуіне байланысты жерді пайдалану мен орау саласындаы задарды реформалау барысы лі де жаласын табуда. азастан Республикасында жер пайдалану ыын зерттеуге арналан ебектер аз десек ателеспейміз жне олар негізінен жерді тымды пайдалануды ыты трде реттеуді жалпы мселелерін арастырады.

Дегенменде азастанды алымдарды нды ылыми ебектері бар. Оларды ішінен .Е.Еренов, .С.Стамлов, С.Б.Байсалов, К.А.Шайбеков, Н.Б.Мухитдинов, .Е.Бектранов, Д.Л.Байдельдинов, Л.К.Еркінбаева, Ж.Х.осанов, А.Х.Хаджиев, С.Т.Культелеев, Б.Ж.Абдіраимов, Е.Ш.Дсіпов, .Ерли, Н.Батырбаев, Б.Бегалиев, С.Мстафаев жне т.б. бліп айтуа болады. Жерді пайдалану ыын тмендегідей ресейлік алымдар зерттеген Иконицкая И.А., Краснов Н.И., Ерофеев Б.В., Фомина Л.П., Карамышева О.В., Топорнин Б.Н., Сыроедов Н.А., Быстров К.Е, Боголюбов С.А., Волков Г.А., Крассов О.И., Камышанскийлер жне т.б. айтуа болады. азіргі кезедегі нарыты атынастарды даму жадайындаы жер тымды трде пайдалану ыыны ыты реттелу тжірибесін талдап, орыту, задарымыздаы кемшіліктерді, жетіспеушіліктерді крсете отырып, теориялы орытындыларды негіздеу жне жер пайдалану ытарын реттеуді амтитын жер задарын жетілдіруге баытталан тжірибелік сыныстар жасау ажет.