Азастан Республикасындаы халыты мір сапасын талдау жне баалау

азастан Республикасыны Конституциясы мемлекет демократиялы, зайырлы, ыты жне леуметтік болып табылатынын, оны басты байлыы адам, оны мірі, ытары мен еркіндігі екендігін ресми жариялайды. Осыан сйене отырып, мемлекетті леуметтік саясатыны негізгі міндеті жне оны тиімділігіні басты лшемі халыты здіксіз мір сапасын арттыруболып табылады.

демелі индустрялы-инновациялы дамуа азастанды бадар сондай-а, леуметтік даму лгісіне жаа жоары талаптар ояды. Мемлекеттік стратегияны леуметтік басымдытар жаына барынша ыыстыру байалады. «азастанды леуметтік жаырту: Жалпыа бірдей Ебек оамына жиырма адам» деген бадарламалы мааласында ел Президенті оама елді одан рі дамуыны тжырымдамалы векторын - Жалпыа бірдей Ебек оамына руды сынды, оан тек ана ндіруші ебекарылы іске асыырлатын леуметтік жаырту арылы ол жеткізуге болады.

Ел Президентіні нсауына сйкес бізді республиканы мемлекеттік саясатыны негізгі басымдытары адам капиталыны дамуы жне халыты мір сапасын арттыру болып табылады жне болып алады. Бл масаттарды іске асырылатын кіметі бадарламалары е алдымен, жмыспен амтылуды сатауа жне табыстар дегейін арттыруа, халыты барынша ауарсыз санаттарын леуметтік орауа баытталан. Тіпті лаш жайан лемдік аржы дадарысы жадайларында мемлекет зіні азаматтарын леуметтік олдаудан бас тартан жо. лтты ор аражаты трінде аржы «жастыы» арасында мемлекет барлы леуметтік бадарламалара ол сылмаушылыты сатауды жне тіпті оларды кейбірі бойынша аржыландыруды лайтуды сті тсті.

Туелсіздік жылдарында мір сапасы саласында азастандытар орасан тпелік кезедерді бастан ткерді. Кеес Одаы жне оны барлы мемлекеттік рылымдары лааннан кейін халыты леуметтік амтамасыз етуді ттас жйесі де лдырады. Ода лааннан кейін азастанды трындар брыны империяны алан халы сияты мір сапасын сипаттайтын кптеген леуметтік кепілдіктерден айырылды. Халы иын жадайлара тап болды: ескі экономиканы лауы, тиісінше табыстарды крт тмендеуі, жмыссызды, алмысты жоары дегейі жне т.б.

лдырау бкіл 90-жылдар ішінде жаласты, бл ретте азастан айтарлытай шамада дырауды жмсартуды сті тсті, ол кезде брыны Одаты кейбір баса да республикаларыны жадайы нашарлап кеткен еді. 2000-жылдарды басынан бастап ел экономикасыны траты суі басталды, бл лдырауды тотатып, мір сапасыны крсеткіштерін жасартуды бастауа ммкіндік берді.

Е алдымен,азастана кедейлікпен жне жошылыпен кресуде айтарлытай табыстара жетуді сті тсті. Егер 2006 жылы табысы е тменгі кнкріс дегейінен тмен азаматтар лесі 18,2 пайызды раса, 2011 жылы бл крсеткіш 5,3% рады.

Бл ретте, алалы жне ауылды жерлердегі табыстар айтарлытай саралануы ауіпті белгі болып алады. 2011 жылы ауылды жерлердегі кедейлік дегейі 3,7 еседен асып кетті, ал 2007 жылы айырмашылы тек ана 2,6 есені рады. Бл ала трындарыны міріні сапалы крсеткіштері ауыл халыны крсеткіштерінен айрамасы мемлекет абылдайтын шаралара арамастан лайандыын крсетеді. азастанды ауылда бгінде шамамен 45,5 пайыз халы мір сретінін атап ту маызды, сондытан мнда кедейлікпен крес республиканы мір сапасы бойынша крсеткіштерін айтарлытай жасартуа ыпал етеді.[6]

О бетбрыс мемлекетті инвестиция саласындаы іс-рекеттерімен байланысты. Жолдар, мектептер, балабашалар белсенді салынуда, билікті олдауымен жаа ндірістік ксіпорындар рылуда, жмыс орындары ашылуда.

Елдегі орташамірді затыы 69 жаса жетті, за мерзімді пайдалануа арналан тауарлар сатып алуа аражаттарды кп жмсай бастаан халыты л-ауаты ктерілді. мір сапасыны баса да индикаторлары жне демографиялы крсеткіштер жасарды, олара елді траты дамуы жне оны сырты сахнада бсекеге абілеттілігі байланысты. Бл ретте, лім-жітімні негізгі себептері жрек-антамырлары аурулары, баытсызды жадайлары, жарааттар, кісі лтіру, жаа рылымдар болып алуда.

Сонымен бірге, азастанда шешілуі халыты мір сруіні сапалы крсеткіштерін арттыруа ммкіндік беретінкптеген проблемалар бар. Мысалы, ауылдарда аладан алып оюды елеулі себептеріні бірі сапалы ауыз суды жетіспеушілігі болып табылады. Халыты жан басына есептегенде сумен амтамасыз етілу крсеткіші бойынша азастан ТМД-да соы орын алады. Сапасыз суды ттыну ел халыны денсаулыына айтарлытай сер етеді. Мселен, азастан халыны 80,0% аурулары Р Денсаулымині баалауы бойынша суды сапасыны тмен болуымен байланысты. АШМ Су ресурстары комитетіні Траасы баяндамасыны деректері бойынша елді кпшілік ауылдарыны халы (72,4% немесе 3 млн. астам адам) суды орталысыздандырылан кздерден, яни дытардан, блатардан жне артезиан ымаларынан ттынады.

мір сапасын сипаттайтын келесі аспект-мір сру орындарындаы экологиялы жадай. Ауа – халы денсаулыыны маызды рамдауышы. Атмосфералы ауа – адамны тіршілік етуіні негізгі орталарыны бірі жне оны сапасына кбінесе адам организміні денсаулыы, тн дамуыны дегейі, репродуктивті ммкіндіктер, ауру жтыру, мірді затыы, жалпы халыты мір сапасы байланысты. Барлы осы зиянды факторлар халыты денсаулыына теріс сер етеді.

Адам леуетіні жаа сапасын алыптастыруды баса да маызды индикаторы ел халыны білімділігі болып табылады. Бл баытта азастан дамуды жоары дегейіне жетті. Жоары дегей азастандытарды білім дегейі 99,7% райды. Бл жетістіктер кбінесе елді мемлекеттік бюджетіні білімге шыындары айтарлытай жоары боландыынан, 2011 жылы бл крсеткіш ЖІ-ден 4,2%-ды рады. Осы арылы азастан ЮНЕСКО сынатын ЖІ-ден 5-6% нормаларына жаындап келеді.

Елді бкіл трын й оры 2012 жылды басында 283,9 млн.ш. метрді рады, оларды ішінен 167,3 млн. ш. метр, немесе 58,9% алалар жне баса да алалы жерлерде, ал 116,6 млн. ш. метр (41,1%) – ауылды елді мекендерде орналасан. Бл ретте, трын й ор барлыы дерлік (96,3%) ел халыны жеке меншігінде жне тек ана 3,7% (10,3 млн. ш. метр) мемлекет меншігінде калды.[30]

Соы 6–7 жылдаы жаа трын й имараттарыны рылыс клемдеріні айтарлытай суіне арамастан ел халыны трын ймен амтамасыз етілуі елеулі ткір проблема болып алуда. Кптеген отбасылар ктуде немесе тек ана трын й жадайларын жасартуа емес, шалай ауылды елді мекендерден соы онжылдытарда оныс аударан алаларда меншікті трын й сатып алуа тырысуда. Мселен, 2009 жылы халы санаыны деректері бойынша 2009 жылды басында 12,0 мы й шаруашылытары жалпы коммуналды птерлерде, 75,4 мы жатаханалардаы отбасылы птерлер жанынан жараталан блмелерде, 46,9 мы – алалар маындаы саяжай поселкелеріні саяжай йлерінде (йшіктерде) (барлыы 134,3 мы отбасылар) трды. олданыстаы 25 мы отбасылар трып жатан трын йлерді 2,1 млн. ш. метрдерлігі апатты деп танылан. Бдан зге, халы санаы кезінде траты баспанасы жо (йсіздер) 4253 (оны ішінде алаларда - 4084) азаматтар тіркелген.

оамны леуметтік саулы индикаторы ретінде халы денсаулыыны жай-кйі тек ана елдегі денсаулы сатау жне леуметтік амтамасыз ету жйесіні дегейіне жне ресурстарына емес, сондай-а, біратар баса да факторлара - салауатты мір салтын стану, адамдарды тіршілік ету жне мір сру оршаан ортасын орау жне т.б. байланысты. Мселен, халыты белсенді рт ауруымен ауру дегейі 2011 ж. халыты 100 000 адамына 95,3-тен 86,6-а дейін тмендеді. азастандаы кпе рт ауруына жпалы жне паразиттік аурулардан лу жадайларыны 80%-а дерлігі келеді.

алыптасан жадайды таладу азастандаы баса да лем елдеріндегідей рт ауруыны таралуы леуметтік жне экономикалы факторлара, ірлерді экология жадайына, халыа крсетілетін емдеу-сауытыру шараларыны клеміне жне сапасына байланысты.

азастандаы, соы онжылдыты о згерістері ел халыны мір сру дегейіні крсеткіштеріні жасаруынан крініс тапты: табысы тмен халы лесі, азы-тлік себетіні нынан тмен табыстара ие халы лесі ысарды. Барлы баыланатын азы-тлік тауарлары бойынша оларды тауарлы баламасы арылы крсетілген халы номиналды ашалай табыстармен сатып алу абілеті сті, орташа ел бойынша орташа жалаыа сатып алуа болатын е тменгі кнкріс дегейі топтамасыны саны лайды – 2011 жылы 5,6 есеге.

ткен жылмен салыстыранда республикада жмыссызды дегейіні тмендеуі байалады, 2011ж. ол 5,4%-ды рады. Соы 10 жыл ішінде з бетінше жмыспен амтылан халыты жалпы саны 2,6-2,7 миллион адам шеберінде алып отыр, бл елдегі ебекке абілетті жастаы халыты трттен бірін немесе экономикалы белсенді халыты жалпы саныны 30%-дан астамын райды. Бл ретте, азіргі санны 70,5% з бетінше жмыспен амтылан халы елді ауылды жерлеріне келеді, ал 29,5% – алаларда.[30]

Ауыл мен ала арасындаы мір сапасын теестіруді баса да аспектілері - сапалы жне ртрлі таматану, ызметтер саласыны дамуы. Басаша айтанда, бл стігі бліктегі баыттар, оларда табыса жеті елді лемдік рейтингтердегі позициясын жасартуы ммкін.

Алайда кбінесе халыаралы рейтингтер азастана атысты мір сапасын зіні баалауларында жеткілікті объективті емес. рине, азастандаы жне Еуропа елдеріндегі мір сапасы индекстері зірге салыстырып лшеуге келмейді. Жоарымір сапасыадам айлы жалаысына зіні барлы аымдаы физикалы жне зияткерлік ажеттіліктерін анааттандыру ммкіндігіне ие болады жне бл ретте оны за мерзімді пайдалануа арналан заттара инвестициялар шін аражаттары болады дегенді болжайды. Мндай схема бойынша мір сру рекеті адамды орта топа жатызуа ммкіндік береді. Орташа, еуропалы елдерде орта топ барлы халыты шамамен 60%-ын райды. азастандаы бл сан «Эксперт Консалт» зерттеуіні деректері бойынша шамамен 10%-ды райды.

Алайда, оны стіне азастанны збекстан жне Тжікстан сияты елдерден тмен позицияларды иеленуі кмнді крінеді, бізді еліміз крсетілген елдерден тек ана экономикалы даму дегейі бойынша емес, сондай-а, оамды атынастарды даму дрежесі бойынша, азаматты еркіндіктер дегейі бойынша асып тседі.

Халыаралы рейтингтерді объективтілігіне осындай компаративтік зерттеулерде жеке мемлекеттерді ерекшелігін ескермейтін сыаржа рсімдерді жиі пайдаланылуы сер етеді, ал орытындылар барлы елдерге таралады.

Осылайша, мндай зерттеулерге жергілікті ерекшелікті ескере отырып, байыппен арау керек жеген орытынды шыады.

мірсапасыны дегейін анытайтын халыаралы рейтингтерді крсетілген кемшіліктеріне арамастан баса мемлекеттермен салыстыранда елді дамуын объективті баалауа ммкіндік беретін салыстырмалы талдауа жгінбеуге болмайды. Сондытан аымдаы жылды шілдесінде кімет отырысында Ебек жне халыты леуметтік орау министрі млімдегендей азастанда мір сапасыны стандарты енгізілетіндігі та алатын жадай емес. Оны айтуы бойынша аымдаы жылы азастанда мір сапасыны стандартын енгізу шеберінде халыаралы сарапшыларды атысуымен е тменгі леуметтік стандарттарды жетілдіруге баытталан зерттеулерді жргізуді аятау жоспарланады. Зерттеулерді нтижелері бойынша е тменге леуметтік стандарттар е тменгі кнкріс дегейі, е тменгі жалаы млшерлері, зейнетаылар, леуметтік жрдемаыларды жетілдіру бойынша тжырымдама жобасы дайындалатын болады.

Бл шешімде олдау ретінде азіргі заманы мемлекет тек ана оны экономикалы саясаты азаматтарды мір дегейі жне сапасыны суіне зіні бадары болу шартымен дамуы ммкін екендігі туралы деректемені келтіруге болады. Адам капиталы теориясына сйкес халыты еларалы кші-оны оныстанушыны болжанатын оныстану ауданында оларды згерту ммкіндігімен олда бар мір дегейі жне сапасын тымды салыстыруына жне мндай оныс аударудан ктілетін пайданы баалауына негізелген. Мемлекетті азаматтарына мірді анааттанарлы дегейін жне сапасын амтамасыз етуге абілетсіздігі осылайша, «ми аысы» нысанында теріс кші-он тегерімін алыптастырады. Соысы е алдымен, ебек ресурстарыны сапасында теріс крініс табады жне экономикалы су жне экономиканы шикізат баытынан кету перспективаларын болдырмауы ммкін. Осы теорияны бгінде азастанда сырты кші-он сальдосы біршама жылдар ішінде о шамаа ие боландыы растайды. Мселен, 2011 жылды орытындылары бойыншаелге 38 004 адам кірген, ал кері баытта 32 902 адам шыан, кші-онсальдосы осылайша, 5 102 бірлікті рады [30]

азастандаы мір сапасын сипаттайтын позицияларды арастыруды жаластыра отырып, халыты білімділік дегейі сияты крсеткішті атап тпеуге болмайды. азастанда халыты біліммен амтылуы кеестік білім жйесіні лдырау стіндегі жай-кйі бойынша шамамен 95 пайызды рады, жне бл крсеткіш бойынша ел лемні дамыан мемлекеттерімен атарласты. Алайда туелсіздік жылдарыны басында жйені жеткілікті аржыландырылмауыны ауыр кезеінен кейін 2000-жылдардан бастап мемлекет білім жйесіне шыындары жыл сайын сіп отырандыын ескеру керек. Мны себебі сондай-а, КСРО-ны лауы жне экономикалы крсеткіштерді крт тмендеуі болды. азіргі уаытта білім беру жйесіні негізгі міндеті білім сапасын ктеру болып табылады. Осы міндетті шешу дістеріні бірі лемдік стандарттара, оны ішінде 12 сыныпты оыту жйесіне ту болып табылады.

азастан Республикасындаы халыты мір сапасын талдау жне баалау масатында мемлекеттік даму бадарламаларын, оны ішінде «леуметтік-экономикалы жаырту – азастан дамуыны басты векторы» атты Р Президентіні Жолдауын іске асыру масатында абылданан стратегияны (ірлік даму, леуметтік, трын й-коммуналды саласы ызметтеріні сапасы жне ол жетімділігі, кліктік инфрарылым, оамды ауіпсіздік, экологиялы жадай, демократиялы даму, саяси тратылы, бос уаытты жне демалысты йымдастыру, туристик саланы дамыту жне т.б.) толы арастыру ажет.

Осылайша, одан рі біз мір сапасыны даму дрежесін сипаттайтын арастырылан крсеткіштерді талдаймыз жне мемлекеттік бадарламалар жне стратегияларды жоспарланан нтижелері трысында азастандаы осы санатты баалау шін оларды олданылу дрежесін анытаймыз.

азастандаы мір сапасын талдау жне баалау шеберінде арастырылатын олданыстаы мемлекеттік бадарламалар жне стратегиялар тізбесі.

 

1. «леуметтік-экономикалы жаырту – азастан дамуыны басты векторы» атты Р Президентіні Жолдауы.

2. азастан Республикасын демелі индустриялы- инновациялы дамыту жніндегі 2010 – 2014 жылдара арналан мемлекеттік бадарлама.

3. азастан Республикасындаы трын й рылысыны 2011 - 2014 жылдара арналан бадарламасы.

4. азастан Республикасыны 2015 жыла дейінгі Клік стратегиясы.

5. азастан Республикасыны 2011-2020 жылдара арналан білімді дамыту мемлекеттік бадарламасы.

6. 2012-2020 жылдара арналан моноалаларды дамыту бадарламасы.

7. азастан Республикасыны агронерксіптік кешенін дамытуды 2013-2020 жылдар арналан бадарламасы.

8. азастан Республикасыны 2011 – 2015 жылдара арналан «Саламатты азастан» денсаулы сатауды дамыту мемлекеттік бадарламасы.

9. 2030 жмыспен амту бадарламасы.

Келесі адам олданыстаы даму бадарламаларында жне стратегияларда аныталан міндеттерді іске асыру трысында халыты мір сапасыыны крсеткіштерімен индикаторларыны кріну дрежесін анытау болады.